സർഗ്ഗം
അഭിഷേകസജ്ജീകരണവും സുമന്ത്രന്റെ രാമഭവനഗമനവും
പുഷ്യനക്ഷത്രത്തിൽ അഭിഷേകസാമഗ്രികളുടെ ശേഖരണം, രാജദ്വാരത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ കാത്തിരിപ്പ്, സുമന്ത്രൻ രാജാവിനെ ഉണർത്തുന്നത്, അദ്ദേഹം രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നതും ഭവനവർണ്ണനയും
ഈ സർഗം അഭിഷേകത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ ഒരുക്കങ്ങൾ മാത്രമാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്. വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ ആ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി രാജപുരോഹിതനോടൊപ്പം രാജസദസ്സിലേക്കു വന്നുചേർന്നു. അമാത്യന്മാരും സേനാമുഖ്യന്മാരും വ്യാപാരിപ്രമുഖന്മാരും രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി പ്രീതിയോടെ ഒത്തുചേർന്നു. നിർമ്മലനായ സൂര്യൻ ഉദിച്ച്, പുഷ്യനക്ഷത്രമുള്ള ദിവസം വന്നെത്തി, കർക്കടകലഗ്നം — രാമന്റെ ജന്മലഗ്നംതന്നെ — ആയപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ളതെല്ലാം ഒരുക്കി. സ്വർണ്ണജലകുംഭങ്ങൾ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച ഭദ്രപീഠം, തിളങ്ങുന്ന പുലിത്തോൽ നന്നായി വിരിച്ച രഥം, ഗംഗായമുനകളുടെ പുണ്യസംഗമത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലം എന്നിവ സജ്ജമാക്കി. ജ്യോതിഷശാസ്ത്രപ്രകാരം ജന്മലഗ്നത്തിൽത്തന്നെയാണ് അഭിഷേകം പ്രശസ്തം; അതുകൊണ്ട് കവി ആ സൂക്ഷ്മകാര്യംപോലും വിസ്മരിക്കുന്നില്ല. ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകും എന്ന് അറിയാമെങ്കിലും ഈ സമൃദ്ധി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷയാണ് ഉളവാക്കുന്നത്. ‘ഉപസ്ഥാനം’ എന്നാൽ രാജദ്വാരത്തിലോ സഭയിലോ ഹാജരാകൽ. ബ്രാഹ്മണരുടെയും പുരോഹിതന്റെയും ആഗമനത്താൽ വൈദികപക്ഷവും, അമാത്യന്മാരുടെയും സേനാമുഖ്യന്മാരുടെയും ആഗമനത്താൽ രാജ്യതന്ത്രപക്ഷവും, വ്യാപാരിപ്രമുഖരുടെ ആഗമനത്താൽ വാണിജ്യപക്ഷവും — മൂന്നും അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കുചേർന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രീയമാണാഃ’ (പ്രീതരായി) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ കൃത്രിമമല്ലാത്ത ഹർഷം കാണിക്കുന്നു; ആരെയും നിർബന്ധിച്ചു കൊണ്ടുവന്നതല്ല. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ നേരിട്ട് ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നതായി കാണുന്നു; ഈ ആവർത്തനം പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കർക്കടകലഗ്നം ചന്ദ്രന്റെ സ്വക്ഷേത്രമാണല്ലോ, രാമന്റെ ജന്മലഗ്നവുമാണ്; അതിൽത്തന്നെ അഭിഷേകം വിധിച്ചത് ജ്യോതിഷസമ്മതമാണ്.
ജലശേഖരണം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു — മറ്റു പുണ്യനദികൾ, കയങ്ങൾ, കിണറുകൾ, സരസ്സുകൾ; കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, വടക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, കുറുകെ ഒഴുകുന്നവ, പാലുള്ള മരങ്ങൾ നിൽക്കുന്ന തീരങ്ങളോടുകൂടിയവ — അവയിൽനിന്നെല്ലാം, എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നും ജലം കൊണ്ടുവന്നു. സാർവ്വഭൗമന്റെ അഭിഷേകത്തിന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും ജലം ശേഖരിക്കണം എന്നാണ് രാജശാസ്ത്രവിധി; അതുതന്നെയാണ് കവി പിന്തുടരുന്നത്. പിന്നെ തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, മലർ, ദർഭ, പൂക്കൾ, പാൽ എന്നിവ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. സുന്ദരികളായ എട്ടു കന്യകമാരും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജവും, പാലുള്ള മരങ്ങളുടെ തളിരുകളാൽ മൂടിയ, ജലം നിറച്ച സ്വർണ്ണ-വെള്ളിക്കുടങ്ങളും ഹാജരായിരുന്നു. താമരയും നീലോൽപ്പലവും ഇട്ട്, ഉത്തമജലം നിറച്ച ആ കുടങ്ങൾ ശോഭിക്കുന്നു. ദ്രവ്യങ്ങളുടെ ഈ എണ്ണൽ വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഓരോ ദ്രവ്യവും വൈദികാഭിഷേകവിധിയിൽ നിയതമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഈ പട്ടികതന്നെ വിധിയുടെ പ്രാമാണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്ഷീരിണഃ’ എന്നാൽ പാലുള്ള മരങ്ങൾ — പേരാൽ, അത്തി, അരയാൽ, ഇത്തി — നിൽക്കുന്ന തീരങ്ങളുള്ളവ; അവയിലെ ജലം പ്രത്യേകിച്ചും പവിത്രമാണ്. ‘പ്രാഗ്വഹാഃ’ എന്നാൽ കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, ‘ഊർദ്ധ്വവാഹാഃ’ എന്നാൽ വടക്കോട്ടൊഴുകുന്നവ, ‘തിര്യഗ്വാഹാഃ’ എന്നാൽ കുറുകെ ഒഴുകുന്നവ; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും ജലത്തിന്റെ സമാഹാരം സാർവ്വഭൗമത്വത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. കുടങ്ങൾ സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ളതാകുന്നതും താമരയും നീലോൽപ്പലവും ഇട്ടതാകുന്നതും മംഗളദർശനത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ എട്ടു കന്യകമാരെയും മംഗളത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് നിർത്തിയിരിക്കുന്നത്.
തുടർന്ന് രാജചിഹ്നങ്ങൾ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾപോലെ വിടർന്നു ശോഭിക്കുന്ന, വെളുത്ത, രത്നങ്ങൾ പതിച്ച ഉത്തമമായ ചാമരം രാമനുവേണ്ടി സജ്ജമായിരിക്കുന്നു. ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെയുള്ള, ശോഭ പരത്തുന്ന, ശ്രീമത്തായ വെൺകൊറ്റക്കുടയും അഭിഷേകത്തിന്റെ മുന്നിൽ സജ്ജമാണ്. വെളുത്ത കാളയും വെളുത്ത കുതിരയും നിൽക്കുന്നു. എല്ലാ വാദ്യങ്ങളും വന്ദികളും മാഗധർ തുടങ്ങിയ മറ്റുള്ളവരും ഹാജരാണ്. ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ എങ്ങനെ ഒരുക്കപ്പെടേണ്ടതോ, അത്തരത്തിലുള്ളവതന്നെ എടുത്തുകൊണ്ട്, രാജപുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവരെല്ലാം അവിടെ ഒത്തുചേർന്ന് രാജാവിനെ കാത്തുനിൽക്കുന്നു. കുട, ചാമരം, കാള, കുതിര — ഇവ രാജാവിന്റെ ഐശ്വര്യചിഹ്നങ്ങളാണ്; അവയുടെ വെള്ളനിറം മംഗളസൂചകവുമാണ്. ‘സംഭ്രിയേത’ എന്നത് വിധ്യർത്ഥത്തിലുള്ള ക്രിയാപദമാണ് — ശേഖരിക്കേണ്ടതുപോലെതന്നെ ശേഖരിച്ചു എന്നർത്ഥം. ‘തഥാജാതീയം’ എന്നാൽ അത്തരത്തിലുള്ളത്; കുലപരമ്പരയാൽ വിഹിതമായതുതന്നെ പിന്തുടർന്നു എന്ന്. ഇതിലൂടെ അഭിഷേകം ആകസ്മികമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ പ്രാചീനവിധിയെ അനുസരിക്കുന്നതാണ് എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാമന്തന്മാരായി ദശരഥന്റെ അധീനരായ രാജാക്കന്മാരും ഒത്തുചേർന്നിരുന്നു. വെൺകൊറ്റക്കുടയാണല്ലോ സാർവ്വഭൗമന്റെ പ്രധാന ചിഹ്നം, ചാമരങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനുള്ള പരിചര്യയുടെയും.
എന്നാൽ രാജാവിനെ കാണുന്നില്ല. ആ ഭൂപതിയെ കാണാതെ അവർ പറഞ്ഞു — ‘ഞങ്ങളുടെ അറിയിപ്പ് ആരാണ് രാജാവിനെ അറിയിക്കുക? ഞങ്ങൾ രാജാവിനെ കാണുന്നില്ല, സൂര്യൻ ഉദിച്ചുകഴിഞ്ഞു, ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകവും സജ്ജമാണ്.’ അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ആ രാജാക്കന്മാരോടെല്ലാം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാജാവിന്റെ നിയോഗമനുസരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ രാജാവിനു പൂജ്യരാണ്, വിശേഷിച്ച് രാമനും; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ആയുഷ്മാന്മാരായ നിങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ഞാൻ അന്വേഷിക്കുന്നു.’ സൂതന്റെ ഈ വിനയപൂർണ്ണമായ വാക്ക് രാജസഭയുടെ ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘രാജാവിന്റെ നിയോഗമനുസരിച്ച്’ എന്ന വാക്കിൽ സത്യത്തിന്റെ പാതി മാത്രമേയുള്ളൂ. സൂതന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന്, തന്റെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിയിപ്പ്; രണ്ട്, രാമന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നുള്ള ക്ഷേമാന്വേഷണം. ‘ആയുഷ്മാന്മാരേ’ എന്ന സംബോധനയാൽ ശിഷ്ടതയും ‘പൂജ്യർ’ എന്നതിനാൽ അവരുടെ ഗൗരവവും സൂചിതമാകുന്നു. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ നിയോഗം യഥാർത്ഥത്തിൽ കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയാലാണ് ഉണ്ടായത് എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം; അതുകൊണ്ട് സൂതന്റെ നിർദ്ദോഷമായ വാക്കുതന്നെ കരുണ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യോദയത്തിനുശേഷവും രാജാവിനെ കാണാതിരിക്കുന്നത് സഭയിൽ ആശങ്ക ഉളവാക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഭവങ്ങളുടെ സൂചനയാണ്. രാത്രിയിൽ എന്തു സംഭവിച്ചു എന്ന് ജനങ്ങൾക്ക് അറിയില്ല.
രാജാവ് ഉണർന്നിട്ടും വരാത്തതിന്റെ കാരണം അവരെ അറിയിച്ചിട്ട്, പുരാണജ്ഞനായ അദ്ദേഹം അന്തഃപുരവാതിൽക്കലെത്തി. ആ ഭവനം അദ്ദേഹത്തിനുവേണ്ടി എപ്പോഴും തുറന്നുകിടന്നിരുന്നു; അകത്തു കടന്ന് അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ വംശത്തെ സ്തുതിച്ചു. രാജാവിന്റെ ശയനമുറിയുടെ അടുത്തെത്തി അദ്ദേഹം നിന്നു; ആ മുറിയുടെ തൊട്ടടുത്തെത്തി, ഇടയിൽ ഒരു തിരശ്ശീല മാത്രം ശേഷിക്കെ, ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആശീർവാദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം രാഘവനെ (ദശരഥനെ) സ്തുതിച്ചു — ‘കാകുത്സ്ഥാ! ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ശിവനും വൈശ്രവണനും…’ എന്ന്. വംശസ്തുതിയാണല്ലോ സൂതന്റെ പ്രധാനകർമ്മം; സൂതരും മാഗധരും വന്ദികളും പ്രഭാതത്തിൽ സ്തുതികൊണ്ടാണ് രാജാവിനെ ഉണർത്തുന്നത് എന്നതു പ്രാചീനരീതിയാണ്. ‘തിരസ്കരണി’ എന്നാൽ തിരശ്ശീല; അതിന്റെ പരാമർശത്താൽ അന്തഃപുരത്തിന്റെ മര്യാദ സൂചിതമാകുന്നു. ‘സദാ സക്തം’ എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിനുവേണ്ടി ആ ഭവനം ഒരിക്കലും അടച്ചിട്ടിരുന്നില്ല എന്ന്; വിശ്വസ്തമന്ത്രിയുടെ ഈ പ്രതിഷ്ഠ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. സ്തുതിയിൽ ആദ്യം വംശം, പിന്നെ ദേവതകൾ, പിന്നെ കർത്തവ്യം — ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയമായ ക്രമം. രാത്രിയിൽ നടന്ന സംഭവം സൂതന് ഇപ്പോഴും അറിയില്ല; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ മംഗളമയമാണ്. ശയനമുറിയുടെ അടുത്തെത്തിയിട്ടും അദ്ദേഹം തിരശ്ശീല കടന്ന് അകത്തു കയറുന്നില്ല — ഇതു രാജമര്യാദയുടെ പാലനമാണ്.
സ്തുതി തുടരുന്നു — ‘വരുണനും അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും അങ്ങേക്കു വിജയം നൽകട്ടെ. ഭഗവതിയായ രാത്രി കഴിഞ്ഞു, മംഗളമായ പകൽ വന്നെത്തി; രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഉണരൂ, ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യൂ. ബ്രാഹ്മണരും സേനാമുഖ്യരും വ്യാപാരികളും ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവർ അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാഘവാ, ഉണർന്നാലും.’ ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്ന, ആലോചനയിൽ സമർത്ഥനായ സൂതൻ സുമന്ത്രനോട് ഉണർന്നിരുന്ന രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘സൂതാ! രാമനെ കൊണ്ടുവരൂ എന്ന് ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞത് എന്തായി? എന്റെ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കാതെ മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടാൻ എന്താണ് കാരണം? ഞാൻ ഉറങ്ങുകയല്ല; വേഗം രാഘവനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ.’ ‘രാജാവ് ഉറക്കത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്ന് കൈകേയി പറഞ്ഞ കള്ളംതന്നെയാണ് രാജാവ് ഇവിടെ നിഷേധിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന് ഉറക്കമായിരുന്നില്ല, ശോകമായിരുന്നു. രാജാവിന്റെ മറുപടിയിൽ കോപമില്ല, വ്യാകുലത മാത്രം — ‘എന്റെ ആജ്ഞ മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന്. ‘കൊണ്ടുവരൂ’ എന്ന ആവർത്തനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം രാമനെ കാണാനാണ് ഉത്സുകനായിരിക്കുന്നത്, നാടുകടത്താനല്ല. രാജാവ് സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, സംഭവങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുകയാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മന്ത്രകോവിദൻ’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — നന്നായി ആലോചിക്കുന്നവൻ എന്നതിനാൽ സുമന്ത്രൻ. ‘പ്രതിവാഹ്യതേ’ എന്ന കർമ്മണിപ്രയോഗത്താൽ രാജാവിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ ദശരഥരാജാവ് അവിടെവച്ച് സൂതനോട് വീണ്ടും ആജ്ഞാപിച്ചു. രാജവചനം കേട്ട് അദ്ദേഹം അതിനെ ശിരസ്സാ വന്ദിച്ച്, അതു വലിയ പ്രിയമായി കരുതി, രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, പതാകകളും കൊടികളുംകൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്ന രാജവീഥിയിലെത്തി. ഹൃഷ്ടനും പ്രമുദിതനുമായ ആ സൂതൻ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് വേഗം പോയി; വഴിയിൽ രാമനെക്കുറിച്ചുള്ളവയും അഭിഷേകത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടവയും ലോകർക്കെല്ലാം ഹർഷം നിറഞ്ഞവയുമായ സംസാരങ്ങൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു. പിന്നെ കൈലാസംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന മനോഹരമായ രാമഭവനം അദ്ദേഹം കണ്ടു — ഇന്ദ്രഭവനത്തിനൊത്ത ശോഭയുള്ളതും വലിയ കതകുകളാൽ അടയ്ക്കപ്പെട്ടതും നൂറുകണക്കിനു തിണ്ണകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്. നഗരത്തിന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ കാത്തിരിപ്പുതന്നെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിഷാദമായി പരിണമിക്കും എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം. ‘ശിരസ്സാ വന്ദിച്ച്’ എന്നത് ഭൃത്യന്റെ വിനയം. ‘വലിയ പ്രിയമായി കരുതി’ എന്നത് സൂതന്റെ സ്വന്തം ഹർഷമാണ് — രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ വാർത്ത വഹിക്കുന്നത് താനാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. രാജവീഥിയിലെ പതാകകളുടെയും കൊടികളുടെയും ശോഭയും ജനങ്ങളുടെ സംസാരവും നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവം കാണിക്കുന്നു. രാമഭവനത്തിന്റെ ആദ്യദർശനം ദൂരെനിന്നാണ് — കൈലാസവും ഇന്ദ്രഭവനവും ഉപമാനങ്ങൾ; പിന്നെ ക്രമേണ സമീപവർണ്ണന. നഗരത്തിന്റെ ആരവം, സൂതന്റെ ഹർഷം, രാജാവിന്റെ ഗൂഢശോകം — ഈ മൂന്നിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് ഭവനവർണ്ണന വിസ്തരിച്ചു തുടരുന്നു. അതിന്റെ മുകൾഭാഗം സ്വർണ്ണപ്രതിമകളാൽ അലംകൃതവും, തോരണങ്ങൾ മണികളും പവിഴങ്ങളുംകൊണ്ടുള്ളവയും, ശരത്കാലമേഘക്കൂട്ടംപോലെ വെളുത്തതും, ദീപ്തവും, മേരുവിന്റെ ഗുഹപോലെയുള്ളതുമായിരുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമാലകളിലെ വലിയ മണികളാൽ അലംകൃതവും, മുത്തുമണികൾ ചിതറിയതും, ചന്ദനവും അകിലുംകൊണ്ട് ഭൂഷിതവുമായിരുന്നു അത്. ദർദുരപർവ്വതത്തിന്റെ ശിഖരംപോലെ അതു മനോഹരഗന്ധങ്ങൾ പരത്തി; കൂകുന്ന സാരസങ്ങളാലും മയിലുകളാലും ശോഭിച്ചു. നന്നായി നിർമ്മിച്ച ഈഹാമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ‘ഭക്തികൾ’ അതായത് ചിത്രരചനകൾ കൊത്തിയതും, തീക്ഷ്ണമായ തേജസ്സാൽ ജീവികളുടെ മനസ്സും കണ്ണും കവരുന്നതുമായിരുന്നു. ‘ഈഹാമൃഗം’ എന്നാൽ ശില്പത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ചെന്നായരൂപത്തിലുള്ള മൂർത്തികൾ; ‘ഭക്തി’ എന്നാൽ ചുമരുകളിൽ വരച്ച ചിത്രരേഖകൾ. ഈ വർണ്ണന രാമന്റെ വൈഭവം സ്തുതിക്കാനല്ല, അവൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ പോകുന്നതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ നിരത്താനാണ്. ‘മേരുഗുഹാസമം’ എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘മേരുഗുഹോപമം’ എന്നും. രണ്ടിന്റെയും അർത്ഥം ഒന്നുതന്നെ. വർണ്ണനയിൽ രത്നങ്ങൾ, ഗന്ധങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ശില്പങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അതുവഴി പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും തൃപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തീക്ഷ്ണതേജസ്സാൽ മനസ്സും കണ്ണും കവരുന്ന’ എന്ന വിശേഷണം ഭവനത്തിന്റെ ആകർഷണശക്തിയെ വർണ്ണിക്കുന്നു. മഹാകാവ്യത്തിൽ ഗൃഹവർണ്ണന കഥാപാത്രത്തിന്റെ ഗൗരവസൂചകമാണല്ലോ; ഇവിടെയാകട്ടെ അത് ആസന്നമായ വിപത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലംകൂടിയാണ്.
ആ ഭവനം ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നതും കുബേരഭവനത്തിനൊത്തതും മഹേന്ദ്രധാമത്തിനു സമാനവും നാനാപക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. മേരുശൃംഗംപോലെയുള്ള രാമഭവനം സൂതൻ കണ്ടു — കൈകൂപ്പി ഹാജരായിരിക്കുന്ന ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളുമായി വന്നുകൂടിയ ഗ്രാമീണജനങ്ങളാൽ തിങ്ങിയതും; അവരെല്ലാം രാമാഭിഷേകത്തിൽ പ്രസന്നമുഖരും മുഖമുയർത്തി കാത്തുനിൽക്കുന്നവരുമായിരുന്നു; അവരാൽത്തന്നെ ആ ഭവനം അലംകൃതമായിരുന്നു. മഹാമേഘംപോലെ തോന്നിക്കുന്നതും ഉയർന്നതും നന്നായി ശോഭിക്കുന്നതും നാനാരത്നങ്ങൾ ചിതറിയതും കൂനരായ പരിചാരകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു അത്. ‘ഉന്മുഖൈഃ’ (മുഖമുയർത്തിയവരാൽ) എന്ന പദത്താൽ ജനങ്ങളുടെ കാത്തിരിപ്പ് സൂചിതമാകുന്നു — അവർ ഉത്സുകരായി മുഖമുയർത്തി നിൽക്കുന്നു. ‘കുബ്ജകർ’ എന്നാൽ അന്തഃപുരസേവകർ; പ്രാചീനരാജകുലങ്ങളിൽ അവർ പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു. ‘ഉപായനങ്ങൾ’ എന്നാൽ പ്രജകൾ രാജകുമാരനുവേണ്ടി കൊണ്ടുവന്ന കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ. ജനങ്ങൾ സ്വേച്ഛയാ വന്നുചേർന്നതുതന്നെ രാമന്റെ ജനപ്രീതിയെ മറ്റെന്തിനെക്കാളും അധികം കാണിക്കുന്നു; ആരെയും വിളിച്ചില്ല, എന്നിട്ടും എല്ലാവരും വന്നു. ഭവനവർണ്ണനയിൽ ‘മഹാമേഘംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന’ എന്ന് വീണ്ടും മേഘോപമ വരുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ അത് മൂന്നുനാലു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. കുബ്ജകരോടൊപ്പം മറ്റു പരിചാരകരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് ഓർക്കണം.
ആ സാരഥി, കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും രക്ഷാകവചമുള്ളതും രാജഗൃഹത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നതുമായ രഥംകൊണ്ട് തിരക്കേറിയ രാജകുലത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നഗരത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിനെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പോയി. പിന്നെ അതിധനമുള്ള ആ വലിയ ഗൃഹത്തിലെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു — മാനുകളാലും മയിലുകളാലും നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠമായതിനെല്ലാം അർഹനായ രാമന്റെ ആ ഗൃഹം ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രന്റെ ഗൃഹംപോലെയായിരുന്നു. കൈലാസംപോലെയുള്ളവയും നന്നായി അലങ്കരിച്ചവയും ദേവാലയങ്ങൾക്കൊത്തവയുമായ കക്ഷ്യകളിൽ (മുറ്റങ്ങളിൽ) പ്രവേശിച്ച്, രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിൽക്കുന്ന അനേകം പ്രിയരും ശ്രേഷ്ഠരുമായ പുരുഷന്മാരെ കടന്ന്, ആ രഥി അന്തഃപുരത്തിലെത്തി. അവിടെ രാമാഭിഷേകത്തിനുള്ള കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ജനങ്ങളുടെ ഹർഷം നിറഞ്ഞതും രാജകുമാരന്റെ മംഗളത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളതും ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ സന്തോഷം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കുകൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു. ഇവിടെ ‘ശുദ്ധാന്തം’ എന്നത് അന്തഃപുരത്തിന്റെ പര്യായമാണ്. ‘വരൂഥി’ എന്നാൽ രഥം രക്ഷാകവചത്തോടുകൂടിയതാണെന്നർത്ഥം. ‘സമാകുലോൽബണം’ എന്നാൽ മാനുകളാലും മയിലുകളാലും അത്യധികം നിറഞ്ഞത്. ‘വരാർഹസ്യ’ എന്നത് രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — ശ്രേഷ്ഠവസ്തുക്കൾക്ക് അർഹനായവൻ. ശചീപതിയുടെ ഗൃഹത്തോടുള്ള ഉപമ വീണ്ടും ഐശ്വര്യസാമ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമമതേ സ്ഥിതാൻ’ എന്നാൽ രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ വർത്തിക്കുന്ന അനുചരന്മാർ. രഥത്തിന്റെ ഗതിതന്നെ നഗരത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് കവി പറയുന്നു.
മഹേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിനൊത്തതും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞതും രമ്യവുമായ രാമന്റെ ഭവനം സുമന്ത്രൻ കണ്ടു; ശോഭയാൽ തിളങ്ങുന്ന മേരുവിന്റെ ഉയർന്ന ശിഖരംപോലെയായിരുന്നു അത്. കൈകൂപ്പി കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങളുമായി ഹാജരായിരിക്കുന്ന ഗ്രാമീണജനങ്ങളാലും, വാഹനങ്ങളിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ കോടിക്കണക്കിനും പരാർദ്ധക്കണക്കിനും ആളുകളാലും നിറഞ്ഞ വാതിൽക്കൽ അദ്ദേഹം കണ്ടു. പിന്നെ മഹാമേഘങ്ങൾ ചുറ്റിയ പർവ്വതംപോലെ തോന്നിക്കുന്ന, മദം പൊട്ടിയൊഴുകുന്ന, തോട്ടികൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത, ശത്രുക്കൾക്കു സഹിക്കാനാവാത്ത, രാമന്റെ വാഹനമായ, മനോഹരനും ഉയർന്ന ശരീരമുള്ളവനുമായ ശത്രുഞ്ജയൻ എന്ന ആനയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. നന്നായി അലങ്കരിച്ച, അശ്വങ്ങളോടും രഥങ്ങളോടും ആനകളോടുംകൂടിയ, രാജാവിനു പ്രിയരായ അമാത്യമുഖ്യരെ കണ്ട്, അവരെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും വകഞ്ഞുമാറ്റി ആ സൂതൻ സമൃദ്ധമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഒടുവിൽ ഒരു ഉപമ — രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിൽ മകരം തടസ്സമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, ആ സാരഥി പർവ്വതശിഖരംപോലെയും അചലമായ മേഘംപോലെയും ഉള്ളതും മഹാവിമാനങ്ങൾപോലെയുള്ള മാളികകളോടുകൂടിയതുമായ ആ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ സീതയോടൊപ്പം രാമനെ കാണുന്നു. ‘കോടിക്കണക്കിനും പരാർദ്ധക്കണക്കിനും’ എന്നത് സംഖ്യയുടെ അതിശയോക്തിയാണ്; ജനക്കൂട്ടത്തിന്റെ അളവറ്റതയെ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഞ്ജയൻ എന്നത് രാമന്റെ വാഹനമായ ആനയുടെ പേരാണ്; പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ (ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവൻ) അതിന്റെ ഗുണം പറയുന്നു. ഒടുവിലത്തെ മകര-സമുദ്ര ഉപമ സർഗത്തിന്റെ സമാപനത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു — മകരം രത്നപൂർണ്ണമായ സമുദ്രത്തിൽ സ്വച്ഛന്ദം പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ സുമന്ത്രൻ തടയപ്പെടാതെ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ തടസ്സമില്ലായ്മതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസ്തതയുടെ അടയാളമാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഒരു കഥാപുരോഗതിയുമില്ലാതെ ഒരുക്കങ്ങളുടെ വർണ്ണനകൊണ്ടു മാത്രം അവസാനിക്കുന്നു; അതാണ് ഇതിന്റെ സവിശേഷത.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥