സർഗ്ഗം
ദശരഥന്റെ വിലാപം, കൗസല്യയുടെ ഉപദേശം, രാമൻ അമ്മമാരോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു
രാജാവിന്റെ മോഹാലസ്യവും വിലാപവും, സുമന്ത്രൻ രഥം ഒരുക്കുന്നു, സീതയ്ക്ക് വസ്ത്രാഭരണദാനം, സീതയും കൗസല്യയും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം, അന്തഃപുരത്തിലെ ആക്രന്ദനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ കൗസല്യയുടെ കാര്യത്തിൽ അച്ഛനോട് അപേക്ഷിച്ചു. രാമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മുനിവേഷം ധരിച്ച അവനെ നോക്കി, ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ദശരഥരാജാവ് ബോധമറ്റവനായി. ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച അദ്ദേഹം രാഘവന്റെ നേരെ കണ്ണുപോലും ഉയർത്തിയില്ല — അവനെ നോക്കി ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞുമില്ല; ദുഃഖിതമനസ്കനായ അദ്ദേഹം മൗനംതന്നെ ആശ്രയിച്ചു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ബോധമറ്റ് കിടന്നശേഷം, ദുഃഖിതനായ ആ മഹീപതി രാമനെത്തന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ട് വിലപിച്ചു. ഇവിടെ കവി മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം നോക്കാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മ, പിന്നെ സംസാരിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മ, ഒടുവിൽ ബോധനാശം. മുമ്പ് സഭയിൽ ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ രാജാക്കന്മാരെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത ആ രാജാവുതന്നെ ഇപ്പോൾ മകനെ നോക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവനായിരിക്കുന്നു. വേഷമാറ്റമാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ പ്രഹരം, കാരണം അതോടെ വനവാസം വെറും സങ്കല്പത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യക്ഷമായിത്തീർന്നു. ‘ഭാര്യമാരോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാജാവു മാത്രമല്ല, എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും അവിടെത്തന്നെ ബോധമറ്റുവീണു എന്ന്; ശോകം ഒരാളുടേതല്ല, അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവനുമാണ്.
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ് വിലപിക്കുന്നു — ‘ഞാൻ കരുതുന്നു, മുമ്പ് ഞാൻ ഒട്ടേറെ പശുക്കളെ കിടാങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിയിട്ടുണ്ടാവണം, അല്ലെങ്കിൽ ജീവികളെ ഹിംസിച്ചിട്ടുണ്ടാവണം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ഫലം എനിക്കു വന്നുചേർന്നത്. എന്നാൽ കാലം വരാതെ ജീവൻ ദേഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുന്നില്ല; അല്ലെങ്കിൽ കൈകേയിയാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് മരണം വരുന്നില്ല? അഗ്നിക്കു തുല്യനായ മകൻ നേർത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് താപസവസ്ത്രം ധരിച്ച് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതു കാണുന്ന ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെ ആശ്ചര്യമാണ്. ഒരൊറ്റ കൈകേയി കാരണമാണ് ഈ ജനമെല്ലാം ദുഃഖിക്കുന്നത് — സ്വാർഥത്തിനായി പ്രയത്നിച്ച് ഈ നികൃതിയെ (ശാഠ്യത്തെ) ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നവൾ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കണ്ണീരാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തളർന്ന അദ്ദേഹം ‘രാമാ’ എന്ന് ഒരിക്കൽ മാത്രം പറഞ്ഞു, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ‘കിടാങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിയ പശുക്കൾ’ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — മറ്റുള്ളവർക്കു താൻ നൽകിയെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്ന ദുഃഖംതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം സ്വയം അനുഭവിക്കുന്നത്. ‘നികൃതി’ എന്നാൽ ശാഠ്യവും കപടവും; രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചതിനെത്തന്നെ രാജാവ് കപടം എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അതു സ്നേഹത്തിന്റെ മറപിടിച്ചാണല്ലോ ചെയ്തത്. ‘രാമാ’ എന്ന ഒരൊറ്റ വാക്കു പറഞ്ഞതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു തടഞ്ഞു — ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ വേണ്ടത്ര കാണിക്കുന്നു. പൂർവജന്മകർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സങ്കല്പം രാജാവിന് ശാന്തി നൽകുന്നില്ല; ആത്മദണ്ഡനത്തിന്റെതന്നെ മറ്റൊരു രൂപമാണത്.
ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾത്തന്നെ ആ മഹീപതി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘യാത്രയ്ക്കുള്ള രഥം ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടി നീ വരിക; ഈ മഹാഭാഗനെ ഈ ജനപദത്തിനപ്പുറം എത്തിക്കുക.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കയ്പേറിയ സത്യം തുറന്നുപറയുന്നു — ‘ഗുണവാന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾക്കുള്ള ഫലം ഇതുതന്നെയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു — സാധുവും വീരനുമായവൻ അച്ഛനാലും അമ്മയാലും കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെടുന്നു.’ ഈ വാക്കാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മൂർച്ചയേറിയ വാക്യം — രാജാവ് സ്വയംതന്നെ തന്റെ കർമത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു, ‘അമ്മയാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയിയെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ ആജ്ഞയായി സ്വീകരിച്ച്, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സുമന്ത്രൻ അശ്വങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട രഥം പൂട്ടി അവിടെ വന്നു. തുടർന്ന് ആ സൂതൻ കൈകൂപ്പി രാജകുമാരനോട് ‘ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സ്വർണാലംകൃതമായ രഥം തയ്യാർ’ എന്ന് അറിയിച്ചു. പ്രവൃത്തിയിലൂടെത്തന്നെ പുറപ്പാടിന്റെ നിമിഷം അടുത്തെത്തി. ‘ഈ ജനപദത്തിനപ്പുറം എത്തിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയിൽ രാജാവിന്റെ ഇരട്ടഭാവമുണ്ട് — ഒരു വശത്ത് മകന്റെ നാടുകടത്തൽ, മറുവശത്ത് അവൻ സുഖമായി പോകണമെന്ന ചിന്ത. രഥം ബന്ധനത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല, പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ഉപഹാരമാണ്.
തുടർന്ന് ദേശകാലങ്ങളറിയുന്നവനും എല്ലാ വിധത്തിലും ശുചിയുമായ രാജാവ് ധനസഞ്ചയത്തിൽ വ്യാപൃതനായ ഭണ്ഡാരാധ്യക്ഷനെ വേഗം വിളിച്ചുവരുത്തി നിശ്ചിതമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു — ‘വൈദേഹിക്കായി വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും മഹത്തായ ആഭരണങ്ങളും ഈ വർഷങ്ങൾ എണ്ണിനോക്കി വേഗം കൊണ്ടുവരിക.’ അതായത് പതിനാലു വർഷത്തെ കണക്കനുസരിച്ച് അവ നൽകണം. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അയാൾ ഭണ്ഡാരഗൃഹത്തിൽ ചെന്ന് എല്ലാം കൊണ്ടുവന്ന് വേഗം സീതയ്ക്കു നൽകി. കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ട കുലീനയായ വൈദേഹി ആ വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളാൽ തന്റെ സുന്ദരമായ അംഗങ്ങളെ അലങ്കരിച്ചു. നന്നായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവൾ, ഉചിതകാലത്ത് ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യന്റെ പ്രഭ ആകാശത്തെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ ഭവനത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ വിരോധം വ്യക്തമാണ് — വല്കലം ധരിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളാലും ഭൂഷിതയായിരിക്കുന്നു; വസിഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞതന്നെ ഫലിച്ചു. എന്നാൽ ഈ ശോഭ ക്ഷണികമാണ്, കാരണം മുന്നിൽ പുറപ്പാടാണ്. ‘എല്ലാ വിധത്തിലും ശുചി’ എന്ന പദം ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഇഹലോകത്തോടും പരലോകത്തോടുമുള്ള ഋണങ്ങളിൽനിന്ന് മുക്തൻ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അതായത് ഋണത്രയത്തിൽനിന്ന് മുക്തൻ. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം മകനെ നാടുകടത്തുന്നു; ഇതാണ് വിധിയുടെ വിപര്യാസം. സീതയുടെ അലങ്കാരം ഇവിടെ വിലാസത്തിനല്ല, അമ്മായിയമ്മമാരുടെയും ഗുരുവിന്റെയും ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ മാത്രമാണ്.
അമ്മായിയമ്മയായ കൗസല്യ ഇരുകൈകളാലും അവളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ഒരിക്കലും ദൈന്യം കാണിക്കാത്ത മൈഥിലിയുടെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ലോകത്തിൽ പ്രിയപ്പെട്ടവരാൽ എപ്പോഴും സൽക്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആപത്തിൽപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെ ആദരിക്കാത്ത സ്ത്രീകൾ അസതികളാണ്. സ്ത്രീകളുടെ ഈ സ്വഭാവം ഇതാണ് — മുമ്പ് സുഖം അനുഭവിച്ചിട്ട്, ചെറിയൊരു ആപത്തു വന്നാൽപ്പോലും അവർ ദോഷം കാണുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ അസത്യശീലകളും, വികൃതകളും, ദുർഗകളും (ദുഷ്ടരെ പിന്തുടരുന്നവർ), എപ്പോഴും ഹൃദയമില്ലാത്തവരും, അസതികളും, പാപസങ്കല്പമുള്ളവരും, ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് വിരക്തരാകുന്നവരുമാണ്.’ അമ്മായിയമ്മയുടെ ഈ ഉപദേശം സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കകൊണ്ടുണ്ടായതല്ല; തുടർന്ന് എതിർപക്ഷത്തിലൂടെ സാധ്വിമാരുടെ ധർമം കൂടുതൽ ഉജ്ജ്വലമാകാനായി ആദ്യം അവർ ലോകത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയമായ രീതി — പൂർവപക്ഷം സ്ഥാപിച്ചശേഷം സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു. ‘ദൈന്യം കാണിക്കാത്തവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — അവൾ കരയുന്നില്ല, യാചിക്കുന്നില്ല, ദൈന്യം കാണിക്കുന്നില്ല; അമ്മായിയമ്മയുടെ സ്നേഹത്തിനും അതുതന്നെ കാരണം. ഇവിടെ ‘അസതികൾ’ എന്ന വാക്ക് സാധ്വികളല്ലാത്ത സ്ത്രീകളെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വെറും കള്ളം പറയുന്നവരെ മാത്രമല്ല.
‘സ്ത്രീകളുടെ ഹൃദയം കുലംകൊണ്ടോ, ചെയ്ത ഉപകാരംകൊണ്ടോ, വിദ്യകൊണ്ടോ, നൽകിയ ദാനംകൊണ്ടോ, സംഗ്രഹംകൊണ്ടോ പിടിച്ചെടുക്കാനാവില്ല — കാരണം അവർ അസ്ഥിരഹൃദയരാണ്. എന്നാൽ ശീലത്തിലും സത്യത്തിലും ശ്രുതിയിലും നിലകൊള്ളുന്ന സാധ്വികളായ സ്ത്രീകൾക്ക് ഏക പതിതന്നെ പരമപവിത്രമായി വിശിഷ്ടനാകുന്നു — അവൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.’ തുടർന്ന് അവർ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘അതിനാൽ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തപ്പെട്ട എന്റെ മകനെ നീ അവമതിക്കരുത്; ധനമില്ലാത്തവനായാലും ധനമുള്ളവനായാലും ഇവനാണ് നിന്റെ ദൈവം.’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ വാത്സല്യവും ശങ്കയും രണ്ടും കാണാം — മകന്റെ ദാരിദ്ര്യം അവർ അറിയുന്നു, അതുതന്നെയാണ് ‘ധനമില്ലാത്തവനായാലും ധനമുള്ളവനായാലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. വനവാസത്തിൽ രാജകുമാരൻ യാചകനെപ്പോലെ ജീവിക്കും; അപ്പോഴും ഭാര്യ അവന്റെ ഗൗരവം കുറയ്ക്കരുത് — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം. ‘കുലമല്ല, കൃതമല്ല, വിദ്യയല്ല, ദാനമല്ല, സംഗ്രഹവുമല്ല’ എന്ന് അഞ്ചു പ്രാവശ്യം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് കവി വാക്യത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ‘സാധ്വികൾക്കാകട്ടെ’ എന്ന ‘തു’ശബ്ദത്തിലൂടെ എതിർപക്ഷം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
അവരുടെ ധർമാർഥപൂർണമായ വാക്കുകൾ മനസ്സിലാക്കി സീത അമ്മായിയമ്മയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ആര്യ എന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യും. ഭർത്താവിനോട് എങ്ങനെ പെരുമാറണമെന്ന് എനിക്കറിയാം; ഞാൻ അതു കേട്ടിട്ടുമുണ്ട്. ആര്യ എന്നെ ദുർജനങ്ങളോടു തുലനം ചെയ്യരുത്; ചന്ദ്രനിൽനിന്ന് പ്രഭ വിട്ടുമാറാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ എനിക്കും ധർമത്തിൽനിന്ന് വിട്ടുമാറാൻ കഴിയില്ല. തന്ത്രിയില്ലാത്ത വീണ വായിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ചക്രമില്ലാത്ത രഥം ഓടുന്നില്ല; അതുപോലെ പതിയില്ലാത്ത സ്ത്രീ നൂറു മക്കളുണ്ടായാലും സുഖമായി വളരുന്നില്ല. അച്ഛൻ പരിമിതമായി നൽകുന്നു, സഹോദരൻ പരിമിതമായി, മകനും പരിമിതമായി; അപരിമിതമായി നൽകുന്ന ഭർത്താവിനെ ഏതു സ്ത്രീയാണ് പൂജിക്കാത്തത്? ഇങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ, ശ്രേഷ്ഠരായ സ്ത്രീകളിൽനിന്ന് ധർമത്തിന്റെ പരാവരം (സാമാന്യവും വിശേഷവും) കേട്ടവളാണ് — ആര്യേ, ഞാൻ എങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തെ അവമതിക്കും? സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവുതന്നെയാണല്ലോ ദൈവം.’ വീണയുടെയും രഥത്തിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ സീതയുടെ പ്രജ്ഞ വെളിവാക്കുന്നു — അവൾ ഭാവുകതകൊണ്ടല്ല, യുക്തികൊണ്ടാണ് ഉത്തരം നൽകുന്നത്. സീത ആദ്യം ആജ്ഞ സ്വീകരിക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം തന്റെ പക്ഷം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ ക്രമം; അവൾ അമ്മായിയമ്മയെ എതിർക്കുന്നില്ല, തന്റെ നിശ്ചയം അറിയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പരാവരം’ എന്ന പദത്താൽ ധർമത്തിന്റെ സാമാന്യവും വിശേഷവും രണ്ടും ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; അത് അവളുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
സീതയുടെ ഹൃദയസ്പർശിയായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ശുദ്ധസത്ത്വയായ കൗസല്യ പെട്ടെന്ന് ദുഃഖവും ഹർഷവും കലർന്ന കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — ഒരേ നിമിഷത്തിൽ ശോകവും ഹർഷവും; ഈ ദ്വന്ദ്വംതന്നെയാണ് കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി. തുടർന്ന് അമ്മമാരുടെ നടുവിൽ ഏറെ സൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അമ്മയെ നോക്കി പരമധർമാത്മാവായ രാമൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അമ്മേ, ദുഃഖിതയായി എന്റെ അച്ഛനെ നോക്കരുത് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷം എടുക്കരുത്. വനവാസത്തിന്റെ അവസാനവും വേഗംതന്നെ വരും. ഒൻപതും അഞ്ചും (പതിനാല്) വർഷങ്ങൾ അമ്മ ഉറങ്ങുന്നതിനിടയിൽത്തന്നെ കടന്നുപോകും; പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പൂർണനായി ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തിയ എന്നെ അമ്മ കാണും.’ ഇത്രയും അർഥഗർഭമായ വാക്കുകൾ അമ്മയോടു പറഞ്ഞശേഷം അദ്ദേഹം ചുറ്റും നോക്കി മുന്നൂറ്റമ്പത് അമ്മമാരെ കണ്ടു. ‘ഉറങ്ങുന്നതിനിടയിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം പതിനാലു വർഷത്തെ ഒരു രാത്രിപോലെ ലഘുവായി കാണിക്കുന്നു — അമ്മയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാനാണ് ഈ വാക്ക്. ‘അമ്മേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് രാമൻ ആദ്യം സ്നേഹം ഉണർത്തുന്നു, അതിനുശേഷമേ ഉപദേശം നൽകുന്നുള്ളൂ — അമ്മയുടെ കോപം അച്ഛന്റെ നേർക്ക് ആകരുത് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖ്യചിന്ത. ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന എണ്ണൽക്രമം ഛന്ദസ്സിനു വേണ്ടി മാത്രമാണ്, അർഥം പതിനാലുതന്നെ.
അവരും അങ്ങനെതന്നെ ദുഃഖാർത്തരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ദശരഥപുത്രൻ കൈകൂപ്പി ധർമയുക്തമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘ഒന്നിച്ചു താമസിച്ചതിനിടയിൽ ഞാൻ എന്തെങ്കിലും പരുഷമായി ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് എന്തെങ്കിലും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതെല്ലാം എനിക്കു പൊറുത്തുതരിക; നിങ്ങളോടെല്ലാം ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു — അനുവാദം യാചിക്കുന്നു.’ രാഘവന്റെ ധർമയുക്തവും സമാഹിതവുമായ ഈ വാക്കുകൾ ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം കേട്ടു, ശോകത്താൽ തകർന്ന മനസ്സുള്ളവരായി. അപ്പോൾ മനുഷ്യേന്ദ്രന്റെ ഭാര്യമാർക്കിടയിൽ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ നിലവിളിപോലെ ഒരു ആരവമുയർന്നു. ഒടുവിൽ കവി ഒരു ശ്ലോകംകൊണ്ട് ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — മുമ്പ് മുരജത്തിന്റെയും പണവത്തിന്റെയും മേഘഗർജനംപോലുള്ള ഘോഷം നിറഞ്ഞിരുന്ന ദശരഥഭവനം ഇപ്പോൾ വിലാപങ്ങളാലും പരിദേവനങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ്, ദുരിതത്തിൽപ്പെട്ട്, അതീവ ദുഃഖിതമായിത്തീർന്നു. മംഗളവാദ്യങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് കരച്ചിൽ — ഇങ്ങനെ ശബ്ദമാറ്റത്തിലൂടെയാണ് സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. ഇവിടെനിന്നാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുറപ്പാട് ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘സമുപജാനീത’ എന്ന ലോട്ലകാരരൂപത്തിലൂടെ രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, യാചിക്കുകയാണ് — മകൻ അമ്മമാരോടു ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകം വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥