സർഗ്ഗം
രാമൻ അച്ഛനോട് അനുമതി യാചിക്കുന്നു
സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം രാമൻ അച്ഛന്റെ സന്നിധിയിൽ യാത്രാനുമതി യാചിക്കുന്നു, ദശരഥന്റെ ശോകമൂർച്ഛ, രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, രാജാവ് വീണ്ടും ബോധരഹിതനാകുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അച്ഛനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ വാതിൽക്കൽ സുമന്ത്രനെ കണ്ട് നിന്നു; ഇവിടെനിന്നാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കഥ തുടരുന്നത്. താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവനും ശ്യാമവർണനും നിരുപമനും മഹാനുമായ രാമൻ ആ സൂതനോട് പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്ന് അച്ഛനെ അറിയിക്കുക.’ അറിയിക്കപ്പെടാതെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ സമീപത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് വിനയത്തിന്റെ രീതി. രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ആ സൂതൻ വേഗം ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ദീർഘമായി നിശ്വസിക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ടു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെല്ലാം സന്താപത്താൽ കലങ്ങിയിരുന്നു. രാഹു ഗ്രസിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ, ചാരംമൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത തടാകംപോലെ പ്രഭയറ്റവനായി ആ ജഗതീപതിയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ മൂന്നുവിധം ക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗ്രഹണത്തിൽ സൂര്യന്റെ പ്രഭ മറയുന്നു, ചാരത്തിൽ അഗ്നിയുടെ തേജസ്സ് മൂടപ്പെടുന്നു, വറ്റിയ തടാകത്തിൽ ജലംതന്നെ നശിക്കുന്നു; അതുപോലെ രാജാവിന്റെ ശ്രീയും തേജസ്സും പ്രാണരസവും ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രാജ്ഞനായ സൂതൻ അത്യന്തം ആകുലചിത്തനായി രാമനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ശോചിക്കുന്ന ആ രാജാവിനെ ഉണർത്തി കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു. ആദ്യം ജയാശീർവാദത്താൽ രാജാവിനെ വർധിപ്പിച്ചിട്ട്, പിന്നെ ഭയത്താൽ ഇടറുന്ന, മന്ദവും മൃദുവുമായ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടത് — സമർഥനായ ഭൃത്യൻ അപ്രിയമായ വാർത്ത പെട്ടെന്ന് അറിയിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം ആശീർവാദത്താൽ സ്വാമിയുടെ മനസ്സ് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ വിഷയം ആരംഭിക്കുന്നു. സൂതന്റെ വാക്കിൽ ഭയമുണ്ട്, കാരണം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം — പറയാനുള്ളതുതന്നെ രാജാവിന്റെ മരണകാരണമാകും എന്ന്.
സൂതൻ പറഞ്ഞു — ‘പുരുഷവ്യാഘ്രനായ അങ്ങയുടെ ആ പുത്രൻ ഇതാ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർക്കും എല്ലാ ആശ്രിതർക്കും ധനം നൽകിയിട്ടാണ് അദ്ദേഹം വന്നിരിക്കുന്നത്. സത്യപരാക്രമിയായ രാമൻ അങ്ങയെ കാണട്ടെ; അങ്ങേക്ക് ഭദ്രമുണ്ടാകട്ടെ. എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളോടും യാത്ര ചോദിച്ച് അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ അങ്ങയെത്തന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജഗതീപതേ, അദ്ദേഹം മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണ്; രശ്മികളാൽ സൂര്യനെന്നപോലെ എല്ലാ രാജഗുണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തെ കാണുക.’ ഇതുകേട്ട് സത്യവാക്കും ധർമാത്മാവും ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രതുല്യനും മേഘമില്ലാത്ത ആകാശംപോലെ നിർമലനുമായ നരേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. സൂതന്റെ വാക്കിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്നാമതായി രാമന്റെ ദാനശീലം, വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ആശ്രിതരെ മറക്കുന്നില്ല; രണ്ടാമതായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം, സുഹൃത്തുക്കളോട് യാത്ര ചോദിച്ചശേഷമേ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നുള്ളൂ; മൂന്നാമതായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോട്ടംതട്ടാത്ത ഗുണസമ്പത്ത്. വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോഴും രാമൻ രാജഗുണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് സൂതൻ ‘രാജഗുണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന് പറയുന്നത് — സൂര്യൻ രശ്മികൾ കൈവിടാത്തതുപോലെ രാമൻ തന്റെ ഗുണങ്ങൾ കൈവിടുന്നില്ല. രാജാവിന്റെ വിശേഷണങ്ങളും അർഥവത്താണ് — സത്യരക്ഷണത്തിനായിത്തന്നെ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ സത്യവാക്ക്; ശോകം ഉള്ളിൽ ആഴത്തിലും പുറമേ അപ്രകടവുമായതിനാൽ സമുദ്രതുല്യൻ.
രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ, ഇവിടെയുള്ള എന്റെ ഭാര്യമാരെയെല്ലാം കൊണ്ടുവരിക; എല്ലാ ഭാര്യമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് രാഘവനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ആ സൂതൻ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് കടന്നുചെന്ന് ആ സ്ത്രീകളോട് പറഞ്ഞു — ‘ആര്യനായ രാജാവ് നിങ്ങളെ വിളിക്കുന്നു; വേഗം അവിടേക്ക് ചെല്ലുക.’ രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് സുമന്ത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഭർത്താവിന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ് ആ ഭവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, വ്രതനിഷ്ഠരായ മുന്നൂറ്റിയൻപത് സ്ത്രീകൾ കൗസല്യയെ ചുറ്റി പതുക്കെ നടന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആശയം വ്യക്തമാണ് — പുത്രന്റെ പുറപ്പാട് ഒരു അച്ഛന്റെ മാത്രം ദുഃഖമല്ല, കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയമാണ്; അതിനാൽ എല്ലാ പത്നിമാരെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, ജ്യേഷ്ഠയായ കൗസല്യയെ മുൻനിർത്തി, രാമനെ കാണാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘താമ്രലോചനകൾ’ (ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ മുൻപുതന്നെ കരഞ്ഞിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ധൃതവ്രതകൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശോകത്തിലും അവർ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മര്യാദ കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പതുക്കെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവരുടെ മന്ദഗതിയും ഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ മനസ്സും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയെ ചുറ്റി നടക്കുന്നതും ഉചിതമാണ് — അവരാണല്ലോ രാമന്റെ ജനനി, അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ആദ്യ പങ്കാളി.
ഭാര്യമാർ വന്നെത്തിയപ്പോൾ രാജാവ് അവരെ നോക്കി വീണ്ടും സൂതനോട് പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ, എന്റെ പുത്രനെ കൊണ്ടുവരിക.’ ആ സൂതൻ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും മൈഥിലിയെയും കൂട്ടി വേഗം ജഗതീപതിയുടെ സന്നിധിയിലേക്ക് ചെന്നു. ദൂരെനിന്നുതന്നെ കൈകൂപ്പി വരുന്ന പുത്രനെ കണ്ട്, സ്ത്രീജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആർത്തനായ ആ രാജാവ് പെട്ടെന്ന് ആസനത്തിൽനിന്ന് ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. രാമനെ കണ്ട് രാജാവ് വേഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേരെ ഓടി, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തെത്തുംമുൻപേ ദുഃഖാർത്തനായി ബോധംകെട്ട് നിലത്ത് വീണു. അപ്പോൾ മഹാരഥനായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖത്താൽ ബോധംകെട്ടവനെപ്പോലെ ശോകാകുലനായ രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് വേഗം ഓടിയെത്തി. ഇവിടെ വാത്സല്യത്തിന്റെ പരകോടി കാണാം — വൃദ്ധനായ രാജാവ് സിംഹാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് പുത്രന്റെ നേരെ ഓടുന്നു, പുത്രൻ അച്ഛന്റെ നേരെയല്ല; എന്നാൽ സ്നേഹഭാരത്താൽ അദ്ദേഹം വഴിയിൽത്തന്നെ വീഴുന്നു. ‘തം അസംപ്രാപ്യ’ (അവന്റെ അടുത്തെത്താതെ) എന്ന പദദ്വയമാണ് കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം — ആരെ ആലിംഗനം ചെയ്യാനാണോ അദ്ദേഹം ഓടുന്നത്, അവനെ തൊടാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ പ്രയത്നത്തിന്റെ ഉപമ — പുത്രനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും രണ്ട് വരങ്ങളുടെ ബന്ധനത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് അവനെ പ്രാപിക്കാനാകുന്നില്ല. ‘സ്ത്രീജനസംവൃതഃ’ (സ്ത്രീജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, രാജാവ് ഇന്ന് സഭയിൽ മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടല്ല, അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണ് നിൽക്കുന്നത് എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജത്വം പോയി, പിതൃത്വം മാത്രം ബാക്കിയായി. പുത്രനെ കൊണ്ടുവരാൻ സൂതനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിയോഗിക്കുന്നതും രാജാവിന്റെ അസ്ഥിരമായ മനസ്സ് കാണിക്കുന്നു; ആരെ കാണാനാണോ അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്നത്, അവനെ കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
അപ്പോൾ രാജഭവനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ നിലവിളി ഉയർന്നു; ആഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തോടു കലർന്ന് ‘ഹാ ഹാ രാമാ!’ എന്ന ആർത്തനാദം പെട്ടെന്ന് ഉദിച്ചു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇരുകൈകളാലും അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് കട്ടിലിൽ കിടത്തി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത, കണ്ണീരിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവിനോട് പിന്നെ രാമൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു. ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്തോടു കലർന്ന നിലവിളി എന്ന വർണനയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉത്സവങ്ങളിൽ മംഗളധ്വനി ഉണ്ടാക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾതന്നെ ഇന്ന് ശോകത്തിന്റെ സാധനങ്ങളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ബാഷ്പശോകാർണവപരിപ്ലുതം’ (കണ്ണീരിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ) എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അവിടെ രാമൻ മാത്രമാണ് ഏക തോണി. കരയുമ്പോഴും രാമലക്ഷ്മണന്മാരും സീതയും അച്ഛനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് കട്ടിലിൽ കിടത്തുന്നു; ശോകത്തിലും സേവാധർമം മറക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുശേഷം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മൂർച്ഛയുടെ ഹ്രസ്വത കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കഥ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു.
രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘മഹാരാജാവേ, ഞാൻ അങ്ങയോട് യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; അങ്ങാണ് ഞങ്ങളുടെയെല്ലാം ഈശ്വരൻ. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട എന്നെ ക്ഷേമത്തോടെ കടാക്ഷിക്കുക. ലക്ഷ്മണനും അനുമതി നൽകുക; സീതയും എന്നെ വനത്തിലേക്ക് അനുഗമിക്കട്ടെ; സത്യമായ അനേകം കാരണങ്ങളാൽ തടഞ്ഞിട്ടും അവർ ഇരുവരും (ഇവിടെ നിൽക്കാൻ) ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മാനദാ, ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രജാപതി തന്റെ പുത്രന്മാർക്കെന്നപോലെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും — ലക്ഷ്മണനും എനിക്കും സീതയ്ക്കും — അനുമതി നൽകുക.’ ജഗതീപതിയുടെ അനുമതി വ്യഗ്രതയില്ലാതെ കാത്തുനിൽക്കുന്ന, വനവാസത്തിന് ഒരുങ്ങിയ രാഘവനെ നോക്കി രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘രാഘവാ, കൈകേയിയുടെ വരദാനത്താൽ ഞാൻ മോഹിതനായിരിക്കുന്നു; ഇന്ന് എന്നെത്തന്നെ തടവിലാക്കി നീ അയോധ്യയിൽ രാജാവാകുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ പ്രാർഥനയിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — പുറപ്പാടിന്റെ അറിയിപ്പ്, ലക്ഷ്മണനും സീതയ്ക്കും വേണ്ടിയുള്ള അനുമതി, ശോകം ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള യാചന. പ്രജാപതിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തവും അർഥവത്താണ് — അച്ഛൻ പുത്രന്മാരെ തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു, ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല; അതുപോലെതന്നെ അങ്ങ് ഞങ്ങളെ അയയ്ക്കുക എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം. രാജാവിന്റെ നിർദേശമാകട്ടെ അവസാനത്തെ ശ്രമമാണ് — പുത്രൻ അച്ഛനെ തടവിലാക്കി രാജ്യം പിടിച്ചെടുത്താൽ അച്ഛന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കപ്പെടുകയില്ല, രാമൻ പോവുകയുമില്ല; എന്നാൽ ഈ യുക്തി ധർമവിരുദ്ധമാണ്, അതിനാൽ രാമൻ അത് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്യകോവിദനുമായ രാമൻ കൈകൂപ്പി അച്ഛനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, അങ്ങ് ആയിരം വർഷം ഭൂമിയുടെ അധിപനായിരിക്കട്ടെ; ഞാനാകട്ടെ വനത്തിൽ വസിക്കും; എനിക്ക് രാജ്യം ആഗ്രഹമില്ല. നരാധിപാ, ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം വനവാസത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച്, പ്രതിജ്ഞയുടെ അവസാനം ഞാൻ വീണ്ടും അങ്ങയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കും.’ ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന എണ്ണലിലൂടെ കവി പതിനാല് എന്ന സംഖ്യ രമണീയമായി നിർദേശിക്കുന്നു; ‘പാദങ്ങൾ പിടിക്കും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വനവാസം ത്യാഗമല്ല, മടങ്ങിവരവിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഒരു കാലാവധിയാണ് എന്ന് രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിതനും രഹസ്യമായി കൈകേയിയാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവനും കരയുന്നവനും ആർത്തനുമായ രാജാവ് പ്രിയപുത്രനോട് പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, ശ്രേയസ്സിനും അഭിവൃദ്ധിക്കും മടങ്ങിവരവിനുമായി വ്യഗ്രതയില്ലാതെ പോകുക; നിന്റെ വഴി ആപത്തില്ലാത്തതും എവിടെനിന്നും ഭയമില്ലാത്തതുമാകട്ടെ.’ ഇവിടെ അച്ഛന്റെ ദ്വൈധം പ്രകടമാണ് — വായകൊണ്ട് ആശീർവാദം നൽകുന്നു, ഹൃദയംകൊണ്ട് വിരഹം സഹിക്കാനാവാതെ കരയുന്നു. ‘മിഥഃ’ (രഹസ്യമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കൈകേയി ജനസമക്ഷം സംസാരിക്കുന്നില്ല, രഹസ്യമായാണ് രാജാവിനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നത് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവരുടെ ഈ ഗൂഢമായ ശ്രമമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ സുമന്ത്രന്റെ ഭർത്സനത്തിന്റെ വിത്ത്. ‘സത്യപാശേന സംയുതഃ’ (സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിതൻ) എന്ന രൂപകവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മറ്റൊരാളെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശംതന്നെ ഇവിടെ രാജാവിനെ ബന്ധിക്കുന്നു; സ്വയം നൽകിയ വരത്താൽ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ബന്ധിതനായി.
രാജാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘രഘുനന്ദനാ, സത്യാത്മാവും ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനുമായ നിന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല. എങ്കിലും ഇന്ന് ഈ രാത്രി ഒരുവിധത്തിലും പോകരുത്; ഒരു ദിവസമെങ്കിലും നിന്നെ കണ്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ സുഖമായി കഴിയട്ടെ. അമ്മയെയും എന്നെയും കണ്ടുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഈ രാത്രി ഇവിടെ വസിക്കുക; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളാലും തൃപ്തനായി നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ നീ പുറപ്പെടും. മകനേ, നീ ചെയ്യുന്നത് എല്ലാവിധത്തിലും ദുഷ്കരമാണ്; എന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് നീ വനത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. സത്യമായി ഞാൻ ആണയിടുന്നു — ഇത് എനിക്ക് പ്രിയമല്ല; ചാരംമൂടിയ അഗ്നിപോലെ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന ഒരു സ്ത്രീയാൽ ഞാൻ ഇളക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് ലഭിച്ച വഞ്ചനയെത്തന്നെയാണ് നീ മറികടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സദാചാരം നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ കൈകേയിയാലാണ് ഞാൻ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. നീ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്; അച്ഛനെ അസത്യവാദിയാകാതെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇതിൽ അത്ഭുതമൊന്നുമില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വാക്ക് രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യപകുതിയിൽ അദ്ദേഹം ഒരു രാത്രിക്കായി യാചിക്കുന്നു, രണ്ടാംപകുതിയിൽ തന്റെ നിർദോഷത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഭസ്മാഗ്നികല്പാ’ (ചാരംമൂടിയ അഗ്നിപോലെയുള്ളവൾ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ ദൗർജന്യം ഏറെക്കാലം മറഞ്ഞിരുന്നു, വരദാനസന്ദർഭത്തിലാണ് ജ്വലിച്ചത്; ചാരത്തിൽ കാലുവയ്ക്കുന്നവൻ പൊള്ളുന്നു. ‘എനിക്ക് ലഭിച്ച വഞ്ചനയെ നീ മറികടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, താൻ ചെയ്ത ദോഷത്തിന്റെ ഫലം പുത്രൻ വഹിക്കുന്നു എന്ന് രാജാവ് സമ്മതിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പിതൃവാത്സല്യം ഗൗരവമായി പരിണമിക്കുന്നു — ‘അച്ഛനെ സത്യവാദിയാക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഇത് നിന്നിൽ അത്ഭുതമല്ല’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം പുത്രന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു.
ആർത്തനായ അച്ഛന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ദീനനായ രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ (ഭോഗങ്ങൾ) നാളെ ആര് എനിക്ക് തരും? അതിനാൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിൽനിന്നുമുള്ള പിന്മാറ്റംതന്നെയാണ് ഞാൻ വരിക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രവും ജനങ്ങളും ധനധാന്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഈ ഭൂമി ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ. വനവാസത്തിനായുള്ള എന്റെ ബുദ്ധി ഇന്ന് ചലിക്കുകയില്ല. വരദാ, യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങ് കൈകേയിക്ക് നൽകിയ വരം പൂർണമായിത്തന്നെ നൽകപ്പെടട്ടെ; അങ്ങ് സത്യവാനായ രാജാവായിരിക്കുക. അങ്ങയുടെ നിർദേശം പറഞ്ഞതുപോലെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് പതിനാലു വർഷം വനചാരികളോടൊപ്പം ഞാൻ വനത്തിൽ വസിക്കും. ഇതിൽ ആലോചന വേണ്ട; ഭൂമി ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ.’ ആദ്യവാക്യത്തിൽ രാമന്റെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ മൂലം കാണാം — ഇന്ന് സുലഭമായത് നാളെ നിശ്ചിതമല്ല; അതിനാൽ ക്ഷണികമായ ഭോഗങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ധർമം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ‘പൂർണമായിത്തന്നെ നൽകപ്പെടട്ടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, വരം പകുതി പാലിച്ചാൽ അതുതന്നെ അസത്യമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സത്യം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ. ‘വനചാരികളോടൊപ്പം വസിക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം വനവാസത്തെ ശിക്ഷയായല്ല, സ്വീകരിച്ച വ്രതമായി വർണിക്കുന്നു. ‘മാ വിമർശഃ’ (ആലോചന വേണ്ട) എന്ന പദത്തിലൂടെ അച്ഛനിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിക്കുന്ന സംശയത്തെത്തന്നെ അദ്ദേഹം തടയുന്നു; ദ്വൈധഭാവമാണല്ലോ സത്യത്തിന്റെ മഹാശത്രു.
രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘രഘുനന്ദനാ, എനിക്ക് രാജ്യം ആഗ്രഹമില്ല, എനിക്കായി സുഖമോ പ്രിയമോ ആഗ്രഹമില്ല; അങ്ങയുടെ നിർദേശം യഥാവിധി നിറവേറ്റുക മാത്രമാണ് എന്റെ ഇച്ഛ. അങ്ങയുടെ ദുഃഖം നീങ്ങട്ടെ; കണ്ണീരിൽ മുങ്ങരുത്. അജയ്യനായ നദീപതി സമുദ്രം ക്ഷോഭിക്കാത്തതുപോലെ അങ്ങും സ്ഥിരനായിരിക്കുക. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, സുഖമോ ഭൂമിയോ ഈ ആഗ്രഹങ്ങളെല്ലാമോ സ്വർഗമോ ജീവിതംപോലുമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അങ്ങ് സത്യവാനായിരിക്കണമെന്നേ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ, അസത്യവാനാകരുതെന്നും. അങ്ങയുടെ സമക്ഷം സത്യത്താലും സുകൃതത്താലും ഞാൻ ആണയിടുന്നു. അച്ഛാ, പ്രഭോ, ഒരു നിമിഷംപോലും എനിക്ക് ഇവിടെ നിൽക്കാനാവില്ല; ഈ ശോകം സഹിക്കുക; എനിക്ക് മാറ്റമില്ല.’ സമുദ്രോപമയിലൂടെ രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹാനായ പുരുഷന്റെ മര്യാദതന്നെയാണ് ബലം; നദികളാൽ നിറയ്ക്കപ്പെട്ടാലും സമുദ്രം കര കവിഞ്ഞൊഴുകുന്നില്ല; അതുപോലെ ശോകത്താൽ നിറഞ്ഞാലും രാജാവ് സത്യത്തിന്റെ കര കവിയരുത്. ‘സ്വർഗമോ ജീവിതംപോലുമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ നിഷ്ഠയുടെ പരമാവധി കാണാം — ജീവിതത്തെപ്പോലും അദ്ദേഹം സത്യത്തിന്റെ വിലയായി കരുതുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ‘എനിക്ക് മാറ്റമില്ല’ എന്ന് ദൃഢമായി പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അവസാനത്തെ ആശയും മുറിക്കുന്നു.
രാമൻ പറയുന്നു — ‘‘രാഘവാ’ എന്ന് സംബോധന ചെയ്ത് ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്ന് കൈകേയി എന്നോട് അപേക്ഷിച്ചു; ‘ഞാൻ പോകുന്നു’ എന്ന് ഞാൻ പറയുകയും ചെയ്തു. ആ സത്യം ഞാൻ പാലിക്കുന്നു. ദേവാ, ഉത്കണ്ഠപ്പെടരുത്; ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞതും പലതരം പക്ഷികളാൽ മുഖരിതവുമായ വനത്തിൽ ഞങ്ങൾ രമിക്കും. അച്ഛാ, പിതാവ് ദേവതകൾക്കുപോലും ദൈവമാണെന്നാണ് സ്മൃതി; അതിനാൽ ദൈവമെന്നുതന്നെ കരുതി ഞാൻ അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റും. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, പതിനാലു വർഷം കഴിയുമ്പോൾ മടങ്ങിയെത്തിയ എന്നെ അങ്ങ് വീണ്ടും കാണും; ഈ സന്താപം ഉപേക്ഷിക്കുക. കണ്ണീരോടെ നിൽക്കുന്ന ഈ ജനങ്ങളെയെല്ലാം ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തേണ്ട പുരുഷശാർദൂലനായ അങ്ങ് എന്തിനാണ് വികാരാധീനനാകുന്നത്?’ ഇവിടെ രാമൻ നാല് കാരണങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — സ്വപ്രതിജ്ഞ, വനത്തിന്റെ രമണീയത, അച്ഛന്റെ ദൈവത്വം, കാലാവധിയുടെ പരിമിതി. വനവർണന പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം വനത്തെ ഭയസ്ഥാനമായല്ല, ശാന്തമൃഗങ്ങളാലും പലതരം പക്ഷിനാദങ്ങളാലും രമണീയമായ ഉദ്യാനമായാണ് കാണിക്കുന്നത്, അച്ഛന്റെ ഉത്കണ്ഠ ശമിക്കാൻ. അവസാനവാക്യത്തിൽ അദ്ദേഹം അച്ഛനെ സ്വധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവാണല്ലോ പ്രജയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ മൂലം; അദ്ദേഹംതന്നെ വികാരാധീനനായാൽ കരയുന്ന ജനങ്ങൾക്ക് ആര് ധൈര്യം നൽകും? ‘പിതാവ് ദേവതകൾക്കുപോലും ദൈവമാണ്’ എന്ന വാക്ക് സമഗ്രമായ രാമായണത്തിന്റെ ഒരു സാരസൂത്രമാണ് — അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ചാൽ ദേവാരാധനപോലും സിദ്ധിക്കുകയില്ല.
ഇതിനുശേഷം രാമന്റെ വാക്ക് ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറ്റത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി ഭാവത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നഗരവും രാഷ്ട്രവും ഭൂമി മുഴുവനും ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഭരതന് നൽകപ്പെടട്ടെ; അങ്ങയുടെ നിർദേശം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ദീർഘകാലം വസിക്കാൻ ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകും. ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച, പർവതഖണ്ഡങ്ങളും നഗരങ്ങളും ഉപവനങ്ങളുമുള്ള ഈ ഭൂമി ഭരതൻ മംഗളകരമായ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ മുഴുവനായും ഭരിക്കട്ടെ; രാജാവേ, അങ്ങ് പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ആകട്ടെ. പാർഥിവാ, മഹത്തായ ആഗ്രഹങ്ങളിലോ എനിക്ക് പ്രിയമായതിലോ എന്റെ മനസ്സ് ശിഷ്ടജനങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന അങ്ങയുടെ നിർദേശത്തിലെന്നപോലെ ഉറയ്ക്കുന്നില്ല; അനഘാ, എന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള അങ്ങയുടെ ദുഃഖം നീങ്ങട്ടെ. അനഘാ, ഇന്ന് അങ്ങയെ അസത്യത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നാശമില്ലാത്ത രാജ്യമോ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളോ ഭൂമിയോ മൈഥിലിയോ ചിന്തിക്കാവുന്ന മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ ഞാൻ വരിക്കുകയില്ല; സത്യംതന്നെ ഞാൻ വരിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ വ്രതം അങ്ങനെതന്നെ ആകട്ടെ. വനത്തിൽ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിച്ച്, പർവതങ്ങളും നദികളും സരസ്സുകളും കണ്ട്, വിചിത്രവൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചുതന്നെ ഞാൻ സുഖിയാകും; അങ്ങേക്ക് സമാധാനമുണ്ടാകട്ടെ.’ ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ നാല് അഭിപ്രായങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യത്യാഗം, ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ള അനുമോദനം, അച്ഛന്റെ നിർദേശത്തിൽത്തന്നെയുള്ള തന്റെ രതി, ഒടുവിൽ വനജീവിതത്തിന്റെ സുഖവർണന. ‘ശിവാസു സീമാസു’ (മംഗളകരമായ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം ഭരതന് ശുഭമായ രാജ്യം ആശംസിക്കുന്നു, ഈർഷ്യ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല.
ഇങ്ങനെ വ്യസനത്തിലകപ്പെട്ട്, താപത്താലും ദുഃഖത്താലും പീഡിതനായ ആ രാജാവ് പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ബോധം പൂർണമായി നഷ്ടപ്പെട്ട് നിലത്ത് വീണു; അല്പംപോലും അനങ്ങിയില്ല; ജഡംപോലെ നിശ്ചേഷ്ടനായി, ശയ്യയിലെന്നപോലെ നിലത്തുതന്നെ കിടന്നു. നരദേവപത്നിയായ ആ കൈകേയിയെ ഒഴിവാക്കി മറ്റ് ദേവിമാരെല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്ന് കരഞ്ഞു; സുമന്ത്രനും കരഞ്ഞ് മോഹാലസ്യത്തിലായി; അവിടെ എല്ലാം ഹാഹാകാരമായി. ‘അവരെ ഒഴിവാക്കി’ എന്ന ഒറ്റ പദത്തിലൂടെ കവി കൈകേയിയുടെ ഏകാന്തത കാണിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും ശോകത്തിൽ അവർ മാത്രം സ്പർശിക്കപ്പെടാതെ നിൽക്കുന്നു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ അവരെത്തന്നെ കഠിനമായ വാക്കുകളാൽ ഭർത്സിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥