സർഗ്ഗം
രാജാവിന്റെ വിലാപവും കൈകേയിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമവും
പുത്രവിയോഗശോകത്താൽ ദശരഥന്റെ വിലാപം, രാമഗുണസ്മരണം, രാത്രിയോടുള്ള പ്രാർത്ഥന, കൈകേയിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമവും അതിന്റെ പരാജയവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം, കൈകേയി നീട്ടിവച്ചിരുന്ന പാദങ്ങൾ തൊടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും അവയിൽ എത്താനാവാതെ ദശരഥൻ ബോധമറ്റ് നിലത്തു വീണു. ഇവിടെ, അത്തരമൊരു അവസ്ഥയ്ക്ക് അർഹനല്ലാത്ത, അങ്ങനെയുള്ള കിടപ്പ് ശീലിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ആ മഹാരാജാവ്, പുണ്യം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ദേവലോകത്തുനിന്ന് വീണുപോയ യയാതിയെപ്പോലെ കിടക്കുന്നു. ഈ ഉപമ അർത്ഥപൂർണ്ണമാണ് — യയാതിയും സ്വന്തം വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി; ദശരഥനും സ്വന്തം വാക്കിന്റെ ബന്ധനംകൊണ്ടുതന്നെ വീണു. അദ്ദേഹത്തെ അങ്ങനെ കണ്ടിട്ടും ആ സ്ത്രീയുടെ മനസ്സലിയുന്നില്ല. അവൾ അനർത്ഥത്തിന്റെ സാക്ഷാൽ രൂപമാണ്; ലക്ഷ്യം നേടിയവളും ലോകാപവാദത്തെ ഭയമില്ലാത്തവളും ഭരതനുവേണ്ടി എല്ലായിടത്തും ഭയം കാണുന്നവളുമാണ്; അതുകൊണ്ട് അവൾ അതേ വരംതന്നെ വീണ്ടും ആവശ്യപ്പെട്ടു. ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് സത്യവാദിയാണെന്നും ദൃഢവ്രതനാണെന്നും വീമ്പു പറയുന്നുണ്ടല്ലോ; പിന്നെ എന്റെ ഈ വരം തടഞ്ഞുവയ്ക്കാൻ എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. അവൾ യാചിക്കുന്നില്ല, രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞതന്നെ ഉദ്ധരിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ വാക്ചാതുര്യത്തിന്റെ രീതി. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശരഥൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം വിഹ്വലനെപ്പോലെ നിന്നിട്ട് ക്രുദ്ധനായി മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘അനാര്യേ! എന്റെ ശത്രൂ! ഞാൻ മരിക്കുകയും മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ നീ ആഗ്രഹം സാധിച്ചവളായി സുഖിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഈ വാക്ക് ഏതാണ്ട് ഒരു ശാപംതന്നെയാണ്. കൂടാതെ ‘അനർത്ഥരൂപാ’ (അനർത്ഥത്തിന്റെ രൂപമായവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, അവൾ അനർത്ഥം ചെയ്യുക മാത്രമല്ല, അനർത്ഥത്തിന്റെ സാക്ഷാൽ മൂർത്തിതന്നെയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് രാജാവ് തനിക്കു വരാനിരിക്കുന്ന ലജ്ജയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗ്ഗത്തിൽവച്ചും ദേവതകൾ എന്നോട് രാമന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, ഒരു കല്പനയാൽ ഞാൻ അവനെ കാട്ടിലേക്കയച്ചു എന്ന് എങ്ങനെ പറയും? അവരുടെ ധിക്കാരവാക്കുകൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ എന്ന് ‘കഷ്ടം!’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഖേദിക്കുന്നു. മരണശേഷവും അപകീർത്തി പിന്തുടരും എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭയം. ‘കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചാണ് ഞാൻ രാമനെ കാട്ടിലേക്കയച്ചത് എന്ന് സത്യം പറഞ്ഞാൽ, മുമ്പ് പ്രജകളുടെ മുന്നിൽവച്ച് നൽകിയ രാജ്യവാഗ്ദാനംതന്നെ അസത്യമാകും’ എന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ഇരുവശത്തും സത്യഭംഗം എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സങ്കടം. പിന്നെ പുത്രലാഭത്തിന്റെ ദുഷ്കരത അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു — ‘പുത്രനില്ലാതിരുന്ന ഞാൻ വലിയ പ്രയത്നംകൊണ്ടാണ് മഹാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാമനെ പുത്രനായി നേടിയത്; അവനെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? ശൂരനും വിദ്യ നേടിയവനും ക്രോധം ജയിച്ചവനും ക്ഷമാശീലനുമായ ആ താമരയിതൾക്കണ്ണനായ രാമനെ ഞാൻ എങ്ങനെ നാടുകടത്തും?’ പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കലിനു തടസ്സം. ‘ബത’ (കഷ്ടം) എന്ന ഖേദസൂചകമായ നിപാതത്താൽത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിസ്സഹായത വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു; രാജാവ് ഒരു പ്രതിവിധിയും കാണുന്നില്ല, വരാനിരിക്കുന്ന അപകീർത്തി മാത്രം മുന്നിൽ കാണുന്നു.
പിന്നീട് രാജാവിന്റെ വാക്ക് പുത്രന്റെ രൂപഗുണങ്ങളുടെ വർണ്ണനയായിത്തീരുന്നു. ‘നീലത്താമരപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനും നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും മഹാബലനും മനോഹരനുമായ രാമനെ ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ എങ്ങനെ പാർപ്പിക്കും? സുഖങ്ങൾക്കു മാത്രം അർഹനും ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹനുമായ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ ദുഃഖം ഞാൻ എങ്ങനെ കണ്ടുനിൽക്കും? ദുഃഖത്തിന് അർഹനല്ലാത്ത രാമനു ദുഃഖം വരുത്താതെ തന്നെ എനിക്കു മരണം സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ സുഖം നേടിയേനേ.’ ഇവിടെ മരണംതന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു — പുത്രന്റെ ദുഃഖം കാണുന്നതിനെക്കാൾ അതു സുഖകരം എന്ന്. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽനിന്ന് കോപത്തിലേക്കു കടന്ന അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ ശകാരിക്കുന്നു — ‘ക്രൂരേ! പാപസങ്കല്പമുള്ളവളേ! സത്യപരാക്രമിയായ രാമൻ എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനാണ്; അവനെ അപ്രിയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന നീ എനിക്ക് എന്തു പ്രിയമാണ് സാധിക്കുന്നത്?’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാജാവ് വരം നിരാകരിക്കുന്നില്ല, ശപഥം ലംഘിക്കുന്നുമില്ല; പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട് സ്വന്തം അശക്തി വെളിപ്പെടുത്തുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യന്റെ ദുർദ്ദശ ഇതാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ രൂപവും ബലവും ശീലവും ക്രമമായി വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുമൂലം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിലും വിയോഗദുഃഖം ഉളവാകുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് കവിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം.
‘ലോകത്തിൽ നിനക്ക് അതുല്യമായ അപകീർത്തി നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മനസ്സു കലങ്ങി വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി വന്നെത്തി. ചന്ദ്രമണ്ഡലത്താൽ അലംകൃതയായിരുന്നിട്ടും ആ രാത്രി ആർത്തനായി വിലപിക്കുന്ന രാജാവിന് പ്രകാശിച്ചില്ല — ശോകാർത്തന് നിലാവുപോലും ഇരുട്ടുപോലെയാണല്ലോ. പുറമേയുള്ള വെളിച്ചം ഉള്ളിലെ ശോകത്താൽ മൂടപ്പെടുന്ന ഈ രീതി കവിസമയത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പ്രയോഗമാണ്. വൃദ്ധനായ ദശരഥൻ എപ്പോഴും ചൂടുള്ള നിശ്വാസം വിട്ട്, ആകാശത്തിൽ കണ്ണുനട്ട്, ആർത്തനെപ്പോലെ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ചു. അദ്ദേഹം രാത്രിയോടുതന്നെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു — ‘നക്ഷത്രങ്ങളാൽ അലംകൃതയായ രാത്രീ! നിന്നിൽനിന്ന് ഒരു പ്രഭാതം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഭദ്രേ, എന്നോടു ദയ കാണിക്കൂ, ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ വേഗം കടന്നുപോകൂ — കാരണം നിർദ്ദയയും ക്രൂരയുമായ കൈകേയിയെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ പ്രഭാതമാണല്ലോ രാമന്റെ വനവാസം ആരംഭിക്കേണ്ട സമയം; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം കാലത്തെത്തന്നെ തടഞ്ഞുനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അചേതനയായ രാത്രിയെ സചേതനയെന്നപോലെ സംബോധന ചെയ്ത് രാജാവ് യാചിക്കുന്നു, തന്റെ രണ്ടു വാക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരവിരോധം ശ്രദ്ധിക്കുന്നുമില്ല — ഇതാണ് വിലാപത്തിന്റെ പാരമ്യം. ജനങ്ങൾക്കു ഹർഷമായതുതന്നെ ഇദ്ദേഹത്തിനു ശോകമാകുന്നു — ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; അതു തുടർന്നും നിലനിൽക്കുന്നു; രാത്രിപോലും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
‘ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ എനിക്ക് ഈ ആപത്ത് ഉണ്ടായത്’ എന്നു പറഞ്ഞ്, രാജധർമ്മം അറിയുന്ന ആ രാജാവ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും കൈകേയിയെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. മറ്റൊരു ഉപായവുമില്ലാത്തതിനാൽ കോപത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം യാചനയിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നു. ‘സദാചാരിയും ദീനനും നിന്നിൽ ആശ്രയിച്ചവനും ആയുസ്സ് തീരാറായവനും, വിശേഷിച്ച് രാജാവുമായ എന്നിൽ, ഭദ്രേ, ദേവീ, പ്രസാദിക്കൂ. സുന്ദരീ! ആളൊഴിഞ്ഞ ഒരിടത്തുവച്ചല്ല ഞാൻ ഇതു പ്രഖ്യാപിച്ചത് — പ്രജാസഭയിൽവച്ചുതന്നെയാണ് രാമന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം ഘോഷിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് ബാലേ, നീ സഹൃദയയാണ്, എന്നോടു നല്ല പ്രസാദം കാണിക്കൂ. ദേവീ, പ്രസാദിക്കൂ — നീ തരുന്നതായിത്തന്നെ ഈ അക്ഷയമായ രാജ്യം എന്റെ രാമൻ നേടട്ടെ; കറുത്ത കടക്കണ്ണുള്ളവളേ, അതുവഴി നീ പരമമായ യശസ്സ് നേടും. സുന്ദരമുഖീ, ഇത് എനിക്കും രാമനും ലോകത്തിനും ഗുരുജനങ്ങൾക്കും ഭരതനും പ്രിയമായിരിക്കും; അതുകൊണ്ട് ഇതു ചെയ്യൂ.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ കൗശലം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം വരം നിരാകരിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വരദാനത്തിന്റെ ഗൗരവംതന്നെ അവൾക്കു സമർപ്പിക്കുന്നു: ‘നീ തരുന്ന രാജ്യം’ എന്ന്. യശസ്സിനോടുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടെങ്കിലും അവൾ പിന്മാറിയേക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷ. എന്നാൽ മന്ഥരയുടെ വാക്കുകളാൽ ഹൃദയം കഠിനമായിത്തീർന്ന അവൾക്ക് യശോലോഭംപോലും രുചിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രാർത്ഥനയെല്ലാം വ്യർത്ഥമാകുന്നു എന്ന് തുടർന്ന് കാണിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ യാചന നിഷ്ഫലമായി. നിഷ്കളങ്കഭാവമുള്ളവനും ദീനനും ചെങ്കണ്ണുകളിൽനിന്നുള്ള കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞവനുമായ രാജാവിന്റെ വിചിത്രവും കരുണവുമായ വിലാപം കേട്ടിട്ടും, ദുഷ്ടഭാവമുള്ള ആ ക്രൂരസ്ത്രീ ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ല. പിന്നെ തൃപ്തയാകാത്തവളും പ്രതികൂലമായി സംസാരിക്കുന്നവളുമായ പ്രിയയെ കണ്ട്, പുത്രന്റെ നാടുകടത്തലിനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, ആ രാജാവ് വീണ്ടും ബോധമറ്റ് ദുഃഖിതനായി നിലത്തു വീണു. ഇങ്ങനെ വ്യഥിതനായി ഘോരമായി നിശ്വസിക്കുന്ന മനസ്വിയായ രാജാവിന് ആ രാത്രി വ്യർത്ഥമായി കടന്നുപോയി. പ്രഭാതത്തിൽ മംഗളവാദ്യങ്ങളാലും വന്ദികളുടെ ഗാനങ്ങളാലും അദ്ദേഹത്തെ ഉണർത്താൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ആ രാജശ്രേഷ്ഠൻ ആ ഉണർത്തൽതന്നെ നിർത്തിവയ്പിച്ചു — മംഗളമായിരുന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അസഹ്യമായിത്തീർന്നു. വാക്കിന്റെ ബന്ധനത്താൽ ബദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ശോകം എങ്ങനെ അതിരില്ലാത്തതാകുന്നു എന്ന് ഈ സർഗത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൈകേയിയുടെ ദൃഢമായ ശാഠ്യംതന്നെ തുടരുന്നു. സർഗാന്ത്യംവരെ പുതിയ ഒരു സംഭവഗതിയുമില്ല, രാജാവിന്റെ അന്തർവേദനയുടെ വിസ്താരം മാത്രം — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥