॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 35-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സുമന്ത്രന്റെ കൈകേയീഭർത്സനം

സാന്ത്വനവും തീക്ഷ്ണവുമായ വാക്കുകളാൽ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയെ ഭർത്സിക്കുന്നു, കേകയരാജന്റെ വരോപാഖ്യാനം; എന്നിട്ടും കൈകേയിക്ക് കുലുക്കമില്ല

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവ് ബോധംകെട്ട് വീണു, സുമന്ത്രനും മോഹാലസ്യത്തിലായി. ഇവിടെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേറ്റ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് തല കുടഞ്ഞ്, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്വസിച്ച്, കൈകൾ തമ്മിൽ തിരുമ്മി, പല്ലുകൾ ഞെരിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ കോപത്താൽ ചുവന്നു; മുഖം മുൻപത്തെ നിറം വിട്ടു. കോപാധീനനായ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് അശുഭമായ സന്താപത്തിലായി. ദശരഥന്റെ മനോനില കണക്കിലെടുത്ത് ആ സൂതൻ തീക്ഷ്ണമായ വാക്ശരങ്ങളാൽ കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തെ വിറപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അനുപമവും അശുഭവുമായ വാക്യവജ്രങ്ങളാൽ അവരുടെ എല്ലാ മർമങ്ങളെയും പിളർക്കുന്നതുപോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രൂപകത്തിലൂടെ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ശരങ്ങൾ, വജ്രങ്ങൾ, മർമഭേദം; വാക്ക് അസ്ത്രത്തെക്കാൾ തീക്ഷ്ണമാണല്ലോ. സുമന്ത്രൻ കേവലം സാരഥിയല്ല, രാജാവിന്റെ അന്തരംഗമന്ത്രിയാണെന്നും അറിയേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭർത്സനത്തിൽ രാജഭക്തിയുടെ അധികാരമുണ്ട്. ‘ദശരഥന്റെ മനസ്സ് കണക്കിലെടുത്ത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം സ്വയം കോപിക്കുകയല്ല, സ്വാമി പറയാത്ത ദുഃഖത്തെ വാക്കിലൂടെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയാണ്. മുഖവർണത്തിന്റെ മാറ്റം, കണ്ണുകളുടെ ചുവപ്പ്, പല്ലുഞെരിക്കൽ, കൈതിരുമ്മൽ എന്നീ നാല് ക്രോധചിഹ്നങ്ങൾ കവി ക്രമത്തിൽ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഇവയിലൂടെ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് പെട്ടെന്ന് ഉയർന്നതല്ല, ഏറെക്കാലം സഞ്ചയിച്ച ആക്രോശത്തിന്റെ സ്ഫോടനമാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറഞ്ഞു — ‘സ്ഥാവരവും ജംഗമവുമായ ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭർത്താവായ ദശരഥമഹാരാജാവിനെ സ്വയംതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച നിനക്ക്, ദേവീ, ഇവിടെ ചെയ്യാൻ പാടില്ലാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; അതിനാൽ നിന്നെ ഞാൻ പതിഘ്നിയായും (ഭർത്താവിനെ കൊല്ലുന്നവളായും) ഒടുവിൽ കുലഘ്നിയായും (കുലം നശിപ്പിക്കുന്നവളായും) കരുതുന്നു. മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ അജയ്യനും പർവതംപോലെ ഇളക്കാനാവാത്തവനും മഹാസമുദ്രംപോലെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കാനാവാത്തവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ നീ നിന്റെ കർമങ്ങളാൽ സന്തപിപ്പിക്കുന്നു. വരദനും ഭർത്താവും പതിയുമായ ദശരഥനെ അവമാനിക്കരുത്; സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ കോടി പുത്രന്മാരെക്കാൾ വിശിഷ്ടമാണല്ലോ. രാജാവ് മരിക്കുമ്പോൾ പ്രായക്രമമനുസരിച്ചാണ് പുത്രന്മാർ രാജ്യം നേടുന്നത് — ഇതാണ് കുലപരമ്പര; ഇക്ഷ്വാകുകുലനാഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ അതിനെ ലോപിപ്പിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ രാജാവിന്റെ അജയ്യതയും സ്ഥൈര്യവും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെയുള്ള അദ്ദേഹംപോലും ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഒറ്റ വരത്താൽ സന്തപിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിലൂടെ ദോഷത്തിന്റെ ഗൗരവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ കോടി പുത്രന്മാരെക്കാൾ വിശിഷ്ടം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയുടെ മൂലഭ്രമത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവർ പുത്രന്റെ രാജ്യത്തെ ഭർത്താവിന്റെ വാക്കിനെക്കാൾ വലുതായി കരുതുന്നു. ‘ഇക്ഷ്വാകുകുലനാഥൻ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നീ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ നിന്റെ ഭർത്താവ് മാത്രമല്ല, സമഗ്രകുലത്തിന്റെയും നാഥനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപമാനം കുലത്തിന്റെതന്നെ അപമാനമാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘നിന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ രാജാവാകട്ടെ, അവൻതന്നെ ഭൂമി ഭരിക്കട്ടെ; ഞങ്ങളാകട്ടെ രാമൻ പോകുന്നിടത്തേക്ക് പോകും. നിന്റെ രാജ്യത്ത് ഒരു ബ്രാഹ്മണനും വസിക്കാൻ തയ്യാറാകില്ല — അത്തരമൊരു മര്യാദകെട്ട കർമമാണ് നീ ഇന്ന് ചെയ്യാൻ പോകുന്നത്. തീർച്ചയായും ഞങ്ങളെല്ലാവരും രാമൻ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴിയേതന്നെ പോകും. എല്ലാ ബന്ധുക്കളാലും സജ്ജനങ്ങളാലും ബ്രാഹ്മണരാലും എന്നേക്കുമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട നിനക്ക്, ദേവീ, രാജ്യലാഭംകൊണ്ട് എന്ത് സന്തോഷമുണ്ടാകും? അത്തരമൊരു മര്യാദകെട്ട കർമമാണ് നീ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ കൈകേയിയെ തർക്കംകൊണ്ടുതന്നെ തോൽപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — പ്രജകളോടൊപ്പമേ രാജ്യം രാജ്യമാകുന്നുള്ളൂ; പ്രജകളും ബ്രാഹ്മണരും ബന്ധുക്കളും എല്ലാവരും രാമനെ അനുഗമിച്ചാൽ ഭരതന്റെ കയ്യിൽ ശൂന്യമായ നഗരം മാത്രം ബാക്കിയാകും. ഈ ഭീഷണിതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ‘സാരം കുടിച്ചെടുത്ത മദ്യംപോലെയുള്ള രാജ്യം ഭരതൻ സ്വീകരിക്കുകയില്ല’ എന്ന കൈകേയിയുടെ ഉത്തരത്തിന്റെ പൂർവരൂപം. ബ്രാഹ്മണർ വസിക്കാതിരിക്കുന്നതും വലിയ ദോഷമാണ് — ബ്രാഹ്മണർ വസിക്കാത്ത ദേശത്ത് യജ്ഞങ്ങളും സ്വാധ്യായവും ധർമവും നിലയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് കേവലം ഭർത്സനമല്ല, രാഷ്ട്രനാശത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുകൂടിയാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘ഇത്തരം പെരുമാറ്റമുള്ള, ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്ന നിനക്കായി ഭൂമി ഉടൻ പിളരുന്നില്ല — ഇത് ഒരു അത്ഭുതമായി ഞാൻ കാണുന്നു. മഹാബ്രഹ്മർഷിമാർ സൃഷ്ടിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന, ഭീകരമായ, ധിക്കാരം നിറഞ്ഞ വാഗ്ദണ്ഡങ്ങൾ രാമനെ നാടുകടത്താൻ നിൽക്കുന്ന നിന്നെ ഹിംസിക്കുന്നില്ല — ഇതും അത്ഭുതം. മഴുകൊണ്ട് മാവ് മുറിച്ച് ആരാണ് വേപ്പിനെ പരിപാലിക്കുക? ഈ വേപ്പിനെ പാൽകൊണ്ട് നനച്ചാലും അത് മധുരമാവുകയില്ല. ദേവീ, അമ്മയുടേതുപോലെതന്നെയാണ് നിന്റെ ജന്മസ്വഭാവവും എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ലോകത്ത് ഒരു ചൊല്ലുണ്ട് — വേപ്പിൽനിന്ന് തേൻ ഒഴുകുകയില്ല.’ മാവിന്റെയും വേപ്പിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ സുമന്ത്രൻ രണ്ടുവിധം അർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ മാവാണ്; ഭരതൻ വേപ്പല്ല; കൈകേയിയുടെ ബുദ്ധിയാണ് വേപ്പ്. സ്വഭാവം കയ്പുള്ളതിനെ പാൽകൊണ്ട് നനച്ചാലും മധുരമാക്കാനാവില്ല; അതുപോലെ കുലസംസ്കാരംകൊണ്ടും ദുർവാസന നശിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുവരുന്ന കേകയരാജോപാഖ്യാനത്തിന് ഭൂമിക കെട്ടപ്പെടുന്നു. ‘ഭൂമി പിളരുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മഹാപാപം ചെയ്യുമ്പോൾ ഭൂമി പിളരുമെന്ന് പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്; അത് സംഭവിക്കാത്തതിലൂടെ സുമന്ത്രൻ തന്റെ വിസ്മയവും ലോകത്തിന്റെ നിസ്സഹായതയും ഒരേസമയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.

സുമന്ത്രൻ ഒരു പഴയ കഥ പറയുന്നു — ‘നിന്റെ അമ്മയുടെ ദുരാഗ്രഹം ഞങ്ങൾ മുൻപ് കേട്ടിട്ടുള്ളതുപോലെ അറിയാം. വരദാതാവായ ഒരു സാധു നിന്റെ അച്ഛന് അനുത്തമമായ ഒരു വരം നൽകി; ആ വരത്താൽ ആ രാജാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഭാഷ അറിയുന്നവനായി; തിര്യക്കുകളായ (മൃഗപക്ഷികളായ) ജീവികളുടെ വാക്കുപോലും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ ശയ്യയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ഏറെ തേജസ്സുള്ള ജൃംഭൻ എന്ന പക്ഷിയുടെ ശബ്ദത്തിൽനിന്ന് നിന്റെ അച്ഛന് അതിന്റെ അഭിപ്രായം മനസ്സിലായി; അദ്ദേഹം അവിടെ പലവട്ടം ചിരിച്ചു. അപ്പോൾ നിന്റെ അമ്മ കോപിച്ച്, മരണപാശംതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളായി പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യനായ രാജാവേ, അങ്ങയുടെ ചിരിയുടെ കാരണം എനിക്കറിയണം.’ രാജാവ് ആ ദേവിയോട് പറഞ്ഞു — ‘നിന്നോട് എന്റെ ചിരിയുടെ കാരണം പറഞ്ഞാൽ ഉടൻ എനിക്ക് മരണമുണ്ടാകും, സംശയമില്ല.’ എന്നിട്ടും നിന്റെ അമ്മ വീണ്ടും കേകയനോട് പറഞ്ഞു — ‘എന്നോട് പറയുക; ജീവിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും, അങ്ങ് എന്നെ പരിഹസിക്കരുത്.’ പ്രിയയാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കേകയരാജാവ് ആ വരദാതാവിനോട് ആ കാര്യം യഥാർഥമായി പറഞ്ഞു.’ ഇവിടെ ‘മരണപാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അവർ അജ്ഞതകൊണ്ടല്ല, ദുരാഗ്രഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഭർത്താവിന്റെ മരണം യാചിക്കുന്നത്. ഇതേ സ്വഭാവംതന്നെയാണ് കൈകേയിയിൽ വീണ്ടും ഉദിച്ചത് എന്നാണ് സുമന്ത്രന്റെ അഭിപ്രായം. ഈ ഉപാഖ്യാനം കേവലം കഥയല്ല — അവിടെയും ഇവിടെയും ഒരേ ക്രമം കാണാം: ഭാര്യ വരത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഭർത്താവ് വിലക്കുന്നു, അവൾ ശാഠ്യം വിടുന്നില്ല, ഒടുവിൽ കുലത്തിന് ഹാനിയുണ്ടാകുന്നു.

‘അപ്പോൾ ആ വരദാതാവായ സാധു രാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘മഹീപതേ, ഇവൾ മരിക്കട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ നശിക്കട്ടെ; അങ്ങ് ഇവളോട് പറയരുത്.’ പ്രസന്നമനസ്സായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ആ രാജാവ് നിന്റെ അമ്മയെ വേഗംതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് കുബേരനെപ്പോലെ വിഹരിച്ചു. അതുപോലെ നീയും പാപദൃഷ്ടിയായി, മോഹത്താൽ, ദുർജനങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന വഴിയിൽ, രാജാവിനോട് ഈ ദുരാഗ്രഹം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഈ ലൗകികപ്രവാദം സത്യമാണെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു — പുരുഷന്മാർ അച്ഛന്മാരെപ്പോലെ ജനിക്കുന്നു, സ്ത്രീകളാകട്ടെ അമ്മയെപ്പോലെ.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്നാമതായി സാധുവിന്റെ തീർപ്പ്, ദുരാഗ്രഹിയായ ഭാര്യ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ് എന്ന്; രണ്ടാമതായി രാജാവിന്റെ കർമം, അദ്ദേഹം ശോകിക്കാതെ കുബേരനെപ്പോലെ സുഖമായി വിഹരിച്ചു; മൂന്നാമതായി സുമന്ത്രന്റെ അനുമാനം, കൈകേയി അമ്മയുടെ സ്വഭാവംതന്നെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന്. ഈ പ്രവാദമാണ് ഭർത്സനത്തിന്റെ പരകോടി — അവർ ദോഷം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, ദോഷം അവരിൽ ജന്മസിദ്ധമാണ് എന്ന്. എന്നാൽ സുമന്ത്രൻ ഇവിടെ നിർത്തുന്നില്ല; നിന്ദയ്ക്കുശേഷം അദ്ദേഹം ഉപദേശത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം കൈകേയിയുടെ പരാജയമല്ല, രാമന്റെ രക്ഷയാണ്.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെയാകരുത്; രാജാവ് പറയുന്നത് സ്വീകരിക്കുക. ഇവിടെ ഭർത്താവിന്റെ ഇച്ഛയെ ഉപാസിക്കുക, ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുക. പാപികളാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, ദേവരാജതുല്യപ്രഭനും ലോകഭർത്താവുമായ ഭർത്താവിനെ അധർമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തരുത്. ദേവീ, താമരക്കണ്ണനും ശ്രീമാനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് അനഘനാണ്; പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത് അദ്ദേഹം മിഥ്യയാക്കുകയില്ല.’ ‘ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുക’ എന്ന വാക്ക് പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — കൈകേയി ഇന്ന് നശിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാനംതന്നെയാണ് യഥാർഥത്തിൽ അവരുടെ അധികാരം; രാജ്ഞി പ്രജയുടെ ശരണമാണ്, അവരുടെ വിപത്തിന് കാരണമല്ല. ‘പാപികളാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സുമന്ത്രൻ അവർക്ക് ഒരു വഴിയും നൽകുന്നു — മന്ഥര മുതലായവരുടെ ദോഷം അവർ സമ്മതിച്ചാൽ പിന്മാറാൻ കഴിയും; എന്നാൽ അവർ ആ വഴിയും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു — ‘രാമൻ ജ്യേഷ്ഠനും ഉദാരനും കർമകുശലനും സ്വധർമത്തിന്റെ രക്ഷകനും ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും ബലവാനുമാണ്; അദ്ദേഹം അഭിഷിക്തനാകട്ടെ. ദേവീ, രാമൻ അച്ഛനായ രാജാവിനെ വിട്ട് വനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണെങ്കിൽ ലോകത്തിൽ നിനക്ക് വലിയ അപവാദം പരക്കും. രാഘവൻ സ്വന്തം രാജ്യം പാലിക്കട്ടെ, നീ ദുഃഖജ്വരമില്ലാത്തവളാകുക; രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരാളും ഈ ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിൽ വസിച്ച് (ഭരിക്കാൻ) പ്രാപ്തനല്ല. രാമൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനാകുമ്പോൾ മഹാധനുർധരനായ ദശരഥമഹാരാജാവ് പൂർവികരുടെ ആചാരം ഓർത്ത് സ്വയംതന്നെ വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ അവസാനവാക്കാണ് സുമന്ത്രന്റെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം — രാജാവിന്റെ വാനപ്രസ്ഥം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിലൂടെത്തന്നെ സ്വയം വന്നുചേരും, രാമന്റെ വനവാസം ആവശ്യമേയില്ല; വൃദ്ധനായ രാജാവ് പുത്രനിൽ രാജ്യം ഏല്പിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോകുക എന്നതാണല്ലോ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലധർമം. എന്നാൽ അവർ ഇതും കേൾക്കുന്നില്ല.

ഇങ്ങനെ രാജസഭയിൽ കൈകൂപ്പിനിന്നുകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ സാന്ത്വനവാക്കുകളാലും തീക്ഷ്ണവാക്കുകളാലും കൈകേയിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇളക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നിട്ടും ആ ദേവി ഒട്ടും ക്ഷോഭിച്ചില്ല, വേദനിച്ചതുമില്ല; അവരുടെ മുഖവർണത്തിൽപ്പോലും അപ്പോൾ ഒരു മാറ്റവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — ഭർത്സനം നിഷ്ഫലമായി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് സ്വയം സൈന്യത്തെയും ഭണ്ഡാരത്തെയും രാമനോടൊപ്പം അയയ്ക്കാൻ ഒരുങ്ങും. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് നിഷേധങ്ങളുടെ ആവർത്തനം (ക്ഷോഭിച്ചില്ല, വേദനിച്ചില്ല, മാറ്റം കാണപ്പെട്ടില്ല) കൈകേയിയുടെ പാറപോലെയുള്ള ഹൃദയം കാണിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക