॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 12-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദശരഥന്റെ വിലാപം

കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളാൽ രാജാവിന്റെ മോഹാലസ്യം, ഭർത്സനം, രാമഗുണകീർത്തനം, കൈകേയിയുടെ നിഷ്ഠുരമായ മറുപടി, വീണ്ടും വിലാപം, ദേവിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീഴൽ

കൈകേയിയുടെ ദാരുണമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാരാജാവ് ചിന്തയിലാണ്ടു; ഒരു മുഹൂർത്തനേരം അദ്ദേഹം കഠിനമായി തപിച്ചു. അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു — ‘ഇത് എനിക്കുണ്ടായ പകൽക്കിനാവാണോ? അതോ മനസ്സിന്റെ മോഹമോ? ഏതെങ്കിലും ബാധ അനുഭവപ്പെട്ടതാണോ, അതോ മനസ്സിന്റെ വല്ല ഉപദ്രവമോ?’ ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചിട്ടും രാജാവിന് അപ്പോൾ സ്വസ്ഥത ലഭിച്ചില്ല. ബോധം വീണ്ടുകിട്ടിയപ്പോൾ കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും തപിച്ച്, പെൺപുലിയെ കണ്ട മാനിനെപ്പോലെ വ്യഥിതനും വിഹ്വലനുമായി, വിരിപ്പില്ലാത്ത നിലത്തിരുന്ന് ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് — മന്ത്രങ്ങളാൽ തളയ്ക്കപ്പെട്ട ഉഗ്രവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ — ‘അഹോ, കഷ്ടം!’ എന്ന് രോഷത്തോടെ പറഞ്ഞ്, ശോകത്താൽ ബോധം കെട്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും മോഹാലസ്യത്തിലാണ്ടു. ഏറെ നേരം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാജാവ് അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. ഇവിടെ മോഹാലസ്യം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ കവി ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം വെളിവാക്കുന്നു. ‘ദിവാസ്വപ്നം’ (പകൽക്കിനാവ്) എന്ന ശങ്കയും മർമ്മസ്പർശിയാണ് — യഥാർത്ഥത്തിൽ കേട്ടതിനെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ മനസ്സിനു കഴിയുന്നതേയില്ല; അതുകൊണ്ട് അതിനെ സ്വപ്നമായി സങ്കല്പിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മന്ത്രബദ്ധമായ സർപ്പത്തിന്റെ ഉപമയും ഏറ്റവും ഉചിതം — രാജാവ് ബലവാനെങ്കിലും വാക്കിന്റെ ബന്ധനത്താൽ നിർവീര്യനായിരിക്കുന്നു; വിഷം ഉണ്ട്, പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രയോഗം തടയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പെൺപുലിയുടെയും മാനിന്റെയും ഉപമയാൽ സ്വന്തം ഗൃഹംതന്നെ ഭയത്തിന്റെ ഇടമായിരിക്കുന്നു എന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, ഈ സർഗം മുഴുവനും ഏറെക്കുറെ ഒരേയൊരു പുരുഷന്റെ വിലാപമാണ്; കൈകേയിയുടെ വാക്കുകളാകട്ടെ ഇടയ്ക്ക് ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രം. തീരുമാനം നേരത്തേതന്നെ എടുക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു, ശേഷിക്കുന്നത് ശോകത്തിന്റെ വിസ്താരം മാത്രം എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു. ‘അസംവൃതായാം ജഗത്യാം’ (വിരിപ്പില്ലാത്ത നിലത്ത്) എന്ന പദത്താൽ രാജാവിന്റെ പതനവും സൂചിതമാകുന്നു — സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്നവൻ ഇന്ന് വിരിപ്പില്ലാത്ത മണ്ണിൽ; കൈകേയി കൈക്കൊണ്ട ആ ഇരിപ്പിടംതന്നെ ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിനും. ഈ സർഗം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ സർഗങ്ങളിലൊന്നാണ് — നൂറ്റിപ്പന്ത്രണ്ട് ശ്ലോകങ്ങളുള്ളത്.

ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം തേജസ്സുകൊണ്ട് ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ക്രൂരേ, ദുഷ്ടചാരിത്രയായവളേ, ഈ കുലത്തിന്റെ വിനാശകാരിണീ! പാപേ, രാമൻ നിനക്ക് എന്തു ചെയ്തു? ഞാൻ എന്തു പാപം ചെയ്തു? രാഘവൻ എന്നും നിന്നോട് സ്വന്തം അമ്മയോടെന്നപോലെയാണ് പെരുമാറുന്നത്; അവന്റെതന്നെ അനർത്ഥത്തിനായി നീ എന്തിനാണ് ഇവിടെ ഒരുമ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്? കൊടിയ വിഷമുള്ള പാമ്പിനെയെന്നപോലെ, രാജപുത്രിയായ നിന്നെ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് എന്റെതന്നെ നാശത്തിനായാണ് ഞാൻ എന്റെ ഭവനത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നത്. ജീവലോകം മുഴുവൻ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, ഏതു തെറ്റിന്റെ പേരിലാണ് ഞാൻ എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുക?’ ഇവിടെ രാജാവ് ആദ്യം ശീലത്തെയും പിന്നീട് ഉപകാരത്തെയും പിന്നെ ലോകാഭിപ്രായത്തെയും പ്രമാണമായി നിരത്തുന്നു. ‘ജനനീതുല്യമായ പെരുമാറ്റം’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ നിർദ്ദോഷത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — അമ്മയെയെന്നപോലെ സേവിക്കുന്നവനിൽ തെറ്റിന്റെ ശങ്കപോലും സാദ്ധ്യമല്ല. ‘ഞാൻതന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നത്’ എന്ന ആത്മനിന്ദയും കരുണാർദ്രമാണ് — രാജാവ് കുറ്റം മറ്റൊരാളിൽ ആരോപിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം അവിവേകത്തിലാണ് ചുമത്തുന്നത്. ഈ പാമ്പിന്റെ ഉപമ മുന്നോട്ട് കരിമൂർഖന്റെ ഉപമയായി (എൺപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ) വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിക്കും. ‘ജീവലോകം’ എന്ന പൊതുസാക്ഷ്യവും ഇവിടെ നിരത്തിയിരിക്കുന്നു — ഒരുവളുടെ അഭിപ്രായം ഒരു ലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ അഭിപ്രായത്തിനു വിരുദ്ധമാകുന്നു. ഈ പ്രകരണത്തിൽ രാജാവിന്റെ വാക്ക് ക്രോധത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ അതുതന്നെ യാചനയായി പരിണമിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഗതി. ആദ്യം ‘ക്രൂരേ’ എന്നു ശകാരിക്കുന്നവൻതന്നെ ഒടുവിൽ കാൽ തൊടുന്നു. ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ ദൗർബല്യം വെളിപ്പെടുന്നു; ഈ കാണ്ഡത്തിലെ സകല സംഭവങ്ങളുടെയും മൂലകാരണം അതുതന്നെ. ‘കുലത്തിന്റെ വിനാശകാരിണീ’ എന്ന സംബോധനയും ഒരു ഭാവിപ്രവചനംപോലെയാണ് — യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ചതും അതുതന്നെ. ‘അപിതൃകൻ’ (പിതാവില്ലാത്തവൻ) എന്ന വാക്ക് മുന്നോട്ട് എൺപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നുണ്ട്; അവിടെ അദ്ദേഹം ആ പ്രവൃത്തി സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു.

‘കൗസല്യയെയോ സുമിത്രയെയോ എന്റെ രാജ്യലക്ഷ്മിയെയോ എന്റെ ജീവനെത്തന്നെയോ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം; പക്ഷേ പിതൃവത്സലനായ രാമനെ ഉപേക്ഷിക്കില്ല. ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ കാണുമ്പോൾ എനിക്ക് പരമമായ പ്രീതി ഉണ്ടാകുന്നു; രാമനെ കാണാതിരുന്നാൽ എന്റെ ബോധംതന്നെ നശിക്കുന്നു. സൂര്യനില്ലാതെ ലോകം നിലനിന്നേക്കാം, വെള്ളമില്ലാതെ വിളയും നിലനിന്നേക്കാം; എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ എന്റെ ദേഹത്തിൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കില്ല. അതുകൊണ്ട് മതി — പാപനിശ്ചയം ചെയ്തവളേ, ഈ നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കുക. നിന്റെ പാദങ്ങളെ ഞാൻ ശിരസ്സുകൊണ്ട് സ്പർശിക്കുന്നു, എന്നിൽ പ്രസാദിക്കൂ. പാപേ, ഇത്ര പരമദാരുണമായ കാര്യം നീ എന്തിനു ചിന്തിച്ചു? ഇനി ഭരതന്റെ കാര്യത്തിൽ എനിക്കുള്ള പ്രിയാപ്രിയങ്ങളെ പരീക്ഷിക്കാനാണ് നീ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെങ്കിൽ, മുമ്പ് നീ രാഘവനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞതുതന്നെ നടക്കട്ടെ. ‘അവൻ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്, ശ്രീമാനാണ്, ധർമ്മത്തിൽ മൂത്തവനാണ്’ എന്ന് പ്രിയം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് നീ മുമ്പു പറഞ്ഞത് സേവ നേടാൻ വേണ്ടി മാത്രം പറഞ്ഞതായിരിക്കാം.’ ഇവിടെ രാജാവ് ഉപേക്ഷിക്കാവുന്നവയുടെ ക്രമംതന്നെ എണ്ണുന്നു — ആദ്യം രണ്ടു പത്നിമാർ, പിന്നെ രാജ്യശ്രീ, പിന്നെ സ്വന്തം ജീവൻ; എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കാം, രാമനെ മാത്രം വയ്യ. സൂര്യന്റെയും വിളയുടെയും ഉപമകളാൽ, രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന് വെറുമൊരു പ്രിയനല്ല, ജീവന്റെ ആധാരംതന്നെയാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം അവളുടെ പഴയ വാക്കുകളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു — രാമനെ ജ്യേഷ്ഠനെന്ന് സ്വയം പുകഴ്ത്തിയവൾതന്നെ ഇന്ന് അവനെ നാടുകടത്തുന്നു; ഇതിലൂടെ അവളുടെ പഴയ സ്നേഹം കൃത്രിമമായിരുന്നു എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ ‘പാപനിശ്ചയം ചെയ്തവളേ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ, രാജാവ് അവളുടെ ബുദ്ധിയെയാണ് ദോഷമുള്ളതായി കരുതുന്നത്, അവളെ സ്വഭാവത്താൽ ദുഷ്ടയായല്ല എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം നിശ്ചയം ഉപേക്ഷിക്കാൻ മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത്, അവളുടെ മാറ്റമല്ല. കൂടാതെ ‘പാദങ്ങളെ ശിരസ്സുകൊണ്ട് സ്പർശിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; സർഗാന്ത്യത്തിൽ അത് പ്രവൃത്തിയായിത്തന്നെ ആവർത്തിക്കും; ഇങ്ങനെ വാക്കിൽ തുടങ്ങിയത് ക്രിയയിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്നേഹം യുക്തിയെ ജയിച്ചിട്ടും കാര്യം സാധിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, കാരണം മറുപക്ഷത്ത് സ്നേഹമേയില്ല.

‘അതു കേട്ട് ശോകത്താൽ തപിച്ച നീ എന്നെ അത്യധികം തപിപ്പിക്കുന്നു. ആളൊഴിഞ്ഞ വീട്ടിൽവച്ച് നിന്നെ എന്തോ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു, നീ മറ്റൊന്നിന്റെ വശത്തായിരിക്കുന്നു. ദേവീ, നീതിസമ്പന്നമായ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ഇതാ അതിമഹത്തായ ഒരു അനീതി വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു — ഇതിൽ നിന്റെ ബുദ്ധി വികൃതമായിരിക്കുന്നു. വിശാലാക്ഷീ, മുമ്പ് നീ എനിക്ക് അനുചിതമോ അപ്രിയമോ ആയ യാതൊന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. നിനക്ക് രാഘവൻ മഹാത്മാവായ ഭരതനു തുല്യനല്ലേ? ബാലേ, ഈ കഥകൾ നീ എന്നോട് പലവട്ടം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടല്ലോ. ഭീരു, ധർമ്മാത്മാവും യശസ്വിയുമായ അവന് ഒൻപതും അഞ്ചും (പതിനാല്) വർഷം വനവാസം നിനക്ക് എങ്ങനെ ഇഷ്ടമാകുന്നു? അത്യന്തം സുകുമാരനും ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനുമായ അവന് അതിഭയങ്കരമായ കാട്ടിൽ വാസം നിനക്ക് എങ്ങനെ രുചിക്കുന്നു? ശുഭലോചനേ, നിന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്ന മനോഹരനായ രാമനെ നാടുകടത്തുന്നത് നിനക്ക് എന്തിന് ഇഷ്ടമാകുന്നു?’ ഇവിടെ രാജാവ് മൂന്നു കാരണങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു — ഭൂതാവേശം, കുലത്തിനു വന്ന അനീതി, അവളുടെ മുൻശീലവുമായുള്ള വൈരുദ്ധ്യം. ‘ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് കരുണാർദ്രമാണ് — അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും പ്രതീക്ഷ കൈവിടുന്നില്ല, ആ വാക്ക് മിഥ്യയായെങ്കിൽ എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘നീതിസമ്പന്നമായ കുലത്തിൽ അനീതി’ എന്ന ശബ്ദശ്ലേഷത്തിലൂടെ കവി വൈരുദ്ധ്യത്തെ തീവ്രമാക്കുന്നു; നീതി പ്രതിഷ്ഠിതമായിരുന്നിടത്തുതന്നെ അനീതി കടന്നുകൂടിയിരിക്കുന്നു. ‘പലവട്ടം കഥകൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടല്ലോ’ എന്ന ഓർമ്മപ്പെടുത്തലിലൂടെ രാജാവ് വീട്ടിലെ പഴയ സൗഹാർദ്ദത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു — ആ സ്നേഹം കൃത്രിമമായിരുന്നു എന്ന് ഇന്ന് അറിയുന്നതാണ് അധികം ദുഃഖകരം. ‘അത്യന്തം സുകുമാരൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ വനവാസത്തിന്റെ കഷ്ടതയും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ പിന്നീട് വിസ്തരിച്ച് വർണ്ണിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ യുക്തികൊണ്ടും സ്നേഹംകൊണ്ടും ഓർമ്മകൊണ്ടും രാജാവ് അവളെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, പക്ഷേ എല്ലാം നിഷ്ഫലം. ‘വിപ്രവാസനം’ (നാടുകടത്തൽ) എന്നത് ഒരു രാജകീയപദമാണ് — നാടുകടത്തൽ ഒരുതരം ശിക്ഷയാണല്ലോ, അത് കുറ്റവാളികൾക്കു മാത്രം വിധിക്കപ്പെടുന്നതാണ്.

‘രാമൻ എന്നും ഭരതനെക്കാൾ അധികമായി നിന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് നിന്നോടുള്ള കാര്യത്തിൽ ഭരതന് എന്തെങ്കിലും വിശേഷമുള്ളതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ശുശ്രൂഷയും ആദരവും അനുസരണവും പറഞ്ഞതു ചെയ്യലും ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനെക്കാൾ അധികമായി മറ്റാരു ചെയ്യും? അനേകായിരം സ്ത്രീകളുടെയും അനേകം ആശ്രിതരുടെയും ഇടയിൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് ഒരു പരാതിയോ അപവാദമോ ഉയരുന്നില്ല. മനുഷ്യരിൽ പുലിയായ രാമൻ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ സകല ജീവികളെയും സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, പ്രിയവാക്കുകളാലും പ്രവൃത്തികളാലും നാട്ടുകാരെ വശത്താക്കുന്നു. സത്യംകൊണ്ട് അവൻ ലോകങ്ങളെ ജയിക്കുന്നു, ദാനംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെ, ശുശ്രൂഷകൊണ്ട് ഗുരുക്കന്മാരെ, യുദ്ധത്തിൽ വില്ലുകൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ. സത്യം, ദാനം, തപസ്സ്, ത്യാഗം, മിത്രത, ശൗചം, ആർജ്ജവം, വിദ്യ, ഗുരുശുശ്രൂഷ — ഇവയെല്ലാം രാഘവനിൽ സ്ഥിരമായി കുടികൊള്ളുന്നു. ദേവീ, ആർജ്ജവസമ്പന്നനും ദേവതുല്യനും മഹർഷിമാർക്കൊത്ത തേജസ്സുള്ളവനുമായ ആ രാമനെക്കുറിച്ച് നീ എങ്ങനെ പാപം ആശംസിക്കുന്നു?’ ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ നാലു വിജയങ്ങളായി സംഗ്രഹിക്കുന്നു — സത്യത്താൽ, ദാനത്താൽ, ശുശ്രൂഷയാൽ, വില്ലിനാൽ; ഇതുതന്നെയാണ് രാജധർമ്മത്തിന്റെ പൂർണ്ണലക്ഷണം. ‘ഒരു പരാതിയോ അപവാദമോ ഉയരുന്നില്ല’ എന്നതിലൂടെ സാക്ഷ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതിയിൽ നിർദ്ദോഷത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു ജനങ്ങളിൽ ഒരു നിന്ദകനെപ്പോലും കണ്ടെത്താനാവില്ല എന്നത് വലിയ പ്രമാണമാണ്. ഇങ്ങനെ രാജാവ് സ്നേഹംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ രാമനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ ഗുണവർണ്ണന അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ആദ്യത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ഗുണവർണ്ണനയോട് യോജിക്കുന്നു — അവിടെ സഭയിൽ പൗരന്മാർ പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ പിതാവ് ഏകാന്തത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു വിശേഷമുണ്ട് — അവിടെ അതു സ്തുതിയായിരുന്നു, ഇവിടെ സാക്ഷ്യമാണ്. രാജാവ് പുത്രനെ പ്രശംസിക്കുക മാത്രമല്ല, ഒരു ന്യായസഭയിലെന്നപോലെ അവന്റെ നിർദ്ദോഷത തെളിയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; കാരണം കൈകേയി അവനോട് ശിക്ഷാർഹനോടെന്നപോലെ പെരുമാറുന്നു. ‘ധ്രുവാണി’ (സ്ഥിരമായവ) എന്ന പദത്താൽ ഗുണങ്ങളുടെ സ്ഥിരത സൂചിതമാകുന്നു — അവ വന്നുചേർന്നവയല്ല, സ്വാഭാവികമാണ്.

‘ലോകത്തിനെല്ലാം പ്രിയം പറയുന്ന അവൻ ഒരു അപ്രിയവാക്ക് പറഞ്ഞതായി ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല; അങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ നിനക്കുവേണ്ടി പ്രിയനായ രാമനോട് അപ്രിയം എങ്ങനെ പറയും? ക്ഷമ, തപസ്സ്, ത്യാഗം, സത്യം, ധർമ്മം, കൃതജ്ഞത, ജീവികളോടുള്ള അഹിംസ — ഇവയെല്ലാം ആരിലുണ്ടോ, അവനെക്കൂടാതെ എനിക്ക് എന്തു ഗതി? കൈകേയീ, വൃദ്ധനും അന്ത്യം അടുത്തവനും ദയനീയനുമായി ദീനമായി വിലപിക്കുന്ന എന്നോട് നീ കാരുണ്യം കാണിക്കണം. കടൽ അതിരായ ഈ ഭൂമിയിൽ ലഭിക്കാവുന്നതെന്തും ഞാൻ നിനക്കു തരാം; നീ കോപത്തിന് അടിമപ്പെടരുത്. കൈകേയീ, ഞാൻ കൈകൂപ്പുന്നു, നിന്റെ പാദങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു; നീ രാമന് ശരണമാകൂ, അധർമ്മം എന്നെ ഇവിടെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച്, വിലപിച്ച്, ബോധമറ്റ്, ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ്, ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, ശോകസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന മഹാരാജാവിനോട് രൗദ്രയായ കൈകേയി അതിലും രൗദ്രമായ വാക്കുകളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാജാവ് രാജത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് യാചകത്വംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു — കൂപ്പുകൈ, പാദസ്പർശം, സർവ്വസ്വദാനം. ‘രാമന് ശരണമാകൂ’ എന്ന വിപര്യയം അത്യന്തം കരുണമാണ് — കുട്ടിയെ ആരുടെ കൈയിൽ ഏല്പിക്കേണ്ടതോ, അവൾതന്നെ അവന്റെ നാടുകടത്തൽ യാചിക്കുന്നു. ‘ശോകസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര’ എന്ന രൂപകത്താൽ ദുഃഖത്തിന്റെ അപാരത സൂചിതമാകുന്നു; മറുകരയാകട്ടെ അവളുടെ കൈയിലാണ്, അവൾ അതു നൽകുന്നുമില്ല. ‘അധർമ്മം എന്നെ ഇവിടെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് തന്റെ ഭയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അദ്ദേഹം പുത്രവിരഹത്തെ മാത്രമല്ല, പാപത്തെയും ഭയക്കുന്നു; പ്രതിജ്ഞാഭംഗവും അധർമ്മം, പുത്രനെ നാടുകടത്തലും അധർമ്മം — ഇരുവശത്തും കുരുക്ക്. ഇതാണ് ധർമ്മസങ്കടത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പീഡ, ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രവും ഇതുതന്നെ. കൈകേയിയുടെ ‘അതിലും രൗദ്രമായ വാക്ക്’ എന്നതും കവിയുടെ വിധിയാണ് — വരാനിരിക്കുന്നത് മുമ്പു പറഞ്ഞതിനെക്കാൾ ക്രൂരമാണ്. ഈ പ്രകരണത്തോടെ രാജാവിന്റെ പക്ഷം അവസാനിക്കുന്നു; ഇനി കേൾക്കുന്നത് കൈകേയിയുടെ മറുപടിയാണ്.

കൈകേയി പറഞ്ഞു — ‘രാജാവേ, രണ്ടു വരങ്ങൾ തന്നശേഷം ഇപ്പോൾ പശ്ചാത്തപിക്കുകയാണെങ്കിൽ, വീരാ, ഭൂമിയിൽ അങ്ങ് സ്വന്തം ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ച് എങ്ങനെ പറയും? അനേകം രാജർഷിമാർ അങ്ങയോടൊപ്പം ഒത്തുചേർന്ന് ധർമ്മം ചർച്ച ചെയ്യുമ്പോൾ, ധർമ്മജ്ഞാ, അവിടെ അങ്ങ് എന്തു മറുപടി പറയും? ‘ആരുടെ പ്രസാദംകൊണ്ട് ഞാൻ ജീവിക്കുന്നുവോ, ആർ എന്നെ രക്ഷിച്ചുവോ, ആ കൈകേയിയുടെ പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ മിഥ്യയാക്കി’ എന്നാണോ പറയുക? നരാധിപാ, ഇന്നുതന്നെ വരം തന്നിട്ട് വീണ്ടും മറ്റൊന്നു പറയുന്ന അങ്ങ് രാജാക്കന്മാർക്കെല്ലാം കളങ്കം വരുത്തും. ശ്യേനകപോതകഥയിൽ ശൈബ്യൻ സ്വന്തം മാംസം പക്ഷിക്കു നൽകി; അലർക്കൻ തന്റെ കണ്ണുകൾ ദാനം ചെയ്ത് ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചു. സമുദ്രം ഒരിക്കൽ കരാർ ചെയ്തതിനാൽ തീരം ലംഘിക്കുന്നില്ല — ഈ പൂർവ്വവൃത്താന്തങ്ങൾ ഓർത്ത് അങ്ങ് കരാർ അസത്യമാക്കരുത്. ദുർബ്ബുദ്ധേ, അങ്ങാകട്ടെ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്ത് കൗസല്യയോടൊപ്പം എന്നും രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കൈകേയി സത്യധർമ്മത്തെത്തന്നെ ആയുധമാക്കുന്നു — ശൈബ്യൻ, അലർക്കൻ, സമുദ്രം എന്നീ മൂന്നു പ്രസിദ്ധ ഉദാഹരണങ്ങൾ നിരത്തി അവൾ രാജാവിന്റെ പിന്മാറ്റത്തിന്റെ വഴി അടയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ ത്യാഗത്തിന്റേതാണ്, പുത്രനെ നാടുകടത്തുന്നതിന്റേതല്ല; അവൾ വാക്കു മാത്രം എടുക്കുന്നു, അർത്ഥം എടുക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൾ രാജാവിന്റെ ശുദ്ധമായ സ്നേഹത്തെപ്പോലും ‘രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന് കാമമായി ചിത്രീകരിച്ച് കളങ്കപ്പെടുത്തുന്നു — ഇതാണ് ദുർജ്ജനങ്ങളുടെ വാക്കിന്റെ രീതി. ഈ ഉദാഹരണങ്ങളിൽ വലിയൊരു വൈഷമ്യമുണ്ട് — ശൈബ്യനും അലർക്കനും സ്വന്തം മാംസവും സ്വന്തം കണ്ണുകളുമാണ് നൽകിയത്, മറ്റൊരാളുടേതല്ല; സമുദ്രവും സ്വന്തം മര്യാദയാണ് പാലിക്കുന്നത്. കൈകേയിയാകട്ടെ രാജാവിന്റെ പുത്രനെയാണ് യാചിക്കുന്നത് — അത് സ്വത്യാഗമല്ല, പരപീഡനമാണ്. ഈ വൈഷമ്യം രാജാവ് തുടർന്ന് തുറന്നുകാട്ടുന്നില്ല, കാരണം അപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിവേകശൂന്യനാണ്; എന്നാൽ വായനക്കാരൻ അതു സ്വയം ശ്രദ്ധിക്കുന്നു — ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം. ‘കേകയരാജനന്ദിനി’ എന്ന കുലമഹിമയെപ്പോലും അവൾതന്നെ ഇവിടെ കളങ്കപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് രാജാവ് പിന്നീട് പറയും.

‘അധർമ്മമോ ധർമ്മമോ ആകട്ടെ, സത്യമോ അസത്യമോ ആകട്ടെ — അങ്ങ് എനിക്കു വാഗ്ദാനം ചെയ്തതിന് ലംഘനമില്ല. രാമൻ അഭിഷിക്തനാകുന്നപക്ഷം ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽവച്ച് ധാരാളം വിഷം കുടിച്ച് അങ്ങു നോക്കിനിൽക്കെ മരിക്കും. രാമന്റെ അമ്മ കൂപ്പുകൈകൾ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നത് ഒരു ദിവസമെങ്കിലും എനിക്കു കാണേണ്ടിവന്നാൽ, മരണമാണ് എനിക്കു ശ്രേയസ്കരം. മനുജാധിപാ, ഭരതനെക്കൊണ്ടും എന്നെക്കൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു — രാമനെ നാടുകടത്തുന്നതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുകൊണ്ടും ഞാൻ തൃപ്തയാകില്ല.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞ് കൈകേയി നിർത്തി; വിലപിക്കുന്ന രാജാവിനോട് അവൾ പിന്നെ ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമ്മാധർമ്മങ്ങളോടുള്ള ഉപേക്ഷ, ആത്മഹത്യയുടെ ഭീഷണി, ശപഥം. ‘കൂപ്പുകൈകൾ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നവളെ’ എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ യഥാർത്ഥ ദുഃഖം വെളിപ്പെടുന്നു — അവൾ രാമനെ ദ്വേഷിക്കുന്നവളല്ല, കൗസല്യയുടെ ഗൗരവം സഹിക്കാനാവാത്തവളാണ്; അസൂയയാണ് മൂലം, നീതിയല്ല. ഒടുവിൽ മൗനമാണ് അവളുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ആയുധം; ഉത്തരം നൽകാത്തവനോടുള്ള വാദം നിഷ്ഫലമാകുന്നു. ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ പാതിയിൽ കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ അവസാനിക്കുന്നു; ശേഷിക്കുന്നതെല്ലാം രാജാവിന്റെ ഏകാകിയായ വിലാപം മാത്രം. ‘മറുപടി പറഞ്ഞില്ല’ എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ വലിയ വഴിത്തിരിവ്. സംവാദം നടക്കുന്നിടത്തോളം പ്രതീക്ഷയുണ്ട്; എതിർപക്ഷം മൗനം കൈക്കൊള്ളുമ്പോൾ വഴി അടയുന്നു. അതുകൊണ്ട് തുടർന്ന് രാജാവ് കൈകേയിയോടല്ല, ഏറെക്കുറെ തന്നോടുതന്നെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് സംവാദത്തിൽനിന്ന് വിലാപമായി പരിണമിക്കുന്നു. ഈ സംവിധാനത്തിലൂടെ കവി ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിരാശയെ ക്രമമായി വളർത്തുന്നു. കൈകേയിയുടെ ബലം വാക്കിലല്ല, നിശ്ചയത്തിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത് എന്നും ഇതിലൂടെ അറിയാം.

രാമന് വനവാസവും ഭരതന് ഐശ്വര്യവും എന്ന കൈകേയിയുടെ ‘പരമശോഭനമായ’ വാക്കു കേട്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ രാജാവ് ഒരു മുഹൂർത്തനേരം കൈകേയിയോട് ഒന്നും മിണ്ടിയില്ല; കണ്ണിമയ്ക്കാതെ അദ്ദേഹം അപ്രിയം പറയുന്ന തന്റെ പ്രിയയായ ആ ദേവിയെ നോക്കിനിന്നു. വജ്രംപോലെ കഠിനവും ഹൃദയത്തിന് അപ്രിയവും ദുഃഖശോകമയവുമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവിന് സ്വസ്ഥതയുണ്ടായില്ല. ദേവിയുടെ ഘോരമായ തീരുമാനവും ശപഥവും ഓർത്ത്, ‘രാമാ!’ എന്നു നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ വീണു. ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട് ഉന്മത്തനെപ്പോലെ, രോഗിയെപ്പോലെ വിപരീതാവസ്ഥയിലായി, തേജസ്സറ്റ സർപ്പംപോലെയായി ആ ഭൂപതി. പിന്നെ ദീനവും ആതുരവുമായ വാക്കുകളാൽ അദ്ദേഹം കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു — ‘അർത്ഥമെന്നു തോന്നിക്കുന്ന ഈ അനർത്ഥം നിനക്ക് ആരാണ് ഉപദേശിച്ചത്? ഭൂതം ബാധിച്ചവളെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്ന നിനക്ക് എന്നോടു ലജ്ജ തോന്നുന്നില്ലേ? നിന്റെ ശീലത്തിന്റെ ഈ അധഃപതനം മുമ്പ് ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ‘പരമശോഭനം’ എന്നത് വിപരീതലക്ഷണയാണ് — അത്യന്തം അശോഭനമായതിനെത്തന്നെ വ്യംഗ്യമായി ശോഭനം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘കണ്ണിമയ്ക്കാതെ നോക്കിനിന്നു’ എന്നത് മൂകമായ വിസ്മയത്തിന്റെ ചിത്രമാണ്; വാക്കില്ല, നോട്ടം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ‘അർത്ഥാഭമായ അനർത്ഥം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ കവി മോഹത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — അനർത്ഥം അർത്ഥമായി ഭാസിക്കുന്നു; ഇതാണ് വിപര്യയബുദ്ധി. ‘മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജാവിന്റെ സ്ഥിതിയെ സമഗ്രമായി സംഗ്രഹിക്കുന്നു — മരം വേരിനാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നിടത്തോളം നിൽക്കുന്നു; വേരറ്റാൽ അതു വീഴുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. രാമനാണ് ദശരഥന്റെ വേര്; അവനിൽനിന്നുള്ള വിയോഗം നിശ്ചിതമായപ്പോൾത്തന്നെ രാജാവ് വീണു. ‘തേജസ്സറ്റ സർപ്പം’ എന്നത് നേരത്തേയുള്ള ‘മന്ത്രങ്ങളാൽ തളയ്ക്കപ്പെട്ട സർപ്പം’ എന്ന ഉപമയുടെ വികാസമാണ് — ആദ്യം തടയപ്പെട്ടു, ഇപ്പോൾ വിഷമറ്റു; ക്രമേണ സർവ്വസാമർത്ഥ്യവും പോയി. ‘കണ്ണിമയ്ക്കാതെ നോക്കിനിന്നു’ എന്നത് ഒരു ചിത്രകാരന്റെ ചിത്രംപോലെയാണ് — നിശ്ചലമായ നോട്ടം, തടയപ്പെട്ട വാക്ക്.

‘ബാല്യത്തിൽ നിനക്കുണ്ടായിരുന്ന ശീലം ഇപ്പോൾ നേരെ വിപരീതമായതായി ഞാൻ കാണുന്നു. ഭരതൻ രാഷ്ട്രത്തിൽ വാഴണം, രാഘവൻ വനത്തിൽ — ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു വരം ചോദിക്കാൻ മാത്രം നിനക്ക് എവിടെനിന്നാണ് ഭയം ഉണ്ടായത്? ക്രൂരേ, പാപസങ്കല്പമുള്ളവളേ, നീചേ, ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്യുന്നവളേ, ഭർത്താവിനും ലോകത്തിനും ഭരതനും പ്രിയമായതു ചെയ്യാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഈ ഭാവത്തിൽനിന്നും ഈ അസത്യത്തിൽനിന്നും പിന്മാറുക. എന്നിലോ രാമനിലോ നീ എന്തു ദുഃഖമാണ്, എന്തു തെറ്റാണ് കാണുന്നത്? രാമനില്ലാതെ ഭരതൻ ഒരുവിധത്തിലും രാജ്യം വാഴുകയില്ല; ധർമ്മത്തിൽ അവനെ ഞാൻ രാമനെക്കാളും ബലവാനായി കരുതുന്നു. ‘കാട്ടിലേക്കു പോകൂ’ എന്നു പറയുമ്പോൾ, ഗ്രഹണം ബാധിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നിറംകെട്ട രാമന്റെ മുഖം ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും?’ ഇവിടെ രാജാവ് ഭരതന്റെ പക്ഷംതന്നെ എടുക്കുന്നു — ആർക്കുവേണ്ടി വരം ചോദിക്കപ്പെട്ടുവോ, അവൻതന്നെ അത് സ്വീകരിക്കില്ല എന്ന്. ‘ധർമ്മത്തിൽ രാമനെക്കാളും ബലവാൻ’ എന്നത് പിതാവിന്റെ ഔദാര്യമാണ് — അദ്ദേഹം മറ്റേ പുത്രനെ താഴ്ത്തിക്കാണുന്നില്ല; അമ്മയുടെ പക്ഷപാതം അച്ഛന്റെ സമദൃഷ്ടിയോടുതന്നെ ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. രാഹു ഗ്രസിച്ച ചന്ദ്രന്റെ ഉപമ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; പത്താം സർഗത്തിൽ രാജാവ് ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോഴും അതുണ്ടായിരുന്നു; അന്ന് അത് രാജാവിനെക്കുറിച്ചായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ രാമനെക്കുറിച്ച് — ഗ്രഹണം ക്രമേണ കുലത്തെ മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാജാവ് ‘മുമ്പ്’, ‘ബാല്യത്തിൽ’ എന്നിങ്ങനെ കാലഭേദം വീണ്ടും വീണ്ടും എടുത്തുകാട്ടുന്നു — മുമ്പുണ്ടായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ ഇല്ല. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേദന — അദ്ദേഹം ഒരു പുതിയ ശത്രുവിനെയല്ല കണ്ടത്, ദീർഘകാലമായി പരിചയമുള്ള പ്രിയയുടെ ഉള്ളിൽ ഒരു ശത്രുവിനെയാണ് കണ്ടത്. ‘എന്നിലോ രാമനിലോ നീ എന്തു ദുഃഖം, എന്തു തെറ്റ് കാണുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം ഉത്തരമില്ലാതെതന്നെ അവശേഷിക്കുന്നു; എന്തെന്നാൽ ഇതിന്റെ കാരണം കിടക്കുന്നത് ദോഷത്തിലല്ല, ലോഭത്തിലാണ്. ‘ഇങ്ങനെയുള്ള വരം’ എന്നിടത്ത് ‘വരം’ എന്ന വാക്ക് വ്യംഗ്യമായി ശാപത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘സുഹൃത്തുക്കളോടൊത്ത് ഞാൻ നിശ്ചയിച്ച ആ സുകൃതമായ തീരുമാനം, ശത്രുക്കളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട സൈന്യംപോലെ പിന്തിരിയുന്നത് ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും? പല ദിക്കുകളിൽനിന്നും വന്നുചേർന്ന രാജാക്കന്മാർ എന്നോട് എന്തു പറയും — ‘കഷ്ടം, ഈ ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ വെറും ബാലനാണ്; എന്നിട്ടും ഇത്രകാലം രാജ്യം ഭരിച്ചു’ എന്നോ? ഗുണവാന്മാരും ബഹുശ്രുതരുമായ അനേകം വൃദ്ധന്മാർ കാകുത്സ്ഥനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ഇവിടെ എന്തു പറയും? ‘കൈകേയി ക്ലേശിപ്പിച്ചതുകൊണ്ട് ഞാൻ പുത്രനെ നാടുകടത്തി’ എന്ന് സത്യം പറഞ്ഞാൽ, അത് (എന്റെ മുൻപ്രഖ്യാപനം) അസത്യമായിത്തീരും. രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ കൗസല്യ എന്നോട് എന്തു പറയും? ഇങ്ങനെയൊരു അപ്രിയം ചെയ്തിട്ട് ഞാൻ അവളോട് എന്തു മറുപടി പറയും? കൗസല്യ ദാസിയെപ്പോലെ, സഖിയെപ്പോലെ, ഭാര്യയെപ്പോലെ, സഹോദരിയെപ്പോലെ, അമ്മയെപ്പോലെ എന്നെ എപ്പോഴും പരിചരിക്കുന്നു; എന്റെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളും പ്രിയപുത്രനുള്ളവളും പ്രിയം പറയുന്നവളും സത്കാരത്തിന് അർഹയുമായ ആ ദേവിയെ നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഒരിക്കലും വേണ്ടപോലെ ആദരിച്ചില്ല. ഇപ്പോൾ നിന്നോടു ഞാൻ ചെയ്ത നന്മതന്നെയാണ് എന്നെ തപിപ്പിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ രാജാവ് മൂന്നു ന്യായാസനങ്ങൾ സങ്കല്പിക്കുന്നു — രാജാക്കന്മാരുടെ സഭ, വൃദ്ധന്മാരുടെ ചോദ്യം, കൗസല്യയുടെ മൗനംതന്നെ; എവിടെയും അദ്ദേഹത്തിന് ഉത്തരമില്ല. ‘കൗസല്യയെ ആദരിച്ചില്ല’ എന്ന ആത്മദോഷസമ്മതം ഈ വിലാപത്തിന്റെ സത്യസന്ധത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല, സ്വന്തം പക്ഷപാതവും ഓർക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘പിന്തിരിയുന്ന സൈന്യംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജനീതിയുടെ മേഖലയിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ് — വിജയത്തിലേക്കു മുന്നേറുന്ന സൈന്യം പെട്ടെന്ന് പിന്തിരിയുന്നതുപോലെ, ഏതാണ്ട് സിദ്ധമായ അഭിഷേകസങ്കല്പം വിപരീതമായിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ കൗസല്യയുടെ അഞ്ചുവിധമുള്ള സേവ (ദാസി, സഖി, ഭാര്യ, സഹോദരി, അമ്മ) എണ്ണിപ്പറയുന്നത് അത്യന്തം ഹൃദ്യമാണ്; ഇത്രയും സേവ ചെയ്തിട്ടും അവൾ അവഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് ഓർത്ത് രാജാവ് സ്വന്തം അന്യായം സമ്മതിക്കുന്നു. ഈ ആത്മവിചാരണ വിലാപത്തിന്റെ ഗൗരവം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുകൃതമായ തീരുമാനം’ എന്നത് രാജാവിന്റെ മുൻതീരുമാനത്തിന്റെ പ്രശംസയാണ്; അത് ഇപ്പോൾ വ്യർത്ഥമായിരിക്കുന്നു.

‘അപഥ്യമായ കറികളോടുകൂടിയ ആഹാരം കഴിച്ച രോഗിയെ എന്നപോലെ അത് എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. രാമനോടുള്ള ഈ അനീതിയും അവന്റെ വനയാത്രയും കണ്ട് ഭയന്ന സുമിത്ര ഇനി എന്നെ എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും? കഷ്ടം, വൈദേഹി ദയനീയമായ രണ്ട് അപ്രിയവാർത്തകൾ കേൾക്കും — ഞാൻ മരിച്ചുവെന്നും രാമൻ വനം പൂകിയെന്നും. ഹിമവാന്റെ ചരിവിൽ കിന്നരനെ നഷ്ടപ്പെട്ട കിന്നരിയെപ്പോലെ ശോകിക്കുന്ന അവൾ എന്റെ പ്രാണനെ ക്ഷയിപ്പിക്കും. മഹാവനത്തിൽ വസിക്കുന്ന രാമനെയും കരയുന്ന മൈഥിലിയെയും കണ്ടിട്ട് ഏറെക്കാലം ജീവിക്കാൻ ഞാൻ ആശിക്കുന്നില്ല. നീയാകട്ടെ നിശ്ചയമായും വിധവയായി പുത്രനോടൊപ്പം രാജ്യം ഭരിക്കും. വിഷം ചേർത്ത മനോഹരമായ മദ്യം കുടിച്ച മനുഷ്യനെപ്പോലെ, അസതിയായ നിന്നെ ഞാൻ സതിയെന്ന്, അത്യന്തം സതിയെന്ന്, കരുതിപ്പോയി. അസത്യമായ സാന്ത്വനവാക്കുകളാൽ സമാധാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നീ സംസാരിച്ചു; പാട്ടിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് മാനിനെ കുടുക്കുന്ന വേട്ടക്കാരനെപ്പോലെ നീ എന്നെ കൊന്നു. സുരാപനം ചെയ്ത ബ്രാഹ്മണനെയെന്നപോലെ, ‘പുത്രനെ വിറ്റവൻ, അനാര്യൻ’ എന്ന് ആര്യന്മാർ നിശ്ചയമായും തെരുവുകളിൽ എന്നെ പഴിക്കും. ഹാ, ദുഃഖം! ഹാ, കഷ്ടം! നിന്റെ വാക്കുകൾ എനിക്കു സഹിക്കേണ്ടിവരുന്നുവല്ലോ! മുമ്പു ചെയ്ത ഏതോ അശുഭത്തിന്റെ ഫലംപോലെ ഇങ്ങനെയൊരു ദുഃഖം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. പാപേ, പാപിയായ ഞാൻ വളരെക്കാലം നിന്നെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു — അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് കൈയിലെടുത്ത തൂക്കുകയറുപോലെ. നിന്നോടൊപ്പം രമിക്കുമ്പോൾ നീയാണ് എന്റെ മരണം എന്ന് ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല — ഏകാന്തത്തിൽ ഒരു ബാലൻ കൈകൊണ്ട് കരിമൂർഖനെ തൊടുന്നതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ തൊട്ടു.’ ഇവിടെ ഉപമകളെല്ലാം വിഷത്തിന്റെയും ബന്ധനത്തിന്റെയും വേട്ടയുടെയുമാണ് — മദ്യം, കെണി, കയർ, കരിമൂർഖൻ; എല്ലായിടത്തും മോഹത്തിനുള്ളിൽ മരണം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ദശരഥന്റെ വിലാപത്തിൽ സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ഇവിടെ ആദ്യമായി വരുന്നു; ഇത് പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — രാജാവ് പുത്രന്റെ മാത്രമല്ല, മരുമകളുടെയും ക്ലേശം ചിന്തിക്കുന്നു. കിന്നരീകിന്നരന്മാരുടെ ഉപമ വനവാസത്തിന്റെ വിരഹഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പുത്രനെ വിറ്റവൻ’ എന്നത് ലോകനിന്ദയുടെ ഏറ്റവും കഠിനമായ രൂപമാണ് — പുത്രനെ വിൽക്കുന്നവൻ സുരാപനം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണനു തുല്യൻ എന്ന സ്മൃതിവചനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നത്; രാജാവ് സ്വന്തം ശിക്ഷ സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഈ ഉപമകളെല്ലാം ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിൽനിന്നുതന്നെ എടുത്തവയാണ്; അതുകൊണ്ട് അവ ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയത്തെ നേരിട്ടു സ്പർശിക്കുന്നു.

‘ദുരാത്മാവായ ഞാൻ ആ മഹാത്മാവായ പുത്രനെ അച്ഛനില്ലാത്തവനാക്കിയതിനാൽ, ജീവലോകം എന്നെ നിശ്ചയമായും നിന്ദിക്കും. ‘കഷ്ടം, ദശരഥരാജാവ് ബുദ്ധിയില്ലാത്തവനും കാമാസക്തനുമാണ്; ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി പ്രിയപുത്രനെ അദ്ദേഹം കാട്ടിലേക്കയയ്ക്കുന്നു’ എന്ന് ജനങ്ങൾ പറയും. വേദപഠനംകൊണ്ടും ബ്രഹ്മചര്യംകൊണ്ടും ഗുരുസേവകൊണ്ടും ക്ഷീണിച്ച അവൻ, സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ട കാലത്ത് വീണ്ടും വലിയ കഷ്ടത്തിൽ അകപ്പെടും. എന്റെ പുത്രൻ മറുവാക്കു പറയാൻ കഴിവുള്ളവനല്ല; ‘കാട്ടിലേക്കു പോകൂ’ എന്നു പറഞ്ഞാൽ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മാത്രം അവൻ പറയും. ‘കാട്ടിലേക്കു പോകൂ’ എന്നു പറയുമ്പോൾ രാഘവൻ എതിർത്തിരുന്നെങ്കിൽ അത് എനിക്കു പ്രിയമായേനേ — പക്ഷേ എന്റെ കുഞ്ഞ് അങ്ങനെ ചെയ്യില്ല. രാഘവൻ കാട്ടിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞാൽ, ലോകം മുഴുവൻ പഴിക്കുന്ന, ക്ഷമിക്കാനാവാത്ത എന്നെ മൃത്യു യമപുരിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും. ഞാൻ മരിക്കുകയും രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്താൽ, ശേഷിക്കുന്ന എന്റെ പ്രിയജനങ്ങളോട് നീ എന്തു പാപം ചെയ്യും? കൗസല്യയ്ക്ക് എന്നെയും രാമനെയും രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ, ദുഃഖങ്ങൾ സഹിക്കാനാവാതെ അവളും എന്നെ പിന്തുടരും. കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും എന്നെയും മൂന്നു പുത്രന്മാരോടൊപ്പം നരകത്തിൽ തള്ളിയിട്ട്, കൈകേയീ, നീ സുഖിച്ചുകൊള്ളുക. എന്നാലും രാമനാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ഗുണങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട, ശാശ്വതവും അക്ഷോഭ്യവുമായ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തെ, കലങ്ങിയ അവസ്ഥയിൽ, നീ ഭരിക്കും. രാമനെ നാടുകടത്തുന്നത് ഭരതനു പ്രിയമാണെങ്കിൽ, ആയുസ്സ് തീർന്ന എന്റെ പ്രേതകർമ്മങ്ങൾ ഭരതൻ ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ എന്നു മാത്രം അവൻ പറയും’ എന്ന വാക്ക് അത്യന്തം കരുണമാണ് — പുത്രന്റെ അനുസരണശീലംതന്നെയാണ് പിതാവിന്റെ ദുഃഖത്തിനു കാരണം; അവൻ എതിർത്തിരുന്നെങ്കിൽ രാജാവ് രക്ഷപ്പെട്ടേനേ. ഈ പ്രകരണത്തിൽ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടി ഭാവികാലത്തേക്കു നീളുന്നു — സ്വന്തം മരണവും കൗസല്യയുടെ അനുഗമനവും കുലത്തിന്റെ കലക്കവും അദ്ദേഹം കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണുന്നു. ‘നരകത്തിൽ തള്ളിയിട്ട് സുഖിച്ചുകൊള്ളുക’ എന്ന വ്യംഗ്യം അത്യന്തം തീവ്രമാണ്; അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഖം എല്ലാവരുടെയും നരകംകൊണ്ടുവേണം വാങ്ങാൻ എന്ന്. ഒടുവിൽ ‘പ്രേതകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ പിതാവിന്റെ അന്തിമശിക്ഷയാണ് — അച്ഛന്റെ അന്ത്യക്രിയ ചെയ്യാൻപോലും അവസരം ലഭിക്കാത്ത പുത്രന്റെ ജന്മംതന്നെ നിഷ്ഫലം. ‘ആകുലം’ (കലങ്ങിയ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ കുലത്തിന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാജപുത്രീ, ദൈവവശാലാണ് നീ എന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിച്ചത്; ലോകത്തിൽ എനിക്ക് അതുല്യമായ അപകീർത്തിയും നിശ്ചയമായ അപമാനവും ഉണ്ടാകും, പാപം ചെയ്തവനോടെന്നപോലെ സകല ജീവികളിൽനിന്നും അവജ്ഞയും. രഥങ്ങളിലും ആനകളിലും കുതിരകളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന പ്രഭുവായ എന്റെ കുഞ്ഞ് രാമൻ മഹാരണ്യത്തിൽ കാൽനടയായി എങ്ങനെ അലയും? ആഹാരസമയത്ത് കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ പാചകർ സന്തോഷത്തോടെ ‘ഞാൻ മുമ്പേ, ഞാൻ മുമ്പേ’ എന്നു മത്സരിച്ച് പാനീയവും ഭോജനവും പാകം ചെയ്തിരുന്ന എന്റെ പുത്രൻ, ചവർപ്പും കയ്പും എരിവുമുള്ള കാട്ടുഭക്ഷണം കഴിച്ച് എങ്ങനെ കഴിഞ്ഞുകൂടും? വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ദീർഘകാലം സുഖത്തിൽ കഴിഞ്ഞ ആ രാമൻ കാഷായം ഉടുക്കുന്നവനായി എങ്ങനെ കഴിയും? രാമന്റെ വനഗമനവും ഭരതന്റെ അഭിഷേകവും — ഇങ്ങനെയുള്ള ഈ ദാരുണവാക്ക് ആരുടെ പ്രേരണയാലാണ് പുറപ്പെട്ടത്? സ്വാർത്ഥത്തിൽ മാത്രം താല്പര്യമുള്ള വഞ്ചകികളായ സ്ത്രീകൾക്കു ധിക്കാരം! ഞാൻ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയുമല്ല പറയുന്നത്, ഭരതന്റെ അമ്മയെ മാത്രം. അനർത്ഥഭാവമുള്ളവളേ, സ്വാർത്ഥപരയേ, ക്രൂരേ, എന്നെ തപിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് നീ ഇവിടെ പാർപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. എന്റെ കാരണത്താൽ നീ എന്ത് അപ്രിയമാണ് കാണുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ ഹിതം മാത്രം ചെയ്യുന്ന രാമനിൽ എന്താണ് കാണുന്നത്? രാമൻ ആപത്തിൽ മുങ്ങുന്നതു കണ്ടാൽ അച്ഛന്മാർപോലും പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ചേക്കും, അനുരാഗമുള്ള ഭാര്യമാർപോലും ഭർത്താക്കന്മാരെ; ലോകം മുഴുവൻ കോപിക്കും.’ ഇവിടെ കവി സുഖജീവിതവും വനവാസവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം മൂന്നു രൂപങ്ങളിൽ കാണിക്കുന്നു — വാഹനം, ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം; ഈ സാധാരണ കാര്യങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ കഷ്ടത കൺമുന്നിലെന്നപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീനിന്ദ ഉടൻതന്നെ തിരുത്തപ്പെടുന്നു — ‘എല്ലാവരെയുമല്ല, ഭരതന്റെ അമ്മയെ മാത്രം’ എന്ന്; ശോകത്തിലും രാജാവിന്റെ വിവേകം നശിച്ചിട്ടില്ല എന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം. ഇവിടെ ‘ദൈവവശാൽ വസിച്ചു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവ് കുറ്റം ദൈവത്തിലും ആരോപിക്കുന്നു — മനുഷ്യന്റെ സകല പ്രയത്നവും ദൈവത്താൽ തടയപ്പെടുന്നു എന്നത് മഹാകാവ്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ സിദ്ധാന്തമാണ്. ‘അപൂർവ്വാഃ’ എന്നു മത്സരിക്കുന്ന പാചകർ എന്നതും രമണീയമായ ചിത്രമാണ് — ആർ ആദ്യം പുതിയൊരു വിഭവം സമർപ്പിക്കും എന്ന് പാചകർ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നു. ഇത്തരം സുഖത്തിൽനിന്ന് ചവർപ്പും കയ്പും എരിവുമുള്ള കാട്ടുഭക്ഷണത്തിലേക്കുള്ള പതനമാണ് ഇവിടെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നത്; വൈരുദ്ധ്യത്തിലൂടെയാണ് കരുണരസം പുഷ്ടിപ്പെടുന്നത്. ‘സ്വർണ്ണകുണ്ഡലധാരികളായ പാചകർ’ എന്ന സൂക്ഷ്മവിവരണത്താൽ രാജഗൃഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ദേവകുമാരനെപ്പോലെ അലംകൃതനായി വരുന്ന ആ പുത്രനെ കാണുമ്പോൾ ഞാൻ ആനന്ദിക്കുന്നു; അവനെ കാണുമ്പോൾത്തന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും യുവാവിനെപ്പോലെയാകുന്നു. സൂര്യനില്ലാതെയും ലോകവ്യവഹാരം നടന്നേക്കാം, മഴ പെയ്യിക്കുന്ന വജ്രധരനില്ലാതെയും — എന്നാൽ ഇവിടെനിന്നു പോകുന്ന രാമനെ കണ്ടാൽ ആരും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല എന്നാണ് എന്റെ ബോധ്യം. വിനാശം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, അഹിതയായ, ശത്രുവായ നിന്നെ എന്റെതന്നെ മൃത്യുവിനെയെന്നപോലെ ഞാൻ ഇവിടെ പാർപ്പിച്ചു; കഷ്ടം, ഉഗ്രവിഷമുള്ള ഒരു പെൺപാമ്പിനെ ഞാൻ ഏറെക്കാലം മടിയിൽ വച്ചു, അതുകൊണ്ട് മോഹത്താൽ ഞാൻ ഹതനായി. എന്നാലും രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ഹീനനായ ഭരതൻ നിന്നോടൊപ്പം ഭരിക്കട്ടെ; ബന്ധുക്കളെയും നഗരത്തെയും രാഷ്ട്രത്തെയും നശിപ്പിച്ച് നീ എന്റെ ശത്രുക്കളുടെ ഹർഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവളായിക്കൊള്ളുക. ക്രൂരവൃത്തിയുള്ളവളേ, ആപത്തിൽ പ്രഹരിക്കുന്നവളേ, ഇന്ന് ഇവിടെ നീ ബലാൽ ഈ വാക്കു പറയുമ്പോൾ നിന്റെ പല്ലുകൾ ആയിരം കഷണങ്ങളായി ചിതറി വായിൽനിന്നു താഴെ വീഴാത്തതെന്ത്? രാമൻ ഒരിക്കലും അഹിതമോ അപ്രിയമോ ആയ ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞിട്ടില്ല; പരുഷം പറയാൻ അവന് അറിയുകയേയില്ല. ഗുണങ്ങളാൽ എന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്ന, മനോഹരമായി സംസാരിക്കുന്ന രാമനിൽ നീ എങ്ങനെ ദോഷങ്ങൾ ആരോപിക്കുന്നു? തളർന്നുപോകട്ടെ, ജ്വലിക്കട്ടെ, നശിക്കട്ടെ, ആയിരമായി പിളർന്ന ഭൂമിയിലേക്കു താഴ്ന്നുപോകട്ടെ — കേകയരാജകുലത്തിനു കളങ്കമായവളേ, എനിക്ക് അഹിതവും അതിദാരുണവുമായ നിന്റെ വാക്ക് ഞാൻ നടപ്പാക്കില്ല. കത്തിപോലെ മൂർച്ചയുള്ളവളും, എന്നും കപടമായി പ്രിയം പറയുന്നവളും, ദുഷ്ടഭാവമുള്ളവളും, സ്വകുലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവളും, അമനോരമയും, എന്റെ ഹൃദയത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളോടൊപ്പം ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളുമായ നിന്നോടൊപ്പം ജീവിക്കാൻ എനിക്കു സഹിക്കാനാവില്ല. എനിക്കു ജീവിതമില്ല, പിന്നെ സുഖം എവിടെ? ആത്മവാന്മാർക്ക് പുത്രനില്ലാതെ എന്തു സന്തോഷം? ദേവീ, എനിക്ക് അഹിതം ചെയ്യരുതേ; നിന്റെ പാദങ്ങളെ ഞാൻ സ്പർശിക്കുന്നു, എന്നിൽ പ്രസാദിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിച്ച്, അതിരുകടന്ന ആ സ്ത്രീയാൽ ഹൃദയം പിടിച്ചെടുക്കപ്പെട്ട ആ ഭൂപാലൻ, നീട്ടിവച്ചിരുന്ന ദേവിയുടെ ഇരുപാദങ്ങളിലും എത്താനാവാതെ, രോഗിയെപ്പോലെ വീണു. സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു — രാജാവ് നിലത്ത്, വരം അഖണ്ഡം, രാമന്റെ വനവാസം നിശ്ചിതം. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി വൃത്തംതന്നെ മാറ്റുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘമായ വൃത്തങ്ങൾ (ഉപജാതി, വംശസ്ഥം തുടങ്ങിയവ) പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുമൂലം വിലാപത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ശ്രോതാവിന്റെ ചെവിയിലും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ‘ദേവിയുടെ പാദങ്ങളിൽ എത്താനാവാതെ വീണു’ എന്ന അന്തിമചിത്രം ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രതീകമാണ് — രാജാവ് യാചിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ യാചനയ്ക്കുള്ള ഇടംപോലും പ്രാപിക്കുന്നില്ല; ഇടയിലുള്ള അകലം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ‘രോഗിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ തളർച്ച ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ഒരു തീരുമാനവും മാറിയിട്ടില്ല; ദുഃഖം മാത്രം പാകമായിരിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക