സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു
സീതാഹരണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ശോകത്താൽ പ്രളയാഗ്നിപോലെ കോപിച്ച രാമൻ, ലക്ഷ്മണന്റെ ഉദ്ബോധനം, തകർന്ന രഥത്തിന്റെ പരിശോധന, അന്വേഷണപ്രതിജ്ഞ
മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ സീതാഹരണം അറിഞ്ഞ രാമൻ സർവലോകത്തെയും കീഴ്മേൽ മറിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് അവൻ തപിക്കുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ നാശത്തിനായുള്ള സംവർത്തകാഗ്നിപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, യുഗാന്തത്തിലെ ഹരനെപ്പോലെ സമസ്തലോകത്തെയും ദഹിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നതാണ് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത് — പ്രിയാവിരഹം പ്രളയാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇത്രയും കോപിച്ച രാമനെ ലക്ഷ്മണൻ മുൻപൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അവനും ഭയപ്പെടുന്നു. വരണ്ടുണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സൗമിത്രി സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇപ്പോൾ സഹോദരന്റെ വാക്കുമാത്രമാണ് ഏക ഔഷധം. ‘അദൃഷ്ടപൂർവം’ (മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ കോപം രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിനു പുറത്തുള്ളതാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയങ്കരവും.
ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം രാമനെ അവന്റെ സ്വന്തം സ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘മുൻപ് അങ്ങ് മൃദുവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ക്രോധത്തിന് അധീനനായി ആ പ്രകൃതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല. ചന്ദ്രനിൽ കാന്തിയും സൂര്യനിൽ പ്രഭയും വായുവിൽ ഗതിയും ഭൂമിയിൽ ക്ഷമയും എന്നും നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, അങ്ങയിൽ അനുത്തമമായ യശസ്സ് നിയതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.’ ഉപമകളിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യശസ്സ് രാമനു സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്, പുറമേനിന്നു വന്നതല്ല; കോപംകൊണ്ട് അതുതന്നെ നശിച്ചേക്കാം. പിന്നെ അവൻ മൂലപ്രശ്നം ഉന്നയിക്കുന്നു — ‘ഒരുവന്റെ അപരാധത്തിന് എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും കൊല്ലുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല. തകർന്നുകിടക്കുന്ന ഈ യുദ്ധരഥം ആരുടേതാണ് എന്ന് നമുക്ക് അറിയേണ്ടതല്ലേ?’ ഇങ്ങനെ ഒരു ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ക്രോധത്തിൽനിന്ന് വിചാരത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ കീഴടങ്ങിയ ചിത്തത്തെ തെളിവുകളുടെ പരിശോധനയിൽ ഏർപ്പെടുത്തി ശാന്തിയിലേക്കു നയിക്കാൻ ഇതുതന്നെയാണ് ഉപായം.
ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധസ്ഥലം ഒരു സാക്ഷിയെപ്പോലെ പരിശോധിക്കുന്നു — ‘ആരാൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്തിനുവേണ്ടി, നുകവും സജ്ജീകരണങ്ങളുമടക്കം ഈ രഥം തകർക്കപ്പെട്ടു? ഈ ഭൂമി കുതിരക്കുളമ്പുകളാലും രഥച്ചക്രങ്ങളാലും കുത്തിക്കീറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, രക്തത്തുള്ളികളാൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ അതിഘോരമായ ഒരു യുദ്ധം നടന്നുവെന്നു വ്യക്തം. എന്നാൽ രാജകുമാരാ, ഈ സംഘട്ടനം ഒരാളുടേതു മാത്രമാണ്, രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടേതല്ല; വലിയൊരു സേനയുടെ കാൽപ്പാട് എവിടെയും കാണുന്നില്ല.’ തെളിവിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ വീണ്ടും സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘ഒരുവനുവേണ്ടി എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.’ ഒടുവിൽ അവൻ രാജധർമം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഭൂപാലന്മാർ ഉചിതമായ ശിക്ഷ നൽകുന്നവരും മൃദുക്കളും പ്രശാന്തരുമാണ്; അങ്ങാകട്ടെ എപ്പോഴും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ശരണവും പരമമായ ഗതിയുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ തർക്കം, ധർമം എന്നീ രണ്ടു വഴികളിലൂടെ കോപം തടയപ്പെടുന്നു. ‘ശരണ്യനും പരമമായ ഗതിയും’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അവൻ രാമനെ സ്വന്തം കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രക്ഷകൻ എങ്ങനെ സംഹാരകനാകും?
പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, അങ്ങയുടെ പത്നിയുടെ നാശം ആരാണ് നല്ലതെന്നു കരുതുക? സജ്ജനങ്ങളായ ഋത്വിക്കുകൾക്ക് യജ്ഞദീക്ഷിതന് അപ്രിയം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, നദികൾക്കോ സമുദ്രങ്ങൾക്കോ പർവതങ്ങൾക്കോ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ ദാനവന്മാർക്കോ അങ്ങേക്കു വിപ്രിയം ചെയ്യാൻ കഴിവില്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ധർമദീക്ഷിതനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം സംഭവിക്കുകയില്ല. ‘രാജാവേ, സീതയെ ആര് അപഹരിച്ചുവോ അവനെയാണ് അങ്ങ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത് — നിരപരാധികളായ ലോകങ്ങളെയല്ല. ഞാൻ കൂട്ടിന്, അങ്ങ് കൈയിൽ വില്ലുമായി, പരമർഷിമാർ സഹായികളായി; ഇങ്ങനെ നാം സമുദ്രവും പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും തിരയും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ശോകത്തെ കർമമാക്കി മാറ്റുന്നു — വിലാപത്തിനു പകരം അന്വേഷണമാണ് ഉപായമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘മദ്ദ്വിതീയഃ’ (ഞാൻ രണ്ടാമനായി കൂടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ സഹചാരിയായി സമർപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ഏകാന്തതാബോധവും അകറ്റപ്പെടുന്നു.
‘പലതരം ഘോരമായ ഗുഹകളും വിവിധ താമരപ്പൊയ്കകളും ദേവഗന്ധർവലോകങ്ങളും ഏകാഗ്രതയോടെ നാം തിരയും — അങ്ങയുടെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ടെത്തുന്നതുവരെ. കോസലേന്ദ്രാ, സാമംകൊണ്ട് ദേവേശ്വരന്മാർ അങ്ങയുടെ പത്നിയെ തിരിച്ചുതരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതിനുശേഷം സന്ദർഭോചിതമായതു ചെയ്യാം.’ ഒടുവിൽ നാലുവരികളുള്ള ഒരു വൃത്തത്തിൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘നരേന്ദ്രാ, ശീലംകൊണ്ടും സാമംകൊണ്ടും വിനയംകൊണ്ടും നയംകൊണ്ടും സീതയെ ലഭിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലുള്ള, സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ള ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ അവരെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ സൗമിത്രി ഒരു ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു — ആദ്യം സാമം, പിന്നെ ദണ്ഡം; തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ വിചാരമില്ലാത്ത പ്രളയമല്ല. രാമന്റെ കോപം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ശരിയായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം. സർഗാന്ത്യത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നതിലൂടെ കവി വചനത്തിന്റെ ഓജസ്സ് വർധിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥