സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കുന്നു
ശോകമൂഢനായ രാമന്റെ പാദങ്ങൾ തലോടൽ, യയാതി, വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ ധൈര്യോപദേശം, ശത്രുവിനെ മാത്രം ഉന്മൂലനം ചെയ്യണമെന്ന നിശ്ചയം
മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ തർക്കംകൊണ്ടും ധർമംകൊണ്ടും രാമന്റെ കോപം തടഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ കോപം ശമിച്ചു, എന്നാൽ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ശോകം മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു. രാമൻ അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്നു; വലിയ മോഹത്താൽ ആവൃതനായി, തളർന്ന്, ബോധമറ്റവനാകുന്നു. ‘അനാഥവത്’ (അനാഥനെപ്പോലെ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — എല്ലാവരുടെയും നാഥനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ നാഥനില്ലാത്തവനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള സഹോദരനെ കണ്ട്, സൗമിത്രി സ്വയവും ഒരു നിമിഷം ആശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത്, പിന്നെ പാദങ്ങൾ തലോടിക്കൊണ്ട് രാമനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ കവി ശുശ്രൂഷയെ വാക്കിനു മുൻപിൽ വെക്കുന്നു — സ്പർശംകൊണ്ടും സേവനംകൊണ്ടും ശാന്തമായ മനസ്സിനു മാത്രമേ ഉപദേശം സ്വീകരിക്കാനാകൂ. ‘മുഹൂർത്താദിവ’ (ഒരു നിമിഷത്തിനുശേഷമെന്നപോലെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനും അത്രയും നേരം സ്തബ്ധനായിരുന്നു, പിന്നെയാണ് സ്വസ്ഥത വീണ്ടെടുത്ത് സഹോദരനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം; സർഗം മുഴുവനും ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ സാന്ത്വനവചനമാണ്.
ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം കുലസ്മരണ ഉണർത്തുന്നു — ‘ദേവന്മാർ അമൃതം നേടിയതുപോലെ, വലിയ തപസ്സുകൊണ്ടും വലിയ കർമംകൊണ്ടുമാണ് ദശരഥമഹാരാജാവ് അങ്ങയെ നേടിയത്. അങ്ങയുടെ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ ഭൂപാലൻ അങ്ങയുടെ വിയോഗത്താൽ ദേവത്വം പ്രാപിച്ചു — ഭരതനിൽനിന്നു കേട്ടതുപോലെ.’ ഇതിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ ജീവിതം അവന്റേതു മാത്രമല്ല, പിതാവിന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലമാണ്; അതിനാൽ അതു ശോകംകൊണ്ടു നശിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. പിന്നെ അവൻ ഒരു യുക്തി അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘കാകുത്സ്ഥാ, വന്നുചേർന്ന ഈ ദുഃഖം അങ്ങുതന്നെ സഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സാധാരണക്കാരനും മനക്കരുത്തു കുറഞ്ഞവനുമായ മറ്റൊരാൾ എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ മഹാന്മാരുടെ ധൈര്യമാണ് ലോകത്തിന്റെ ആദർശം എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ ഭാവം; ശ്രേഷ്ഠന്റെ വിഷാദം എല്ലാവരിലും വിഷാദം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ക്രമത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം സ്നേഹംകൊണ്ടും പിന്നെ കുലഗൗരവംകൊണ്ടും അതിനുശേഷം ലോകഹിതംകൊണ്ടും രാമനെ സ്പർശിക്കുന്നു — മൂന്നു വഴികൾക്കും ഒരേ ലക്ഷ്യം, ശോകത്തിൽനിന്നുള്ള ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പ്.
‘നരശ്രേഷ്ഠാ, ആശ്വസിക്കൂ; ഏതു ജീവിക്കാണ് ആപത്തുകൾ ഇല്ലാത്തത്? അവ അഗ്നിപോലെ ഒരു നിമിഷം സ്പർശിക്കുന്നു, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.’ തുടർന്ന് അവൻ ഒരു ഭയം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖിതനായി അങ്ങ് തേജസ്സുകൊണ്ട് ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചാൽ ആർത്തരായ പ്രജകൾ എവിടെ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തും?’ പിന്നെ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — നഹുഷപുത്രനായ യയാതി ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം ഒരേ ലോകം പ്രാപിച്ചു, എന്നിട്ടും ദുർനയം അവനെ സ്പർശിച്ചു; നമ്മുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠന് ഒരൊറ്റ ദിവസംകൊണ്ട് നൂറു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു, അതേ ക്രമത്തിൽ വീണ്ടും അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ സ്വർഗത്തിലും ഭൂമിയിലും, രാജാക്കന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും, വിധി ഒരുപോലെയാണ് എന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ലോകസ്വഭാവ ഏവൈഷഃ’ (ഇതു ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സാന്ത്വനത്തിന്റെ മൂലസൂത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നിസ്പർശത്തിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും രമണീയമാണ് — ആപത്ത് പൊള്ളിക്കുന്നു, എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അതിനെ ശാശ്വതമെന്നു കരുതുന്നവനാണ് കൂടുതൽ പൊള്ളുന്നത് എന്നു ധ്വനി.
ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — ‘കോസലേശ്വരാ, ജഗത്തിന്റെ മാതാവും സർവലോകങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്നവളുമായ ഈ ഭൂമിക്കുപോലും ചലനം കാണപ്പെടുന്നു. ജഗത്തിന്റെ കണ്ണുകളായ, എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്ന, ധർമസ്വരൂപരും മഹാബലരുമായ സൂര്യചന്ദ്രന്മാർപോലും ഗ്രഹണം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിമഹത്തായ ഭൂതങ്ങളും ദേവന്മാരും ദൈവത്തിന്റെ അധീനതയിൽനിന്നു മുക്തരല്ല; പിന്നെ ദേഹധാരികളായ സർവജീവികളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഇന്ദ്രൻ മുതലായ ദേവന്മാരിലും നയവും അനയവും ഉള്ളതായി കേൾക്കുന്നു, നരശാർദൂലാ; അതിനാൽ അങ്ങ് ശോകിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഇവിടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഭൂമി, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, മഹാഭൂതങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, ഇന്ദ്രൻ — താഴെനിന്നു മുകളിലേക്ക്. ഏറ്റവും ഉന്നതരിൽപ്പോലും ഉള്ളത് മനുഷ്യനിൽ എങ്ങനെ ഇല്ലാതിരിക്കും എന്നാണു യുക്തി. ദുഃഖം ഒരു അപവാദമല്ല, നിയമമാണ് എന്നതാണ് സിദ്ധാന്തം. ഭൂമിക്ക് ‘ജഗത്തിന്റെ മാതാവ്’ എന്നും സൂര്യചന്ദ്രന്മാർക്ക് ‘ജഗത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ’ എന്നുമുള്ള വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ആദ്യം അവയുടെ മാഹാത്മ്യം വർധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ അവയ്ക്കും വികാരമുണ്ടെന്നു കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ദൃഷ്ടാന്തത്തിന്റെ ശക്തി.
‘രാഘവാ, വീരാ, വൈദേഹി മരിച്ചാലും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും, മറ്റൊരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ അങ്ങ് ശോകിക്കരുത്. അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ളവർ, എപ്പോഴും എല്ലാം കാണുന്നവർ, അതിമഹത്തായ കഷ്ടതകളിലും ശോകിക്കുന്നില്ല; രാമാ, അവരുടെ കാഴ്ച നിർവേദംകൊണ്ടു മലിനമാകുന്നില്ല. അതിനാൽ തത്ത്വത്തിൽ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിക്കൂ — ബുദ്ധിയുള്ള മഹാപ്രാജ്ഞന്മാർ മാത്രമേ ശുഭവും അശുഭവും വേർതിരിച്ചറിയുന്നുള്ളൂ. ഗുണദോഷങ്ങൾ കാണപ്പെടാത്തതും അനിശ്ചിതവുമായ കർമങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ, പ്രവൃത്തിയില്ലാതെ ഇഷ്ടഫലം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.’ അവസാനശ്ലോകം കർമവാദംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ഫലം ചിന്തകൊണ്ടല്ല, ആരംഭംകൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു. ഇനിയും ചെയ്യാത്ത കർമത്തിന്റെ ശുഭാശുഭം അറിയപ്പെടുന്നില്ല; അതിനാൽ ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയംകൊണ്ട് പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷിക്കരുത്. വിലാപത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് പ്രവൃത്തി ആരംഭിക്കൂ എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ നിഗമനം.
ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണൻ വിനയത്തോടെ സ്വയം ചെറുതാകുന്നു — ‘വീരാ, ഇതേ വാക്കുകൾ മുൻപ് അങ്ങുതന്നെ പലവട്ടം എന്നോടു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; സാക്ഷാൽ ബൃഹസ്പതിക്കുപോലും അങ്ങയെ ഉപദേശിക്കാനാകുമോ? മഹാപ്രാജ്ഞാ, അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ദേവന്മാർക്കുപോലും പിന്തുടരാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണ്; ശോകത്താൽ ഉറങ്ങിപ്പോയ അങ്ങയുടെ ജ്ഞാനത്തെ ഞാൻ ഉണർത്തുക മാത്രമാണ്.’ ഈ വിനയമാണ് ഉപദേശത്തെ സ്വീകാര്യമാക്കുന്നത് — ശിഷ്യൻ ഗുരുവിനെ പഠിപ്പിക്കുകയല്ല, ഉറങ്ങിയതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുകയാണ്. പിന്നെ അവൻ കർത്തവ്യം നിർദേശിക്കുന്നു — ‘ഇക്ഷ്വാകുവൃഷഭാ, അങ്ങയുടെ ദിവ്യവും മാനുഷവുമായ പരാക്രമം പരിഗണിച്ച് ശത്രുക്കളുടെ വധത്തിനായി യത്നിക്കൂ. പുരുഷർഷഭാ, സർവനാശം വരുത്തിയിട്ട് അങ്ങേക്ക് എന്തു പ്രയോജനം? ആ പാപിയായ ശത്രുവിനെത്തന്നെ കണ്ടെത്തി ഉന്മൂലനം ചെയ്യുകയാണ് അങ്ങ് വേണ്ടത്.’ ഇങ്ങനെ സർവലോകസംഹാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഒരു ശത്രുവിന്റെ അന്വേഷണവും വധവും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉദ്ധർതും’ (വേരോടെ പിഴുതെടുക്കാൻ) എന്ന പദം അർഥവത്താണ് — ഒരു മരമെന്നപോലെ വേരോടെ പിഴുതെറിയണം, ചില്ലകൾ മാത്രം വെട്ടിയാൽ പോരാ; വരാനിരിക്കുന്ന സർഗങ്ങളിലെ കഥാവസ്തുവിന്റെ ബീജമായ പ്രതിജ്ഞ ഇതുതന്നെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥