സർഗ്ഗം
സുമന്ത്രൻ രാമനെ വിളിക്കുന്നതും രാജവീഥിയിലൂടെയുള്ള യാത്രയും
സുമന്ത്രന്റെ അന്തഃപുരപ്രവേശം, രാമനെ രാജസന്ദേശം അറിയിക്കൽ, സീതയുടെ ആശീർവാദം, രഥത്തിൽ രാജവീഥിയിലൂടെയുള്ള യാത്ര, പൗരന്മാരുടെ ഹർഷവചനങ്ങൾ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ സുമന്ത്രനെ അയച്ചു; ഈ സർഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ ഗമനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. പുരാണവൃത്താന്തങ്ങൾ അറിയുന്ന ആ സൂതൻ ജനങ്ങൾ തിങ്ങിയ അന്തഃപുരവാതിൽ കടന്ന്, പിന്നെ ജനത്തിരക്കില്ലാത്ത ഒഴിഞ്ഞ ഒരു കക്ഷ്യയിലെത്തി. ആ കക്ഷ്യ യുവാക്കളായ കാവൽക്കാരാൽ കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു — കുന്തങ്ങളും വില്ലുകളും ധരിച്ചവരും, മിനുക്കിയ കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞവരും, അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവരും, ഏകാഗ്രരും, സ്വാമിയിൽ ഗാഢമായി അനുരക്തരുമായിരുന്നു അവർ. അവിടെ കാഷായവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ചൂരൽവടി കൈയിലേന്തി, നന്നായി അലങ്കരിച്ച്, വാതിൽക്കൽ ശ്രദ്ധയോടെ നിൽക്കുന്ന വൃദ്ധപുരുഷന്മാരെയും സുമന്ത്രൻ കണ്ടു; അവർ അന്തഃപുരസ്ത്രീകളുടെ അദ്ധ്യക്ഷന്മാരായിരുന്നു. ഇവിടെ കവി അന്തഃപുരരക്ഷയുടെ രണ്ടുവിധമുള്ള സംവിധാനം കാണിക്കുന്നു — പുറത്ത് ആയുധധാരികളായ യുവാക്കൾ, അകത്ത് സംയമികളായ വൃദ്ധന്മാർ. സൂതൻ വരുന്നതു കണ്ട് രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവരെല്ലാം പെട്ടെന്ന് സംഭ്രമത്തോടെ ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. അവരുടെ ഈ തിടുക്കംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനു പ്രിയം ചെയ്യുക എന്നത് അവരുടെ സ്വാഭാവികമായ പ്രവണതയായിരുന്നു, ആജ്ഞയാൽ ചെയ്യുന്ന ഔപചാരികമായ ആദരം മാത്രമായിരുന്നില്ല എന്നാണ്. ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ സ്വയം അകത്തു കടക്കുന്നില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്; കാവൽക്കാരുടെ അനുമതി അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നു. അദ്ദേഹം മര്യാദയറിയുന്ന സൂതനും രാജാവിന്റെ അന്തരംഗമന്ത്രിയുമാണല്ലോ; ഈ കാണ്ഡത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനംതന്നെ ഇത്തരം സംയമമുള്ള പെരുമാറ്റമാണ്.
വിനയശീലനും രാജസേവയിൽ സമർത്ഥനുമായ ആ സൂതപുത്രൻ കാവൽക്കാരോടു പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രൻ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു എന്ന് വേഗം രാമനെ അറിയിക്കുക.’ സ്വാമിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, പത്നിയോടൊപ്പമിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഉടൻതന്നെ അറിയിച്ചു. അറിയിപ്പു കിട്ടിയപ്പോൾ പിതാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാഘവൻ അന്തരംഗനായ ആ സൂതനെ അവിടേക്കുതന്നെ വിളിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ സൂതനെ പുറത്തു നിർത്തുന്നില്ല, അന്തരംഗനായി കരുതി അടുത്തേക്കുതന്നെ വിളിക്കുന്നു എന്നതാണ്. അകത്തു കടന്ന സുമന്ത്രൻ, വൈശ്രവണനെപ്പോലെ നന്നായി അലംകൃതനായി, മേൽവിരിയിട്ട സ്വർണ്ണക്കട്ടിലിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു. കുബേരന്റെ ഉപമയിലൂടെ, രാമന്റെ ശ്രീ അന്ന് രാജലക്ഷ്മിയുടെതന്നെ പൂർവ്വരൂപമായിരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സ്വർണ്ണക്കട്ടിൽ വരാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിന് ഉചിതമായ അന്തരീക്ഷം ഒരുക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സുഖസമൃദ്ധിയുടെ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതുമൂലം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദൈവത്തിന്റെ വിപര്യയം കൂടുതൽ ഹൃദയസ്പർശിയാകുന്നു. കൂടാതെ ‘അഭ്യന്തരം’ (അന്തരംഗൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ, സുമന്ത്രൻ പുറമേയുള്ള ഒരു ദൂതനല്ല, രാജകുലത്തിന്റെ അന്തരംഗപുരുഷനായിരുന്നു എന്നറിയാം; അതുകൊണ്ടാണ് രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ താമസമില്ലാതെ വിളിപ്പിക്കുന്നത്.
ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ പന്നിച്ചോരയുടെ നിറമുള്ള, ശുദ്ധവും സുഗന്ധമുള്ളതും വിലയേറിയതുമായ ചന്ദനം പൂശിയിരുന്നു. അരികിൽ നിന്നിരുന്ന സീത കൈയിലെ ചാമരംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു; അവളോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ചിത്രാനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമയിലൂടെ കവി ദമ്പതികളുടെ മുറിയാത്ത സാഹചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള, വരം നൽകുന്ന ആ രാമനെ വിനയമറിയുന്ന ആ വന്ദി വിനീതനായി വന്ദിച്ചു. പിന്നെ രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ, വിശ്രമാസനത്തിൽ പ്രസന്നമുഖനായി ഇരിക്കുന്ന രാജപുത്രനെ കണ്ട് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, (അങ്ങയെപ്പോലൊരു പുത്രനാൽ) കൗസല്യ സത്പുത്രവതിയായിരിക്കുന്നു; മഹിഷിയായ കൈകേയിയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന പിതാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവിടേക്കു പോയാലും, താമസിക്കരുത്.’ ‘കൗസല്യ സത്പുത്രവതി’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ സൂതൻ ആദ്യംതന്നെ രാമന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയെ സ്തുതിക്കുന്നു — പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങളാലാണ് അമ്മ ശ്ലാഘ്യയാകുന്നത് എന്നതു ലോകരീതി. ‘മഹിഷിയായ കൈകേയിയോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് തനിച്ചായിരുന്നില്ല എന്നും സൂതൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ വാക്കുതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ അഭിഷേകം നിശ്ചിതമാണെന്ന ബോധ്യം ഉളവാക്കുന്നു. ‘താമസിക്കരുത്’ എന്ന തിടുക്കവാക്കാകട്ടെ, സൂതന് അന്ന് ഒന്നും അറിയില്ലെങ്കിലും, വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ആ നരസിംഹൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; പിന്നെ സീതയെ ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, മഹാരാജാവും ദേവിയും ഒത്തുചേർന്ന് എന്നെക്കുറിച്ച് അഭിഷേകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എന്തോ നിശ്ചയമായും ആലോചിക്കുന്നുണ്ട്. ഉദാരയും കരിങ്കണ്ണിയും എന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളുമായ അവൾ രാജാവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കി എനിക്കുവേണ്ടി രാജാവിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുകയാണ്. കേകയാധിപന്റെ പുത്രിയായ എന്റെ ആ അമ്മ സന്തുഷ്ടയായി മഹാരാജാവിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു; എന്റെ ഹിതവും അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഭാഗ്യവശാൽ മഹാരാജാവ് പ്രിയയായ മഹിഷിയോടൊപ്പമാണ്; എന്റെ ഹിതവും ഇഷ്ടവും സാധിക്കുന്ന സുമന്ത്രനെ ദൂതനായി അയച്ചിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ നിർമ്മലമായ മനസ്സ് വെളിപ്പെടുന്നു — ‘അമ്മ’ എന്നും ‘എന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾ’ എന്നും അദ്ദേഹം കരുതുന്ന കൈകേയിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനവാസം യാചിക്കാൻ പോകുന്നത്. ഈ വൈപരീത്യം കവി മുമ്പേതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതുമൂലം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ആഘാതം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. രാമൻ കൈകേയിയെ സപത്നീഭാവത്തോടെ കാണുന്നില്ല; ‘അമ്മ’ എന്നുതന്നെ അവളെ വിളിക്കുന്നു, അവളുടെ ഹിതകാമനയെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആർജ്ജവത്തിന്റെ പരീക്ഷണം; പതിനെട്ടാം സർഗത്തിൽ അതു പൂർണ്ണമായി വെളിപ്പെടും. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന ഹർഷവചനത്താൽ അദ്ദേഹം ദൈവം അനുകൂലമാണെന്നു കരുതുന്നു — അതേ ദൈവംതന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രതികൂലമായിരുന്നു എന്നതാണ് കാവ്യത്തിന്റെ വിരോധാഭാസം.
രാമൻ അനുമാനിക്കുന്നു — ‘അവിടത്തെ സഭ എങ്ങനെയുള്ളതോ, അതിനു ചേർന്ന ദൂതൻതന്നെയാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് രാജാവ് ഇന്നുതന്നെ എന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും എന്നതു നിശ്ചയം. ശരി, ഇവിടെനിന്ന് വേഗം പോയി ഞാൻ മഹാരാജാവിനെ കാണാം. നീ പരിവാരത്തോടൊപ്പം സുഖമായി ഇരിക്കൂ, ആനന്ദിക്കൂ.’ ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം, രാമൻ സ്വയം രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; സഭയുടെയും ദൂതന്റെയും ഗൗരവത്തിൽനിന്നാണ് അഭിഷേകം അനുമാനിക്കുന്നത്; സീതയെ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നില്ല, സുഖമായി ഇരിക്കാൻ പറയുന്നു. ഭർത്താവിനാൽ അങ്ങനെ ആദരിക്കപ്പെട്ട കരിങ്കണ്ണിയായ സീത മംഗളങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് വാതിൽവരെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ചു. ‘ആദ്വാരം’ (വാതിൽവരെ) എന്ന പദത്താൽ, അവൾ ഗൃഹത്തിന്റെ അതിരു കടന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതായിരുന്നു അന്നത്തെ മര്യാദ. കൂടാതെ ‘പതിസമ്മാനിതാ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, സീത സ്വമേധയാ പിന്തുടരുകയല്ല, ഭർത്താവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടവളായി അനുഗമിക്കുകയാണ് എന്നറിയാം; ദാമ്പത്യത്തിന്റെ ഈ പരസ്പരത വാല്മീകിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ഒരംശമാണ്. ‘സുഖമായി ഇരിക്കൂ, ആനന്ദിക്കൂ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക്, അപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിയോഗത്തിന്റെ നേരിയ ശങ്കപോലും ഇല്ലാതിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ സീത ആശീർവദിച്ചു — ‘ലോകസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രനു ചെയ്തതുപോലെ, ബ്രാഹ്മണർ സേവിക്കുന്ന രാജ്യവും രാജസൂയാഭിഷേകവും രാജാവ് അങ്ങേക്കു നൽകട്ടെ. ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച്, വ്രതനിഷ്ഠനായി, ശുദ്ധനായി, ശ്രേഷ്ഠമായ മാൻതോൽ ധരിച്ച്, കൈയിൽ മാൻകൊമ്പേന്തിയ അങ്ങയെ കണ്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ അങ്ങയെ സേവിക്കും. കിഴക്കേ ദിക്കിൽ വജ്രധരനായ ഇന്ദ്രനും, തെക്ക് യമനും, പടിഞ്ഞാറ് വരുണനും, വടക്ക് ധനേശനായ കുബേരനും അങ്ങയെ കാക്കട്ടെ.’ ഈ ആശീർവാദം രണ്ടുവിധമാണ് — ഒന്ന് യൗവരാജ്യത്തിനപ്പുറം രാജസൂയയജ്ഞവും സാമ്രാജ്യവും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, മറ്റേത് ദിക്പാലകരോട് രക്ഷ യാചിക്കുന്നു. ഈ ആശീർവചനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാരമ്പര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് സീതയുടെ വാത്സല്യം വിസ്തരിച്ചു നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത്. പത്നി ഇവിടെ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുക മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവിക്കായി ദിക്പാലകരോടു പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ലോകസ്രഷ്ടാവ് ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സീത രാമനെ ദേവരാജനു തുല്യനായും ദശരഥനെ ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യനായും കരുതുന്നു. ‘കുരംഗശൃംഗപാണി’ (കൈയിൽ മാൻകൊമ്പേന്തിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ ദീക്ഷിതന്റെ യജ്ഞവേഷംതന്നെയാണ് അവൾ ഓർക്കുന്നത് — മാൻതോൽ, മാൻകൊമ്പ്, ശൗചം. എന്നാൽ വിരോധാഭാസം ഇതാണ് — തൊട്ടുപിന്നാലെ രാമൻ മാൻതോൽ ധരിക്കും, പക്ഷേ യജ്ഞദീക്ഷയിലല്ല, വനവാസത്തിൽ.
പിന്നെ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച രാമൻ സീതയോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ഗിരിഗുഹയിൽ വസിക്കുന്ന സിംഹം പർവ്വതത്തിൽനിന്ന് എന്നപോലെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന അദ്ദേഹം, വാതിൽക്കൽ കുനിഞ്ഞ് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു. സിംഹത്തിന്റെ ഉപമയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയതയും ഗാംഭീര്യവും, ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യമായ സേവാശീലവും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നടുവിലത്തെ കക്ഷ്യയിൽ അദ്ദേഹം സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം ചേർന്നു; യാചകരെയെല്ലാം കണ്ട്, അവരുടെ അടുത്തുചെന്ന് സന്തോഷിപ്പിച്ച്, പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ആ രാജനന്ദനൻ അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, പുലിത്തോൽ വിരിച്ച, തിളങ്ങുന്ന ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി. ‘യാചകരെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ, അഭിഷേകത്തിന്റെ തിടുക്കത്തിലും രാമൻ യാചകരെ അവഗണിക്കുന്നില്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രജാവാത്സല്യം. ‘നടുവിലത്തെ കക്ഷ്യയിൽ’ എന്ന പദത്താൽ രാജഭവനത്തിന്റെ തട്ടുകൾ സൂചിതമാകുന്നു; പുറത്തെ കക്ഷ്യകളിൽ കാവൽക്കാർ, നടുവിൽ സുഹൃത്തുക്കൾ, അകത്ത് ദമ്പതികൾ. രഥത്തിന്റെ ‘അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്ന വിശേഷണം തേജസ്സിന്റെയും ‘പുലിത്തോൽ വിരിച്ച’ എന്നത് ക്ഷാത്രത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്; രണ്ടിനാലും രാജപുത്രന്റെ യോഗ്യത കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
ആ രഥം മേഘനാദംപോലെ മുഴങ്ങുന്നതും വിശാലവും മണികളാലും സ്വർണ്ണത്താലും അലംകൃതവുമായിരുന്നു; ശോഭയിൽ മേരുവിനൊത്ത അത് മനുഷ്യരുടെ കണ്ണുകളെ കവരുന്നതുപോലെ തോന്നി. അതിൽ ആനക്കുട്ടികളെപ്പോലെ കരുത്തുള്ള ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയിരുന്നു. സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രൻ പച്ചക്കുതിരകളെ പൂട്ടിയ വേഗമേറിയ രഥത്തിൽ കയറുന്നതുപോലെ, ശ്രീയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന രാഘവൻ ആ രഥത്തിൽ കയറി വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ആകാശത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ദിക്കുകളെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, വലിയ മേഘത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശ്രീമാനായ അദ്ദേഹം ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. രാഘവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ ചിത്രപ്പണിയുള്ള ചാമരം കൈയിലേന്തി രഥത്തിൽ പിന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ജ്യേഷ്ഠനെ കാത്തു. അപ്പോൾ പുറത്തേക്കൊഴുകുന്ന ജനക്കൂട്ടത്തിൽനിന്ന് എല്ലായിടത്തും ആർപ്പുവിളിയുടെ തുമുലമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു. ഇവിടെ മൂന്നു ശബ്ദങ്ങൾ ഒന്നിക്കുന്നു — രഥത്തിന്റെ ഘർഘരം, മേഘത്തിന്റേതുപോലെയുള്ള പ്രതിധ്വനി, ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആർപ്പുവിളി. ഇങ്ങനെ കവി ദൃശ്യത്തെ ശ്രവ്യവുമായി ചേർക്കുന്നു. ‘വലിയ മേഘത്തിൽനിന്ന് ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ പുറപ്പാടിന്റെ സൗമ്യതയും ‘മേഘംപോലെ’ എന്നതിനാൽ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും സൂചിതമാകുന്നു; രണ്ട് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ രണ്ടുവിധമുള്ള രൂപം — സൗമ്യവും തേജസ്വിയും — ഒന്നിച്ചു കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പിന്നിൽ നിൽക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യമായ അനുഗമനശീലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം അരികിലോ മുന്നിലോ അല്ല, രക്ഷയ്ക്ക് ഉചിതമായ പിൻഭാഗത്താണ് നിൽക്കുന്നത്.
പുറപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നാലെ പർവ്വതസമാനരായ മുഖ്യഗജങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളും നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും രാമനെ അനുഗമിച്ചു. മുന്നിൽ ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയ, കവചമണിഞ്ഞ, വാളും വില്ലും ധരിച്ച, ആശംസകൾ ഉരുവിടുന്ന ശൂരരായ ജനങ്ങൾ നടന്നു. പിന്നെ വഴിയിൽ വാദ്യശബ്ദങ്ങളും വന്ദികളുടെ സ്തുതിശബ്ദങ്ങളും ശൂരരുടെ സിംഹനാദങ്ങളും കേട്ടു. മാളികകളുടെ ജനാലകളിൽ നിൽക്കുന്ന, എങ്ങും അലംകൃതരായ സ്ത്രീകൾ നല്ല പൂക്കൂട്ടങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ശത്രുനാശകനായ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുപോയി. സർവ്വാംഗസുന്ദരികളായ ആ യുവതികൾ രാമനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെമേൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ യാത്ര നാല് അംഗങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി — ഗജാശ്വബലം, ആയുധധാരികളായ ശൂരർ, വാദ്യങ്ങളുടെയും വന്ദികളുടെയും ഘോഷം, മാളികകളിലെ സ്ത്രീകളുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി. ഇതെല്ലാം പൗരന്മാരുടെ സഹജമായ ഉത്സാഹമാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞയല്ല. ആനകൾ പർവ്വതസമാനർ, കുതിരകൾ ശ്രേഷ്ഠർ, പുരുഷന്മാർ കവചമണിഞ്ഞവർ — ഇങ്ങനെ ബലത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ കൈകളിൽ ആയുധങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും അവർ ‘ആശംസവഃ’ (ആശംസിക്കുന്നവർ) മാത്രമാണ്, യോദ്ധാക്കളല്ല. ഇതിൽനിന്ന് ഈ യാത്ര ഉത്സവത്തിന്റേതാണ്, യുദ്ധത്തിന്റേതല്ല എന്നറിയാം. സ്ത്രീകളുടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി നാഗരികരുടെ പ്രീതിയുടെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ രൂപമാണ് — അവർ വാക്കുകൊണ്ടല്ല സ്തുതിക്കുന്നത്, പൂക്കളാൽത്തന്നെ തങ്ങളെ സമർപ്പിക്കുന്നു.
മാളികകളിലും നിലത്തും നിന്നിരുന്ന ആ സ്ത്രീകൾ ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കുകളാൽ രാമനെ വന്ദിച്ചു — ‘അമ്മയെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ, യാത്ര സഫലമായി പിതൃരാജ്യം പ്രാപിക്കുന്ന അങ്ങയെ കണ്ട് അങ്ങയുടെ അമ്മ കൗസല്യ നിശ്ചയമായും ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടാകും.’ രാമന്റെ ഹൃദയത്തിനു പ്രിയയായ സീതയെ ആ സ്ത്രീകൾ എല്ലാ സുമംഗലികളിലും ശ്രേഷ്ഠയായ സുമംഗലിയായി കരുതി — ‘ആ ദേവി മുമ്പ് നിശ്ചയമായും വലിയ തപസ്സ് നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ടാകും; അതുകൊണ്ടാണ് ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ അവൾക്ക് രാമനോടുള്ള സംയോഗം ലഭിച്ചത്.’ ഇങ്ങനെ മാളികമുകളുകളിൽനിന്ന് യുവതികൾ ഉച്ചരിച്ച പ്രിയവാക്കുകൾ രാജവീഥിയിലൂടെ പോകുന്ന ആ നരോത്തമൻ കേട്ടു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, സ്ത്രീകൾ ആദ്യം അമ്മയെയും പിന്നെ പത്നിയെയും ഓർക്കുന്നു എന്നതാണ് — രാമന്റെ സൗഭാഗ്യം അവർ ഈ രണ്ടു ബന്ധങ്ങളാൽത്തന്നെ അളക്കുന്നു. ഈ നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളിൽ നിബന്ധിച്ച ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ മൂന്ന് അർദ്ധങ്ങളും ഒരേ അക്കത്തിൽ (42) അവസാനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭാവദൃഷ്ട്യാലും ഇത് ഉചിതമാണ് — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽത്തന്നെ സ്ത്രീകളുടെ വാക്കും അതു രാമൻ കേൾക്കുന്നതും രണ്ടും നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനോടു ചേർന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ അനന്യസാധാരണമായ സൗഭാഗ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അവിടെ ഒത്തുകൂടിയ ജനങ്ങളുടെ, തങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വിവിധ വാക്കുകളും, ഹർഷഭരിതരായ നഗരവാസികളുടെ സംസാരങ്ങളും രാഘവൻ കേട്ടു. അവർ പറഞ്ഞു — ‘ഈ രാഘവൻ ഇന്ന് ഐശ്വര്യത്തിലേക്കു പോകുന്നു; രാജപ്രസാദത്താൽ വിപുലമായ സമ്പത്ത് അദ്ദേഹം പ്രാപിക്കാൻ പോകുന്നു. ഇദ്ദേഹം നമ്മുടെ ഭരണാധികാരിയാകുന്നതിനാൽ നമ്മുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെല്ലാം സഫലമായി. ഇദ്ദേഹം ഈ രാഷ്ട്രം ദീർഘകാലം ഭരിക്കും എന്നത് ഈ ജനതയ്ക്ക് വലിയ ലാഭമാണ്; ഇദ്ദേഹം രാജാവായിരിക്കെ ആരും ഒരിക്കലും ഒരു അപ്രിയവും കാണുകയില്ല, ഒരു ദുഃഖവും കാണുകയില്ല.’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത്; അനുഷ്ടുപ്പ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ കവി ജനവാക്കുകളിലെ ഹർഷത്തിന്റെ ഉച്ഛ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആത്മാധികാരാഃ വാചഃ’ (തങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള വാക്കുകൾ) എന്ന പദത്താൽ, ജനങ്ങൾ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തെ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ലാഭമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു എന്നറിയാം. രാജാവാണല്ലോ പ്രജകളുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ നിമിത്തം; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ഹർഷം പരാർത്ഥം മാത്രമല്ല, സ്വാർത്ഥംകൂടി ചേർന്നതും എന്നാൽ ധർമ്മ്യവുമാണ്. ‘ചിരായ’ (ദീർഘകാലം) എന്ന പദത്താൽ ദീർഘകാലത്തെ ഭരണം ആശംസിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ ആശ നാളെത്തന്നെ തകരും. ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ വാക്കുകളാൽത്തന്നെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന വിപര്യയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കുന്നു.
ശബ്ദിക്കുന്ന കുതിരകളാലും ആനകളാലും, മുന്നിൽ നടക്കുന്ന സ്വസ്തികന്മാരാലും സൂതന്മാരാലും മാഗധന്മാരാലും ബഹുമാനിക്കപ്പെട്ട്, ശ്രേഷ്ഠരായ വാദകരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം വൈശ്രവണനെപ്പോലെ യാത്ര ചെയ്തു. പിന്നെ പിടിയാനകളും കൊമ്പനാനകളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞ, വലിയ ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കവലകൾ നിറഞ്ഞ, ധാരാളം രത്നങ്ങളും അനേകം വിൽപ്പനച്ചരക്കുകളുടെ കൂമ്പാരങ്ങളുമുള്ള, നിർമ്മലമായ മഹാവീഥി രാമൻ കണ്ടു. ഈ ദർശനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ രാജവീഥിയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണ്ണനയും പൗരന്മാരുടെ ആശീർവചനങ്ങളും വരുന്നു. കുബേരന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു — സർഗാരംഭത്തിൽ രാമൻ കുബേരനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു, ഒടുവിൽ കുബേരനെപ്പോലെ യാത്ര ചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ കവി ഒരു വൃത്തം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ‘വിമലം’ എന്ന പദത്താൽ വീഥിയുടെ ശുദ്ധിയും ‘പ്രഭൂതരത്നം’ എന്ന പദത്താൽ നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും സൂചിതമാകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘രുചിരം’ എന്നാണ് പാഠം, ഗീതാപ്രസ്സ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘വിമലം’ എന്നും; ‘വളരെ വൃത്തിയും വെടിപ്പുമുള്ളത്’ എന്നു പറയുന്ന ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠത്തെത്തന്നെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പതിനാറാം സർഗം രാമന്റെ അഭിഷേകയാത്രയുടെ ഉത്സവമയമായ ഒരു ചിത്രം അവസാനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥