സർഗ്ഗം
കൈകേയിയുടെ സത്യപ്രേരണയും സുമന്ത്രനെ അയയ്ക്കലും
സത്യധർമ്മദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽ കൈകേയി രാജാവിനെ നിർബന്ധിക്കുന്നത്, ദശരഥന്റെ നിസ്സഹായത, വസിഷ്ഠന്റെ നഗരപ്രവേശം, അഭിഷേകസാമഗ്രികളുടെ പട്ടിക, സുമന്ത്രന്റെ സ്തുതി, രാമനെ വിളിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുറപ്പാട്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ബോധമറ്റ ദശരഥൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുകയായിരുന്നു. പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതനായി, ബോധമില്ലാതെ, നിലത്തു കിടന്നു പിടയുന്ന ആ ഇക്ഷ്വാകുവംശജനെ കണ്ടിട്ടും പാപിയായ കൈകേയിക്ക് ദയ തോന്നുന്നില്ല; മറിച്ച് അവൾ ഉപദേശിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ‘പാപം ചെയ്തവനെപ്പോലെ ഇതെന്താണ് അങ്ങ് കാണിക്കുന്നത്? എനിക്കു വാക്കു തന്നിട്ട്, അതായത് എനിക്കു വരം നൽകാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, അങ്ങ് തളർന്നു നിലത്തു കിടക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളുടെ മര്യാദയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ അങ്ങ് ബാദ്ധ്യസ്ഥനാണ്’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ ശാസ്ത്രവചനംതന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘ധർമ്മജ്ഞരായ ജനങ്ങൾ സത്യത്തെയാണ് പരമധർമ്മമെന്നു പറയുന്നത്. ആ സത്യത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ ധർമ്മത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ വാക്കിലെ വിരോധാഭാസം വ്യക്തമാണ് — സ്വയം അധർമ്മം ചെയ്യുന്നവൾതന്നെ സത്യശാസ്ത്രം ഉദ്ധരിക്കുന്നു; ധർമ്മത്തിന്റെ അക്ഷരങ്ങൾതന്നെ അവൾ അധർമ്മത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി പ്രയോഗിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യമായ ഭംഗി.
സ്വപക്ഷം സമർത്ഥിക്കാൻ അവൾ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ നിരത്തുന്നു. ‘ഭൂപതിയായ ശൈബ്യൻ പരുന്തിന് തന്റെ ശരീരം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, അത് ആ പക്ഷിക്കു നൽകി, ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചു. അതുപോലെതന്നെ തേജസ്വിയായ അലർക്കൻ, വേദപാരംഗതനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ യാചിച്ചപ്പോൾ, സ്വന്തം കണ്ണുകൾ ചൂഴ്ന്നെടുത്ത് മനസ്സു മടുക്കാതെ നൽകി — മനസ്സിൽ ഒരു ഖേദവും തോന്നിയില്ല. നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രവും സത്യത്തോടു ചേർന്നവനായി, സത്യം പാലിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെ, വാവുദിവസങ്ങളിൽപോലും തന്റെ തീരമെന്ന ചെറിയ അതിരുപോലും ലംഘിക്കുന്നില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ സത്യത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ വർണ്ണിക്കുന്നു — ‘സത്യം ഏകാക്ഷരമായ ബ്രഹ്മമാണ്, ധർമ്മം സത്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്, അക്ഷയമായ വേദങ്ങൾ സത്യംതന്നെ, സത്യത്താൽ പരമപദം പ്രാപിക്കപ്പെടുന്നു.’ ഈ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ് — ശൈബ്യൻ ശരീരം നൽകി, അലർക്കൻ കണ്ണുകൾ നൽകി; കൈകേയിയാകട്ടെ രാജാവിനെ പുത്രത്യാഗത്തിനാണ് നിയോഗിക്കുന്നത്. സാമ്യം പ്രത്യക്ഷത്തിൽ മാത്രം; അന്തരം വലുതാണ്. ശൈബ്യന്റെ കഥ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — ഒരു പ്രാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം സ്വന്തം മാംസം തുലാസിൽ വച്ചു. അലർക്കൻ കാശിരാജാവായിരുന്നു, നേത്രദാനത്താൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ. സമുദ്രത്തിന്റെ തീരമര്യാദയാകട്ടെ കൺമുന്നിൽ കാണാവുന്ന സത്യനിഷ്ഠയുടെ ഉദാഹരണമാണ്.
പിന്നെ അവൾ നേരിട്ടുള്ള അപേക്ഷ ഉന്നയിക്കുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചതാണെങ്കിൽ സത്യത്തെ പിന്തുടരുക. സജ്ജനശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ ആ വരം സഫലമാകട്ടെ, കാരണം വരം തന്നത് അങ്ങുതന്നെയാണല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവൾ രണ്ടുവിധം കാരണം കാണിക്കുന്നു — ‘ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയും എന്റെ പ്രേരണയാലും പുത്രനായ രാമനെ കാട്ടിലേക്കയയ്ക്കുക; ഞാൻ ഇതു മൂന്നുവട്ടം പറയുന്നു.’ മൂന്നുവട്ടം പറയുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിൽ നിശ്ചയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതുകൊണ്ട് അവൾ വാക്കിനെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ ഭീഷണിതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ‘ആര്യാ! എന്നോടുള്ള ഈ കരാർ അങ്ങ് പാലിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങയാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ധർമ്മവചനത്തിൽ ആരംഭിച്ച അവളുടെ വാക്ക് പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ ഭീഷണിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഉപദേശവും ഗൂഢതന്ത്രവും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ ഒരു സങ്കോചവുമില്ലാതെ കൈകേയി പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ ഒരുക്കിയ പാശത്തിൽനിന്ന് മോചിതനാകാൻ ബലിക്കു കഴിയാതിരുന്നതുപോലെ, ആ സത്യപാശത്തിൽനിന്ന് മോചിതനാകാൻ രാജാവിനു കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ ഉപമ അർത്ഥപൂർണ്ണമാണ്, കാരണം ബലിയും സ്വന്തം ദാനപ്രതിജ്ഞയാൽത്തന്നെയാണ് ബന്ധിതനായത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം ഉഴറി, മുഖം വിളറി; നുകത്തിനും ചക്രത്തിനും ഇടയിൽ കുടുങ്ങിയ ഭാരവാഹിയായ കാള പിടയുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം വ്യഥിതനായി. പതറിയ കണ്ണുകളാൽ ഒന്നും കാണാത്തവനെപ്പോലെ, ആ ഭൂപൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് ധൈര്യംകൊണ്ട് തന്നെത്താൻ പിടിച്ചുനിർത്തി കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പാപേ! അഗ്നിസാക്ഷിയായി മന്ത്രങ്ങളോടെ ഞാൻ ഗ്രഹിച്ച നിന്റെ കൈ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; നിന്നിൽ എനിക്കു ജനിച്ച പുത്രനെയും നിന്നോടൊപ്പം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇത് വിവാഹസംസ്കാരത്തിന്റെതന്നെ നിരാകരണമാണ്; ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിന്റെ വേരുതന്നെ അതിനാൽ അറുക്കപ്പെട്ടു. ‘പാശം’ (കുരുക്ക്) എന്ന വാക്കിലൂടെ, അവിവേകത്തോടെ നൽകപ്പെട്ട സത്യവും ബന്ധനംതന്നെയായിത്തീരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി രാജാവിന്റെ ശരീരവും മനസ്സും ഒരുപോലെ തളർന്നതായി കാണിക്കുന്നു — ഹൃദയം ഉഴറുന്നു, മുഖം വിളറുന്നു, കണ്ണുകൾ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു. നുകത്തിനും ചക്രത്തിനും ഇടയിൽ കുടുങ്ങിയ കാളയുടെ ഉപമയും അത്യന്തം അർത്ഥവത്താണ്; കാള ബലവാനാണെങ്കിലും യന്ത്രത്താൽ ബന്ധിതമാകുന്നതുപോലെ, രാജാവും സ്വന്തം വാക്കിനാൽ ബന്ധിതനാണ്.
തുടർന്ന് തന്റെ മരണം നിശ്ചിതമെന്നു കരുതിക്കൊണ്ട് രാജാവ് പറയുന്നു — ‘ദേവീ! രാത്രി കഴിഞ്ഞുപോയി, സൂര്യോദയത്തിനുള്ള സമയമായി; അഭിഷേകത്തിനായി ജനങ്ങൾ നിശ്ചയമായും എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തും. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ ആ സാമഗ്രികൾകൊണ്ടുതന്നെ, മരിച്ച എന്റെ ജലക്രിയ (ഉദകക്രിയ) രാമൻ ചെയ്യട്ടെ. എന്നാൽ ദുരാചാരിണീ! രാമന്റെ അഭിഷേകം നീ മുടക്കുകയാണെങ്കിൽ, പുത്രനോടുകൂടിയ നീ എന്റെ ജലക്രിയ ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ജനങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — ‘മുമ്പ് ഹർഷത്താൽ വിടർന്ന ആ മുഖം കണ്ടിട്ട്, ഇന്ന് ഹർഷവും ആനന്ദവും നശിച്ച് തലകുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന അതേ ജനങ്ങളെ കാണാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ശോകം സ്വാർത്ഥകേന്ദ്രിതമല്ല; പ്രജകൾക്കു വരാനിരിക്കുന്ന നിരാശയാണ് അദ്ദേഹത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതാണ് നല്ല രാജാവിന്റെ ലക്ഷണം. ‘സലിലക്രിയ’ എന്നത് പിതാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ചു ചെയ്യുന്ന തർപ്പണമാണ്; അത് പുത്രൻതന്നെ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. അതുകൊണ്ട് ‘രാമൻതന്നെ എന്റെ ജലക്രിയ ചെയ്യട്ടെ’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രാജാവ് രാമന്റെ പുത്രത്വം വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; കൈകേയിക്കും ഭരതനും ആ അധികാരം നിഷേധിക്കുന്നു. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമമായ നിഷേധവചനം; അത് ഏതാണ്ട് ഒരു ശാപംതന്നെ. ജനങ്ങളുടെ മുഖവർണ്ണനയും ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്.
മഹാത്മാവായ ആ ഭൂപൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, ചന്ദ്രനക്ഷത്രമാലകളണിഞ്ഞ പുണ്യമായ ആ രാത്രി പ്രഭാതമായി. അപ്പോൾ പാപം ആചരിക്കുന്നവളും വാക്കിൽ സമർത്ഥയുമായ കൈകേയി രോഷത്താൽ മതിമറന്നവളെപ്പോലെ വീണ്ടും രാജാവിനോട് പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ! വിഷവും രോഗവുംപോലെയുള്ള ഈ വാക്കുകൾ അങ്ങ് എന്തിനു പറയുന്നു? ഒരു ക്ലേശവും കൂടാതെ പുത്രനായ രാമനെ ഇവിടെ വരുത്തുകയാണ് അങ്ങ് ചെയ്യേണ്ടത്. എന്റെ പുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, രാമനെ വനവാസിയാക്കി, എന്നെ സപത്നിയില്ലാത്തവളാക്കിയാൽ അങ്ങ് കൃതകൃത്യനാകും.’ മൂർച്ചയുള്ള ചാട്ടകൊണ്ട് കുത്തപ്പെട്ട ഉത്തമാശ്വത്തെപ്പോലെ, കൈകേയിയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവ് പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ധർമ്മബന്ധനത്താൽ ബദ്ധനാണ്, എന്റെ ബോധം നശിച്ചിരിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനും പ്രിയനും ധാർമ്മികനുമായ എന്റെ പുത്രൻ രാമനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശോകത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു — വിലാപത്തിൽനിന്ന് പ്രവൃത്തിയിലേക്കുള്ള ഇറക്കം; അതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്നത്. കൈകേയിയുടെ വാക്കിലെ ‘നിഃസപത്നാ’ (സപത്നിയില്ലാത്തവൾ) എന്ന പദംതന്നെ അവളുടെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അവൾ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ചോ ഭരതന്റെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ചോ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; കൗസല്യയുടെ പരാജയമാണ് അവളുടെ ലക്ഷ്യം. ‘കൃതകൃത്യനാകും’ എന്ന വാക്ക് ഏതാണ്ട് പരിഹാസമാണ്, കാരണം ആ പ്രവൃത്തിയാൽ രാജാവ് സർവ്വസ്വവും നഷ്ടപ്പെട്ടവനാകും. രാജാവിന്റെ മറുപടിയിലെ ‘ധർമ്മബന്ധനത്താൽ ബദ്ധൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ കവി സർഗത്തിന്റെ സാരം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ബോധം നശിച്ചു’ എന്നതും സത്യംതന്നെ — കാരണം തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു പ്രതിവിധിയും ചെയ്യാനാവുന്നില്ല, പുത്രനെ കാണാൻ മാത്രം യാചിക്കുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് കവി അന്തഃപുരത്തിൽനിന്ന് പുറത്തേക്ക് ദൃഷ്ടി തിരിക്കുന്നു. രാത്രി പുലർന്ന്, സൂര്യൻ ഉദിച്ച്, പുണ്യനക്ഷത്രയോഗമുള്ള മുഹൂർത്തം വന്നെത്തിയപ്പോൾ, ഗുണസമ്പന്നനായ വസിഷ്ഠൻ ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ വേഗം ശേഖരിച്ച്, നഗരോത്തമമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ നഗരി അപ്പോൾ വെള്ളം തളിച്ച് അടിച്ചുവാരിയ വീഥികളോടുകൂടിയതും, ഉത്തമമായ പതാകകളാൽ അലംകൃതവും, സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, സമൃദ്ധമായ അങ്ങാടികളും കടകളുമുള്ളതും, മഹോത്സവത്തോടുകൂടിയതും, രാഘവനുവേണ്ടി ഉത്സുകവും, ചന്ദനം അകിൽ ധൂപം എന്നിവയുടെ പുകയാൽ എങ്ങും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ നഗരംപോലെയുള്ള ആ നഗരി കടന്ന് ശ്രീമാനായ വസിഷ്ഠൻ നാനാവിധ കൊടിക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള അന്തഃപുരം കണ്ടു — പൗരന്മാരും ഗ്രാമീണരും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും, ബ്രാഹ്മണരാൽ ശോഭിതവും, വടിയേന്തിയ ദ്വാരപാലകരാൽ നിറഞ്ഞതും, ഏറെ പൂജിക്കപ്പെട്ട നല്ല കുതിരകളുള്ളതും. ആ അന്തഃപുരത്തിലെത്തി, പരമപ്രീതനായി, പരമർഷിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ആ ജനക്കൂട്ടം കടന്നുപോയി. നഗരത്തിന്റെ ഈ ഉല്ലാസവും അന്തഃപുരത്തിന്റെ ശോകവും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ് വായനക്കാരനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലഗുരുവാണല്ലോ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനത്താൽ അഭിഷേകത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ ഗാംഭീര്യം സൂചിതമാകുന്നു. അദ്ദേഹം പുരോഹിതൻ മാത്രമല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ ധർമ്മസാക്ഷികൂടിയാണ്. മുഹൂർത്തനിർണ്ണയം, സാമഗ്രിശേഖരണം, ശിഷ്യപരിവാരം — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് വൈദികാഭിഷേകത്തിന്റെ വിധി യഥാവിധി നടക്കുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. നഗരവർണ്ണനയും ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും പൂർണ്ണമാണ് — വീഥികൾ, പതാകകൾ, ജനങ്ങൾ, അങ്ങാടികൾ, ധൂപഗന്ധം എന്നിവ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു. അന്തഃപുരവാതിലിലെ വടിയേന്തിയ ദ്വാരപാലകരും ഏറെ പൂജിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളും ബ്രാഹ്മണസമൂഹവും — ഇവ രാജസഭയുടെ സമൃദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകും എന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം; അതുകൊണ്ട് ഈ ശോഭതന്നെ കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, വർണ്ണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അതാണ് വർണ്ണനയുടെ ബലം. ‘പുരോത്തമം’ (നഗരോത്തമം) എന്ന പദത്താൽ അയോധ്യ നഗരങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
അവിടെ, ആ മനുഷ്യസിംഹന്റെ വാതിൽക്കൽനിന്ന് പുറത്തേക്കു വരുന്ന, സചിവനും സാരഥിയും കാണാൻ പ്രിയനുമായ സുമന്ത്രനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠൻ സമർത്ഥനായ ആ സൂതപുത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് വേഗം രാജാവിനെ അറിയിക്കുക.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ‘ഇതാ ഗംഗാജലം നിറച്ച കുടങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങളിൽനിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലം നിറച്ച സ്വർണ്ണകുംഭങ്ങൾ, അഭിഷേകത്തിനായി കൊണ്ടുവന്ന അത്തിമരംകൊണ്ടുള്ള ഭദ്രപീഠം, സർവ്വബീജങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, വിവിധരത്നങ്ങൾ, തേൻ, തൈര്, നെയ്യ്, മലർ, ദർഭ, പൂക്കൾ, പാൽ — എല്ലാം സജ്ജമാണ്.’ ഈ പട്ടിക വെറും അലങ്കാരമല്ല; രാജശാസ്ത്രത്തിൽ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഓരോ ദ്രവ്യവും നിയതമാണ്; അതുകൊണ്ട് വസിഷ്ഠൻ എല്ലാം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് കാര്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശോകത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ സമൃദ്ധിവർണ്ണന പ്രത്യേകിച്ചും കരുണമായിത്തീരുന്നു. സുമന്ത്രൻ രാജാവിന്റെ സാരഥിയും സചിവനും വിശ്വസ്തനുമാണല്ലോ; അതുകൊണ്ട് അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന അദ്ദേഹമാണ് ആദ്യം വസിഷ്ഠനെ കണ്ടുമുട്ടുന്നത്. ‘പ്രിയദർശനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗമ്യത സൂചിതമാകുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ സന്ദേശവും വിനയപൂർവ്വമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വയം അകത്തു കടക്കുന്നില്ല, അറിയിപ്പ് അയയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് മര്യാദ. സാമഗ്രികളുടെ എണ്ണലിൽ ഗംഗാജലവും സമുദ്രജലവും രണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സാർവ്വഭൗമരാജ്യത്തിന്റെ അഭിഷേകമാണ് ഇതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പട്ടിക തുടരുന്നു — ‘സുന്ദരികളായ എട്ടു കന്യകമാർ, മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠമായ ഗജം, നാലു കുതിരകളെ പൂട്ടിയ ശ്രീമത്തായ രഥം, വാൾ, ഉത്തമമായ വില്ല്, മനുഷ്യർ ചുമക്കുന്ന പല്ലക്ക്, ചന്ദ്രസമാനമായ കുട, രണ്ടു വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ, സ്വർണ്ണക്കിണ്ടി, പൊന്നിൻചങ്ങലയണിഞ്ഞ പൂഞ്ഞയുള്ള വെളുത്ത കാള, നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ള സിംഹം, മഹാബലമുള്ള ശ്രേഷ്ഠാശ്വം, സിംഹാസനം, പുലിത്തോൽ, സമിധുകൾ, അഗ്നി, എല്ലാത്തരം വാദ്യസംഘങ്ങൾ, അലംകൃതരായ വേശ്യാസ്ത്രീകൾ, ആചാര്യന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, പശുക്കൾ, പുണ്യമായ മൃഗപക്ഷികൾ, പൗരന്മാരിലും ഗ്രാമീണരിലും ശ്രേഷ്ഠർ, സംഘങ്ങളോടൊപ്പം വ്യാപാരികൾ — ഇവരും മറ്റനേകരും പ്രീതിയോടെ, പ്രിയം പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രാജാക്കന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘ദിവസം നന്നായി ഉദിച്ച് പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗമുള്ളപ്പോൾത്തന്നെ രാമനു രാജ്യം ലഭിക്കേണ്ടതിന് മഹാരാജാവിനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുക.’ മുഹൂർത്തത്തിന്റെ ഈ തിടുക്കംതന്നെ കഥയുടെ തീവ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു — കാലം അനുകൂലമാണ്, ദൈവം പ്രതികൂലവും. ഈ ദ്രവ്യങ്ങളിൽ ചിലത് മംഗളത്തിനുള്ളവയാണ് — എട്ടു കന്യകമാർ, വെളുത്ത കാള, വെളുത്ത കുതിര; ചിലത് രാജചിഹ്നങ്ങളാണ് — കുട, ചാമരങ്ങൾ, സിംഹാസനം, വാൾ, വില്ല്; ചിലത് യജ്ഞാംഗങ്ങളാണ് — സമിധ്, അഗ്നി, ദർഭ. സിംഹവും ഗജവും അശ്വവും പ്രതിമകളായല്ല, നേരിട്ടുതന്നെ ഹാജരാണ് — ഇതിലൂടെ ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ പാഠം പ്രാചീനമായ സമൃദ്ധിയെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘അലംകൃതരായ വേശ്യാസ്ത്രീകൾ’ എന്നത് മംഗളദർശനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം പറഞ്ഞതാണ്, മറ്റൊരർത്ഥത്തിലല്ല. ‘നൈഗമന്മാർ’ എന്നാൽ സംഘങ്ങളോടൊപ്പം വന്ന വ്യാപാരിപ്രമുഖർ; അതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ വാണിജ്യശക്തിയും അഭിഷേകത്തിൽ പങ്കുചേർന്നു എന്ന് അറിയാം. ഒടുവിൽ പുഷ്യനക്ഷത്രം വീണ്ടും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അത് അഭിഷേകത്തിനു പ്രശസ്തമാണ്, രാമന്റെ ജന്മനക്ഷത്രമായ പുണർതത്തിനു തൊട്ടടുത്തതുമാണ്; എന്നാൽ അതേ ദിവസംതന്നെ വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭദിനമാകും എന്നതാണ് വിരോധാഭാസം. പട്ടികയുടെ ഈ വിസ്താരം വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ അഭിഷേകം നടക്കുമെന്ന പ്രതീതി ദൃഢമാക്കുന്നു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മഹാബലനായ സൂതപുത്രൻ രാജശ്രേഷ്ഠനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവിനു സമ്മതരും രാജാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ ദ്വാരപാലകർക്ക്, മുമ്പേ അനുവാദമുള്ള ആ വൃദ്ധനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — തടസ്സമില്ലാത്ത പ്രവേശനം രാജാവ് നേരത്തേതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അനുവദിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ അടുത്തുചെന്നു നിന്നു, പക്ഷേ രാജാവിന്റെ ആ ശോകാവസ്ഥ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് അത്യന്തം സന്തോഷഭരിതമായ വാക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പതിവുപോലെ സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പിനിന്ന് ഭൂപതിയെ സ്തുതിച്ചു — ‘സൂര്യോദയത്തിൽ തേജസ്വിയായ സമുദ്രം ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രീതനായി പ്രസന്നമായ മനസ്സോടെ അങ്ങ് ഞങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കേണമേ.’ അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ സ്തുതിതന്നെ രാജാവിന്റെ മർമ്മം പിളർക്കുന്നതാകും — ഇതു കവി തുടർന്ന് കാണിക്കുന്നു. ‘പൂർവ്വോദിതം’ (മുമ്പേ അനുവാദമുള്ള) എന്ന പദത്താൽ സുമന്ത്രന്റെ പ്രവേശനം രാജാവ് മുമ്പേ അനുവദിച്ചതാണെന്നും, അതുകൊണ്ട് ദ്വാരപാലകർ അദ്ദേഹത്തെ തടയുന്നില്ലെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിശ്വസ്തഭൃത്യന്റെ പ്രതിഷ്ഠ ഇതാണ്. ‘അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല’ എന്ന പദം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — രാത്രിയിൽ സംഭവിച്ച ദുരന്തം സൂതന് അറിയില്ല; അതുകൊണ്ട് മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ഹർഷത്തോടെ സ്തുതിക്കുന്നു. ‘പതിവുപോലെ’ എന്നതും അതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ സ്തുതിശ്ലോകത്തിൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ ചേർത്തിരിക്കുന്നു, കാരണം സൂര്യോദയത്തിൽ സമുദ്രം വേലിയേറുന്നു; അതുപോലെ രാജാവും ഉണർന്ന് പ്രജകളെ ആനന്ദിപ്പിക്കട്ടെ എന്ന ആശംസ.
സൂതന്റെ സ്തുതി പുരാണോപമാനങ്ങളിലൂടെ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ‘ഇതേ സമയത്താണ് മാതലി ഇന്ദ്രനെ സ്തുതിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സകല ദാനവരെയും ജയിച്ചു; അതുപോലെ ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളും വിദ്യകളും സ്വയംഭൂവായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവിനെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. ചന്ദ്രനോടൊപ്പം സൂര്യൻ ജീവികളെ താങ്ങുന്ന ശുഭയായ ഭൂമിയെ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് ഞാൻ അങ്ങയെ ഉണർത്തുന്നു. മഹാരാജാവേ, എഴുന്നേൽക്കൂ! മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച്, ശരീരശോഭയോടെ, മേരുവിനു മുകളിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കൂ. കാകുത്സ്ഥാ! ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ശിവനും വൈശ്രവണനും വരുണനും അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും അങ്ങേക്കു വിജയം നൽകട്ടെ. ഭഗവതിയായ രാത്രി കഴിഞ്ഞു, അങ്ങയുടെ ഈ കർത്തവ്യം നിർവ്വഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഉണരൂ, ഇനി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യൂ. രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുള്ളതെല്ലാം ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; പൗരന്മാരും ഗ്രാമീണരും വ്യാപാരികളും കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ സ്വയം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം നിൽക്കുന്നു; രാജാവേ, രാഘവന്റെ അഭിഷേകത്തിന് വേഗം ആജ്ഞ നൽകിയാലും.’ ഈ സ്തുതി ക്രമമായി മൂന്ന് ഉണർത്തൽദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മാതലി ഇന്ദ്രനെ ഉണർത്തുന്നത്, വേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉണർത്തുന്നത്, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ഭൂമിയെ ഉണർത്തുന്നത്; മൂന്നും ഒന്നിനൊന്ന് വ്യാപകമായവ. പിന്നെ ദേവതകളുടെ വിജയാശീർവാദം, പിന്നെ കർത്തവ്യസ്മരണ, പിന്നെ പ്രജകളുടെ കാത്തിരിപ്പ് — ഇങ്ങനെ സ്തുതിയുടെ വിന്യാസം ശാസ്ത്രീയമാണ്. ‘കൃതകൗതുകമംഗളൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്ന പ്രഭാതമംഗളവിധികൾ സൂചിതമാകുന്നു. ‘മേരുവിനു മുകളിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജാവിന്റെ ഔന്നത്യം വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ വാക്കുകളെല്ലാം ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയവന്റെ ചെവിയിൽ വിഷംപോലെ വീഴുന്നു; കാരണം സൂതൻ മംഗളമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ രാജാവിനു വിനാശമാണ്. ‘വേഗം ആജ്ഞ നൽകിയാലും’ എന്ന അവസാനത്തെ അഭ്യർത്ഥനയാണ് ഏറ്റവും ദുസ്സഹം, കാരണം ആജ്ഞ നേരത്തേതന്നെ മറ്റൊന്നായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. ഇവിടെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വാക്കുപോലും രാജാവിനു സുഖം നൽകുന്നില്ല — അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നുളവാകുന്ന ഈ കരുണയെയാണ് സംസ്കൃതകാവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ‘വിപരീതഫലമായ സ്തുതി’ എന്നു പറയുന്നത്.
ഒടുവിൽ സൂതൻ ഒരു രാജനീതിവചനം പറയുന്നു — ‘ഇടയനില്ലാത്ത കന്നുകാലികൾ, നായകനില്ലാത്ത സൈന്യം, ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രി, കാളയില്ലാത്ത പശുക്കൾ — ഇവയെപ്പോലെയാണ് രാജാവിനെ കാണാനാവാത്ത രാഷ്ട്രം.’ സാന്ത്വനംപോലെ തോന്നുന്നതും അർത്ഥവത്തുമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാജാവ് വീണ്ടും ശോകത്തിൽ മുങ്ങി. പിന്നെ പുത്രനെക്കുറിച്ചോർത്ത് ഹർഷമറ്റ്, ശോകത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ശ്രീമാനും ധാർമ്മികനുമായ ആ രാജാവ് സൂതനെ നോക്കി പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ വാക്കുകളാൽ നീ എന്റെ മർമ്മങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുറിക്കുന്നു.’ സ്തുതിവചനങ്ങൾ വസ്തുസ്ഥിതിക്കു വിപരീതമാകുമ്പോൾ അവതന്നെ ആയുധങ്ങൾപോലെയാകുന്നു. കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദീനനായ രാജാവിനെ കണ്ട്, സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ആ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അല്പം പിന്മാറിനിന്നു — ഇതു ഭൃത്യന്റെ വിനയമാണ്. ഇവിടെ നാലു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം കാണിക്കുന്നു — അദ്ധ്യക്ഷനില്ലാതെ ഒരു വ്യവസ്ഥയും നിലനിൽക്കില്ല. സുമന്ത്രൻ രാജാവിനെ ഉണർത്താൻവേണ്ടി മാത്രമാണ് ഇതു പറയുന്നത്, കുറ്റപ്പെടുത്താനല്ല; എന്നാൽ രാജാവിന് അത് കുറ്റപ്പെടുത്തലായിത്തന്നെ തോന്നുന്നു. ‘സന്നഹർഷൻ’ (ഹർഷമറ്റവൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണനാശം സൂചിതമാകുന്നു. ‘മർമ്മങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് തന്റെ സഹിക്കാനാവായ്ക വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ കാരണം പറയുന്നില്ല — അതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലജ്ജയുടെ അടയാളം.
ദൈന്യംമൂലം രാജാവിനു സ്വയം സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ, ആലോചനയിൽ സമർത്ഥയായ കൈകേയി സുമന്ത്രനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ! രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ഹർഷത്താൽ ഉത്സുകനായ രാജാവ് രാത്രി മുഴുവൻ ഉറങ്ങാതിരുന്നു; ഉറക്കമൊഴിച്ചതിന്റെ ക്ഷീണത്താൽ ഇപ്പോൾ ഉറക്കത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സൂതാ, വേഗം പോകൂ! യശസ്വിയായ രാജപുത്രൻ രാമനെ കൊണ്ടുവരൂ; നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ, ഇതിൽ ആലോചിക്കാനൊന്നുമില്ല.’ എന്നാൽ സുമന്ത്രൻ വിനയത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഭാമിനീ! രാജാവിന്റെ വാക്കു കേൾക്കാതെ ഞാൻ എങ്ങനെ പോകും?’ മന്ത്രിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവുതന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു — ‘സുമന്ത്രാ! സുന്ദരനായ രാമനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, വേഗം കൊണ്ടുവരൂ.’ അതു മംഗളമെന്നു കരുതി അദ്ദേഹം ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. രാജശാസനയാൽ പ്രീതിയോടെ തിടുക്കത്തിൽ അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു; അവളാൽ തിടുക്കപ്പെടുത്തപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ വഴിയിൽ ആലോചിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാജാവിന്റെ വാക്കിന് രണ്ടർത്ഥമുണ്ട്; അദ്ദേഹം പുത്രനെ കാണാൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കൈകേയിയാകട്ടെ നാടുകടത്തലും. കൈകേയിയുടെ കള്ളവാക്കും ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവ് ഉറങ്ങുകയല്ല, ശോകത്താൽ മൂകനായിരിക്കുകയാണ്; എന്നിട്ടും സുമന്ത്രൻ ശങ്കയില്ലാതെ പോകേണ്ടതിന് അവൾ ആ കാരണം കെട്ടിച്ചമയ്ക്കുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ ചോദ്യവും രാജഭൃത്യധർമ്മത്തിന് അനുസരിച്ചുള്ളതാണ് — മന്ത്രി രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മാത്രമേ അനുസരിക്കൂ, മറ്റാരുടേതുമല്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവിന് സ്വയം സംസാരിക്കേണ്ടിവരുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ ‘രാമനെ കാണും’ എന്നു മാത്രമേയുള്ളൂ, ‘നാടുകടത്തും’ എന്നില്ല. ‘അതു മംഗളമെന്നു കരുതി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂതന്റെ പ്രതീക്ഷ കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്തമായ ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ ഒരേ വാക്കിടപാടിൽ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ നൈപുണ്യം.
സൂതൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘ധർമ്മരാജനായ രാജാവ് രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഇങ്ങോട്ടു വരുന്നത് എന്നതു വ്യക്തം.’ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച്, വലിയ ഹർഷത്തോടെ മഹാതേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം രാഘവനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു. സമുദ്രംപോലെയും തടാകംപോലെയും ഉള്ള മനോഹരമായ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുകടന്ന അദ്ദേഹം മുന്നിൽ ജനത്തിരക്കുള്ള വാതിൽ കണ്ടു. പിന്നെ പെട്ടെന്ന് മുന്നിലേക്കു കടന്ന്, വാതിൽക്കലെത്തിയ രാജാക്കന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ട്, വാതിലിനടുത്തെത്തി നിൽക്കുന്ന പലതരം മഹാധനികരായ പൗരന്മാരെയും അദ്ദേഹം കണ്ടു. സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു — സൂതന്റെ പ്രതീക്ഷ, നഗരത്തിന്റെ ഉത്സവം, രാജാവിന്റെ ഗൂഢമായ ശോകം — മൂന്നും ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ‘സമുദ്രംപോലെയും തടാകംപോലെയും’ എന്ന അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഉപമ അതിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വിസ്താരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാതിൽക്കൽ ഹാജരായിരിക്കുന്ന മഹാധനികരായ പൗരന്മാർ അഭിഷേകം കാണാൻ ഉത്സുകരാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥