॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 64-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ രോഷവും ത്രൈലോക്യവിനാശപ്രതിജ്ഞയും

ഗോദാവരിയുടെ മൗനം, മൃഗങ്ങളുടെ സൂചന, തെക്കോട്ടുള്ള യാത്ര, പൂക്കളെ തിരിച്ചറിയൽ, പർവതത്തെയും നദിയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തൽ, യുദ്ധചിഹ്നങ്ങളുടെ ദർശനം, സർവഭൂതവിനാശസങ്കല്പം

മുൻപത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലും ശോകം വാക്കിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങി; ഈ സർഗത്തിൽ അതു പ്രവൃത്തിയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ദീനനായ രാമൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘വേഗം ഗോദാവരീനദിയിലേക്കു ചെന്ന് അന്വേഷിക്കൂ; സീത താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ ഗോദാവരിയിലേക്കു പോയോ?’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വേഗമേറിയ കാലടികളുള്ള ലക്ഷ്മണൻ ആ രമണീയമായ നദിയിലേക്കു ചെന്നു. കടവുകൾ നിറഞ്ഞ ആ നദിയിലെങ്ങും തിരഞ്ഞശേഷം അവൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘കടവുകളിലൊന്നും ഞാൻ അവളെ കാണുന്നില്ല; ഞാൻ ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും അവൾ കേൾക്കുന്നില്ല. രാമാ, ക്ലേശങ്ങൾ അകറ്റുന്ന വൈദേഹി ഏതു ദേശത്തെത്തി, ആ മെലിഞ്ഞ അരക്കെട്ടുള്ളവൾ എവിടെയാണ് എന്ന് എനിക്കറിയില്ല.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദീനനും സന്താപത്താൽ മോഹിതനുമായ രാമൻ സ്വയം ഗോദാവരീനദിയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെയെത്തി അവൻ ‘സീത എവിടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. വധാർഹനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അവളെ അപഹരിച്ചുവെന്ന് ജീവജാലങ്ങൾക്ക് അറിയാമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവ രാമനോട് അതു പറഞ്ഞില്ല; ഗോദാവരീനദിയും അതുപോലെ മൗനമായിരുന്നു. സാക്ഷികളുണ്ട്, എന്നാൽ ഭയത്താൽ ഊമകളാണ് എന്ന് ഇവിടെ കവി ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാലു സർഗങ്ങളുടെ ഈ കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും ദീർഘമായത് ഈ സർഗമാണ്; ഇതിന്റെ ഘടനയും മൂന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അന്വേഷണം, സാക്ഷ്യദർശനം, പ്രതിജ്ഞ. ഒന്നാം ഭാഗത്ത് രാമൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല; അവൻ ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പ്രതീക്ഷ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരുപക്ഷേ അവൾ താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ പോയതായിരിക്കാം എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ മടങ്ങിവരവാകട്ടെ ആ പ്രതീക്ഷ കെടുത്തുന്നു. ‘ക്രോശതോ ന ശൃണോതി മേ’ (ഞാൻ വിളിച്ചിട്ടും കേൾക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഉറക്കെയുള്ള വിളിയും നിഷ്ഫലമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ രാമൻ സ്വയം നദിയിലേക്കു പോകുന്നു, കാരണം മറ്റൊരാളുടെ പരിശോധന അവനു മതിയാകുന്നില്ല. അവന്റെ ചോദ്യമാകട്ടെ അതീവ സംക്ഷിപ്തം — ‘ക്വ സീതാ’ (സീത എവിടെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ മാത്രം; ശോകം വാക്കിനെ ചുരുക്കുന്നു.

പിന്നെ വനത്തിലെ ജീവജാലങ്ങൾ നദിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഇവനോട് ആ പ്രിയയെക്കുറിച്ചു പറയൂ’ എന്ന്. എന്നിട്ടും ശോകിക്കുന്ന രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോഴും അവൾ സീതയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞില്ല. കാരണം കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാവണന്റെ ആ രൂപവും ആ ദുരാത്മാവിന്റെ കർമങ്ങളും ഓർത്ത് ഭയത്താൽ ആ നദി വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞില്ല. പ്രകൃതിപോലും രാക്ഷസനെ ഭയപ്പെടുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. സീതയെ കാണുന്ന കാര്യത്തിൽ ആ നദി നിരാശനാക്കിയ, സീതയെ കാണാതെ ക്ഷീണിച്ച രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, ഈ ഗോദാവരി ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ജനകനെ കണ്ടാൽ ഞാൻ എന്തു പറയും? അവളില്ലാതെ വൈദേഹിയുടെ അമ്മയോട് ഈ അപ്രിയം എങ്ങനെ പറയും? രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട്, വനത്തിൽ കാട്ടുവിഭവങ്ങൾകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്ന എന്റെ ശോകമെല്ലാം അകറ്റിയ ആ വൈദേഹി എവിടെപ്പോയി? ബന്ധുജനങ്ങളില്ലാതെ, വൈദേഹിയെയും കാണാതെ, ഉറക്കമില്ലാതെ കഴിയുന്ന എനിക്ക് രാത്രികൾ ദീർഘമാകുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. സീതയെ കണ്ടെത്താനാകുമെങ്കിൽ മന്ദാകിനിയിലും ജനസ്ഥാനത്തിലും ഈ പ്രസ്രവണഗിരിയിലും എല്ലായിടത്തും ഞാൻ അലഞ്ഞുനടക്കും.’ വിരഹം ഇവിടെ ഒരു സാമൂഹികരൂപവും കൈക്കൊള്ളുന്നു — അച്ഛനോടും അമ്മയോടും ഞാൻ എന്തു പറയും എന്ന്. ജീവജാലങ്ങളുടെ പ്രേരണയെ കവി പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — വനദേവതകൾക്കു സത്യം അറിയാം, പറയാൻ ആഗ്രഹവുമുണ്ട്; എന്നാൽ നദിയാണ് ഭയന്നിരിക്കുന്നത്. രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭീതി എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിൽ ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വിഷയമുണ്ട് — ജനകന്റെയും അമ്മയുടെയും ദുഃഖം. ‘എന്റെ ശോകമെല്ലാം അകറ്റിയവൾ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ സീതയുടെ ഉപകാരം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴും അവൾതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ സുഖത്തിനു കാരണം. ‘രാത്രികൾ ദീർഘമാകും’ എന്നത് വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ സങ്കല്പമാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ സ്ഥലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മന്ദാകിനി, ജനസ്ഥാനം, പ്രസ്രവണം; ഇവയിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ മേഖല നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഗതി മാറുന്നു. രാമൻ കാണുന്നു — ‘വീരാ, ഈ മഹാമൃഗങ്ങൾ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു; എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അവയുടെ ആംഗ്യങ്ങൾ ഞാൻ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു.’ അവയെ കണ്ട്, നരവ്യാഘ്രനായ രാഘവൻ കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ അവയെത്തന്നെ നോക്കി ‘സീത എവിടെ’ എന്നു ചോദിച്ചു. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു; എല്ലാം തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് ആകാശം കാണിച്ചുകൊണ്ടു നിന്നു — അപഹരിക്കപ്പെട്ട മൈഥിലി പോയ ദിക്കുതന്നെ. പിന്നെ അവ ആ വഴിയേതന്നെ നടന്നുകൊണ്ട് രാജാവിനെ തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്നു, വീണ്ടും ശബ്ദിച്ചുകൊണ്ടു നീങ്ങുന്നു. ഇതെല്ലാം ലക്ഷ്മണൻ ശ്രദ്ധിച്ചു; അവയുടെ വാക്കിന്റെ സാരം മുഴുവനും ആംഗ്യവും അവൻ മനസ്സിലാക്കി. ഊമകളായ മൃഗങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഇവിടെ ഭയം വെടിഞ്ഞ് ദിക്കു കാണിക്കുന്ന സാക്ഷികൾ; ഒന്നും പറയാതിരുന്ന നദിയെക്കാളും മരങ്ങളെക്കാളും ഇവ വലിയ ഉപകാരികൾ. അവ രണ്ടു ദിശകൾ കാണിക്കുന്നു — തെക്കോട്ടുള്ള ഭൂമിയും ആകാശവും; ഇതിലൂടെ വഴിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വക്തുകാമാഃ’ (പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — മൃഗങ്ങൾ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ വാക്കില്ല; അതിനാൽ അവ ചേഷ്ടകൊണ്ടുതന്നെ പറയുന്നു. രാമൻ അവയുടെ ആംഗ്യം ഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം ദുഃഖിതന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. മുൻപ് വാക്ശക്തിയുള്ള നദി ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല, ഇപ്പോൾ വാക്കില്ലാത്ത മൃഗങ്ങൾ പറയുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതുതന്നെ. മൃഗങ്ങളുടെ ചേഷ്ട മൂന്നുവിധമാണ് — പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേൽക്കൽ, തെക്കോട്ടു തിരിയൽ, ആകാശം കാണിക്കൽ; രാവണൻ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ തെക്കോട്ടു പോയതിനാൽ ഈ മൂന്നിലൂടെ ദിക്കും വഴിയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വചനസർവസ്വം’ എന്ന നിലയിൽ ലക്ഷ്മണൻ അവയുടെ അഭിപ്രായത്തിന്റെ സാരം ഗ്രഹിക്കുന്നു.

ബുദ്ധിമാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആർത്തനെപ്പോലെ ജ്യേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു — ‘സീത എവിടെ എന്നു നീ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഈ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റതുപോലെ, ഭൂമിയും തെക്കേ ദിക്കും കാണിക്കുന്നു. ദേവാ, നന്ന് — നമുക്ക് ഈ നൈരൃതദിക്കിലേക്കു പോകാം; അവളെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും തുമ്പു കിട്ടിയേക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ആര്യയെത്തന്നെ കണ്ടെത്തിയേക്കാം.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരവേ ശ്രീമാനായ അവൻ ഭൂമിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിക്കൊണ്ടു നടന്നു. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടു പോകുമ്പോൾ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന പൂക്കളുടെ ഒരു പാത കണ്ടു. ‘പുഷ്പമാർഗം’ (പൂക്കളുടെ പാത) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പൂക്കൾ വെറുതേ വീണുകിടക്കുകയല്ല, ഒരു പാതയുടെ രൂപത്തിൽ നിരയായി കിടക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഗതിയും ദിശയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ഭൗതികമായ തെളിവാണിത്; ഇനിമുതൽ സർഗം അനുമാനത്തിൽനിന്ന് സാക്ഷ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്യത്തിൽ രണ്ടു സാധ്യതകൾ പറയപ്പെടുന്നു — ‘അവളെക്കുറിച്ചുള്ള തുമ്പ്’ എന്നത് അപഹർത്താവിന്റെ അടയാളം, ‘ആര്യയെത്തന്നെ’ എന്നത് സീതയെ നേരിട്ടു കാണൽ. ഇതിലൂടെ അവൻ പ്രതീക്ഷയെയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു, തെളിവുകളുടെ അന്വേഷണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബാഢം’ (അങ്ങനെതന്നെ) എന്ന രാമന്റെ ഒറ്റപ്പദമായ മറുപടി ഈ സർഗത്തിലെ മാറ്റം കുറിക്കുന്നു — വിലാപം അവസാനിച്ചു, യാത്ര ആരംഭിച്ചു. ‘ഭൂമിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ ഇപ്പോൾ ആകാശത്തേക്കല്ല, ഭൂമിയിലേക്കാണു നോക്കുന്നതെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; അന്വേഷണം തെളിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമാണ് പൂക്കളുടെ പാത കാണുന്നത്.

ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടി കണ്ട് ദുഃഖിതനായ വീരനായ രാമൻ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെയുള്ള ഈ പൂക്കൾ ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു; കാനനത്തിൽവെച്ച് ഞാൻതന്നെ വൈദേഹിക്കു കൊടുത്തവയാണ് ഇവ, അവൾ ഇവ അണിഞ്ഞിരുന്നു. സൂര്യനും വായുവും യശസ്വിനിയായ ഭൂമിയും എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്തുകൊണ്ട് ഈ പൂക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നുവെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ മൂന്നു ദേവന്മാരും ഇവിടെ സാക്ഷികളായല്ല, രക്ഷകരായാണ് എടുക്കപ്പെടുന്നത് — പ്രകൃതി രാമന്റെ സഹായിയാണ് എന്നതിന്റെ ആദ്യസൂചന. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹാബാഹുവും ധർമാത്മാവുമായ രാമൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനെ വിട്ട്, അരുവികൾ നിറഞ്ഞ പർവതത്തെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ‘ഭൂധരന്മാരുടെ നാഥാ, എന്നിൽനിന്നു വേർപെട്ട, സർവാംഗസുന്ദരിയായ എന്റെ രമണിയെ ഈ രമണീയമായ വനപ്രദേശത്ത് നീ കണ്ടുവോ?’ ഉത്തരം കിട്ടാതെ, സിംഹം ചെറുമൃഗത്തെയെന്നപോലെ, അവൻ ക്രുദ്ധനായി പർവതത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘പർവതമേ, സ്വർണവർണയും സ്വർണാംഗിയുമായ ആ സീതയെ കാണിച്ചുതരൂ; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ എല്ലാ കൊടുമുടികളും ഞാൻ തകർത്തുകളയും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട പർവതം മൈഥിലിയെ കാണിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, എന്നാൽ രാഘവന് അവളെ കാണിച്ചുകൊടുത്തില്ല. ‘അഭിജാനാമി’ (ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു) എന്ന പദമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ നിശ്ചിതമായ തിരിച്ചറിവ്. ഇതിനുമുമ്പ് എല്ലാം അനുമാനമായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു കൊടുത്ത പൂക്കൾ രാമൻ കാണുന്നു, അതിനാൽ വഴി ഉറപ്പായി. ‘സൂര്യനും വായുവും ഭൂമിയും’ എന്ന മൂവരുടെ രക്ഷകത്വസങ്കല്പം ശോകത്തിനിടയിലും കൃതജ്ഞത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ അവൻ പർവതത്തോടു ചോദിക്കുന്നു, ഉത്തരം ലഭിക്കുന്നില്ല, കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ‘സിംഹം ചെറുമൃഗത്തെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ സ്വരമാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യാചിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവനായി. പർവതം ‘കാണിക്കുന്നതുപോലെ’ ആയിരുന്നു എന്ന കവിവചനം മർമസ്പർശിയാണ് — പ്രകൃതി സഹായിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ കഴിയുന്നില്ല. പർവതത്തെ സംബോധന ചെയ്യുമ്പോൾ ‘ഭൂധരന്മാരുടെ നാഥാ’ എന്ന ബഹുമാനവചനം ആദ്യം, ഭീഷണി പിന്നീട് — ഈ ക്രമം രാമന്റെ ധൈര്യക്ഷയം കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ ദാശരഥിയായ രാമൻ ആ ശിലോച്ചയത്തോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ബാണാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞ് നീ ചാരമായിത്തീരും; പുല്ലും മരങ്ങളും തളിരുകളുമില്ലാതെ ആർക്കും എവിടെനിന്നും സമീപിക്കാനാവാത്തതായിത്തീരും.’ പിന്നെ നദിയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള സീതയെക്കുറിച്ച് ഇന്ന് ഈ നദി എന്നോടു പറയുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഈ നദിയെയും ഞാൻ വറ്റിച്ചുകളയും.’ ഇങ്ങനെ കോപിച്ച രാമൻ കണ്ണുകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. ആ നിമിഷംതന്നെ ഭൂമിയിൽ പതിഞ്ഞ ഒരു രാക്ഷസന്റെ വലിയ കാൽപ്പാട് അവൻ കണ്ടു. അവിടെത്തന്നെ, ഭയന്ന്, രാമനെ കാംക്ഷിച്ച്, രാക്ഷസൻ പിന്തുടരവേ അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിയ വൈദേഹിയുടെ കാൽപ്പാടുകളും കണ്ടു. സീതയുടെയും രാക്ഷസന്റെയും ചുവടുകൾ പരിശോധിച്ച്, ഒടിഞ്ഞ വില്ലും ആവനാഴികളും പലവിധത്തിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന രഥവും കണ്ട്, ഹൃദയം പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ പ്രിയസഹോദരനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കോപം തെളിവുമായി ചേരുന്നു; ഇനിമുതൽ രാമന്റെ വാക്കുകൾ ചോദ്യരൂപത്തിലാകുന്നു — ‘ഇത് ആരുടേത്?’ എന്ന്. പർവതത്തെയും നദിയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല, സംസാരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അവന്റെ വാക്കുകൾ പ്രളയസൂചകങ്ങളാണ് — ‘ചാരമായിത്തീരും’, ‘വറ്റിച്ചുകളയും’ എന്നിങ്ങനെ. ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കണ്ണുകളിൽത്തന്നെ അഗ്നി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് പെട്ടെന്നൊരു ദൃശ്യമാറ്റം — കോപത്തിനിടയിൽത്തന്നെ അവൻ ഭൂമിയിൽ കാൽപ്പാടു കാണുന്നു. ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം — യാചന നിഷ്ഫലം, ഭീഷണി നിഷ്ഫലം; എന്നാൽ ശ്രദ്ധയോടെ കണ്ട കാൽപ്പാടാണ് സത്യം പറയുന്നത്. സീതയുടെ കാൽപ്പാടുകൾ ‘അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിയവളുടെ’ എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ അവളുടെ ഭയവും പലായനവും അടയാളങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. ഒടിഞ്ഞ വില്ലും ചിതറിയ രഥവുമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവുകൾ.

‘ലക്ഷ്മണാ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വൈദേഹിയുടെ സ്വർണത്തുള്ളികൾ കാണൂ; സൗമിത്രേ, ആഭരണങ്ങളുടെ പലതരം മാലകളും കാണൂ. ഉരുകിയ സ്വർണത്തുള്ളികൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പലനിറമുള്ള രക്തത്തുള്ളികൾകൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും മൂടിയ ഭൂതലം കാണൂ. ലക്ഷ്മണാ, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വൈദേഹിയെ കീറിക്കീറി പങ്കിട്ടെടുത്തോ ഭക്ഷിച്ചോ ഇരിക്കുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. സൗമിത്രേ, ആ സീതയ്ക്കുവേണ്ടി തർക്കിച്ച രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ ഇവിടെ ഘോരമായ യുദ്ധം നടന്നു. മുത്തുകളും രത്നങ്ങളും പതിച്ച, രമണീയമായി അലങ്കരിച്ച ഈ വലിയ വില്ല് ഒടിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു — ഇത് ആരുടേത്? കുഞ്ഞേ, ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടേതോ ദേവന്മാരുടേതോ? ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വൈഡൂര്യമണികൾ പതിച്ച, ചിതറിത്തകർന്ന ഈ സ്വർണകവചം ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത് ആരുടേത്? ദിവ്യമാലകൾകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന, നൂറു കമ്പികളുള്ള, ദണ്ഡ് ഒടിഞ്ഞ ഈ കുട ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത് ആരുടേത്? സ്വർണമാർച്ചട്ടയണിഞ്ഞ, പിശാചുമുഖമുള്ള, ഭീകരരൂപികളായ, വലിയ ശരീരമുള്ള ഈ കഴുതകൾ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത് ആരുടേത്? ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, യുദ്ധക്കൊടിയുള്ള, എറിയപ്പെട്ടു തകർന്ന ഈ യുദ്ധരഥം ആരുടേത്?’ ഇങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഒരു മാലതന്നെ ഈ ഭാഗത്തു നീളുന്നു; ഓരോ ചോദ്യവും ഒരേ ഉത്തരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വലിയൊരു യുദ്ധം നടന്നു, സീതയായിരുന്നു അതിനു കാരണം. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഒരു പ്രത്യേകശൈലി ഉപയോഗിക്കുന്നു — രാമൻ ഓരോ വസ്തുവും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ‘ആരുടേത്?’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു. ആരും ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; എന്നാൽ ചോദ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയംതന്നെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു — വലിയൊരു യുദ്ധം, രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ, അവരിലൊരാൾ പരാജിതൻ. വസ്തുക്കളുടെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ആദ്യം സീതയുടെ അടയാളങ്ങൾ (സ്വർണത്തുള്ളികൾ, മാലകൾ), പിന്നെ രക്തം, പിന്നെ ആയുധങ്ങൾ (വില്ല്, കവചം), പിന്നെ രാജചിഹ്നങ്ങൾ (കുട, കൊടി), ഒടുവിൽ വാഹനങ്ങൾ (കഴുതകൾ, രഥം). ‘പിശാചുമുഖമുള്ള കഴുതകൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ രാവണന്റെ രഥത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു വായനക്കാരന് അറിയാം, രാമനാകട്ടെ അറിയില്ല — ഇതു നാടകീയവിരോധാഭാസത്തിന്റെ പ്രയോഗമാണ്. ‘കീറിക്കീറി പങ്കിട്ടെടുത്ത്’ എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഭീകരമായ സങ്കല്പം വെളിപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഒരു സത്യം ഗ്രഹിക്കുന്നു — സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് യുദ്ധം നടന്നത്, അതിനാൽ അവൾ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കാം എന്ന സാധ്യത അവശേഷിക്കുന്നു. ‘ആരുടേത്’ എന്ന ചോദ്യം ഈ ഭാഗത്ത് ഏകദേശം പത്തുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ വിസ്മയവും സംശയവും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ വർണനയും അതീവ സൂക്ഷ്മമാണ് — മുത്തും രത്നവും പതിച്ച വില്ല്, വൈഡൂര്യമണികൾ പതിച്ച കവചം, നൂറു കമ്പികളുള്ള കുട, പൊന്നണിഞ്ഞ ശരങ്ങൾ; ഈ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പോരാടിയ ഇരുവരുടെയും മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ രാവണന്റെയും ജടായുവിന്റെയും അടയാളങ്ങളാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം; രാമന് അറിയില്ല — ഇതിലൂടെ ആകാംക്ഷ വളരുന്നു.

‘രഥത്തിന്റെ അച്ചുതണ്ടോളം വലിപ്പമുള്ള, പൊന്നണിഞ്ഞ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, കാണാൻ ഭയങ്കരമായ, നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഈ ബാണങ്ങൾ ആരുടേത്? ലക്ഷ്മണാ, ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, തകർന്ന ഈ രണ്ട് ആവനാഴികൾ കാണൂ. ചാട്ടയും കടിഞ്ഞാണും കൈയിലേന്തിയ, കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ സാരഥി ആരുടേത്? ഈ പുരുഷന്റെ കാൽപ്പാത വ്യക്തമായും ഏതോ രാക്ഷസന്റേതുതന്നെ.’ ഇതോടെ നിരീക്ഷണം അവസാനിക്കുന്നു, നിർണയം ആരംഭിക്കുന്നു — ‘അതിഘോരഹൃദയരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരോട് എന്റെ വൈരം നൂറിരട്ടിയായി, ജീവനൊടുക്കുന്നതായി വളർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കാണൂ. വൈദേഹി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; മഹാവനത്തിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന തപസ്വിനിയായ സീതയെ ധർമംപോലും രക്ഷിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ആദ്യമായി ധർമത്തെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു. ‘സൗമ്യാ, വൈദേഹി ഭക്ഷിക്കപ്പെടുകയോ അപഹരിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ, ലോകത്തിൽ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും? ലോകങ്ങളുടെ കർത്താവായാലും, ശൂരനും കരുണയുള്ളവനുമായ പുരുഷനെ സർവഭൂതങ്ങളും അജ്ഞാനംകൊണ്ട് അവമതിക്കും.’ ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — കരുണ ദൗർബല്യമാണെന്നു ലോകം കരുതുന്നു, അതുതന്നെ എന്റെ ദോഷമായിത്തീർന്നു എന്ന്. ഇവിടെനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയ്ക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. നിരീക്ഷണത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ നിർണയം ചെയ്യുന്നു — ‘ഈ പുരുഷന്റെ കാൽപ്പാത വ്യക്തമായും ഏതോ രാക്ഷസന്റേത്’ എന്ന്. ‘വ്യക്തം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അനുമാനം നിശ്ചയമാകുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ വാക്ക് ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ‘വൈരം നൂറിരട്ടിയായി’ എന്ന്. ‘ധർമം സീതയെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വചനമാണ് സർഗത്തിൽ ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ളത് — ധർമത്തിന്റെതന്നെ മൂർത്തിയായ രാമൻതന്നെ ധർമത്തിന്റെ അശക്തിയെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു. ഇത് അവന്റെ മനസ്സിന്റെ തകർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ഈശ്വരന്മാരെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു — ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും?’ എന്ന്. ‘അജ്ഞാനംകൊണ്ട് അവമതിക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അവൻ ഒരു പൊതുനിയമം പറയുന്നു — കരുണയുള്ളവനെ ലോകം ദുർബലനായി കരുതുന്നു എന്ന്. ഈ നിയമമാണ് തുടർന്നുവരുന്ന കോപത്തിന്റെ യുക്തി രചിക്കുന്നത്.

‘മൃദുവും ലോകഹിതത്തിൽ തത്പരനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനും കരുണയുള്ളവനുമായ എന്നെ ദേവേശ്വരന്മാർ നിശ്ചയമായും വീര്യമില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ വഴി മാറ്റുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നിലെത്തിയപ്പോൾ ഗുണംതന്നെ ദോഷമായിത്തീർന്നു എന്നു കാണൂ. ഉദിച്ചുയരുന്ന മഹാസൂര്യൻ ചന്ദ്രികയെ മറച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്നുതന്നെ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും നാശത്തിനായി എന്റെ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഒതുക്കി ഞാൻ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും. യക്ഷന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ പിശാചുക്കളോ രാക്ഷസന്മാരോ കിന്നരന്മാരോ മനുഷ്യരോ സുഖം നേടുകയില്ല. എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളും ബാണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആകാശം കാണൂ; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്ക് ഇന്നു ഞാൻ സഞ്ചാരം അസാധ്യമാക്കും. ഗ്രഹഗണങ്ങൾ തടയപ്പെട്ട, ചന്ദ്രൻ മറയ്ക്കപ്പെട്ട, അഗ്നിയുടെയും വായുവിന്റെയും സൂര്യന്റെയും ദീപ്തി നശിച്ചു മൂടപ്പെട്ട, പർവതാഗ്രങ്ങൾ കടഞ്ഞുതകർക്കപ്പെട്ട, ജലാശയങ്ങൾ വറ്റുന്ന, മരങ്ങളും വള്ളികളും പൊന്തകളും നശിച്ച, സമുദ്രങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ത്രൈലോക്യത്തെ ഞാൻ കാലത്തിന്റെ കർമവുമായി ചേർക്കും. ആ ഈശ്വരന്മാർ സീതയെ സുരക്ഷിതയായി എനിക്കു തിരിച്ചുതന്നില്ലെങ്കിൽ ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ അവർ എന്റെ വിക്രമം കാണും. എന്റെ വില്ലിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു വിട്ടയയ്ക്കുന്ന ഇടതടവില്ലാത്ത ബാണജാലങ്ങളാൽ ഒരു ജീവിക്കും ആകാശത്തേക്ക് ഉയരാൻപോലും കഴിയില്ല; എന്റെ നാരാചങ്ങളാൽ മർദിക്കപ്പെട്ട്, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നശിച്ചും പരിഭ്രമിച്ചും, ആകെ കലങ്ങി മര്യാദയറ്റ ലോകം ഇന്നു കാണൂ.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ ക്രമേണ വിസ്തൃതമാകുന്നു — ആദ്യം ദേവന്മാർ, പിന്നെ ആകാശം, പിന്നെ സർവലോകവും. രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും ഉഗ്രമായ വചനങ്ങളിലൊന്നായി ഈ പ്രതിജ്ഞ എണ്ണപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഘടന ക്രമികമാണ് — ആദ്യം കാരണം (‘വീര്യമില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു’), പിന്നെ സങ്കല്പം (‘ഗുണങ്ങൾ ഒതുക്കി തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും’), പിന്നെ വിസ്താരം (ദേവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മനുഷ്യർ), ഒടുവിൽ സാധനം (ബാണജാലങ്ങൾ). സൂര്യോപമ ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — സൂര്യൻ നിലാവിനെ മറച്ചു പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ തന്റെ മാർദവം മറച്ച് തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും; ഗുണങ്ങൾ ഒതുക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അസ്ത്രം. തുടർന്ന് അവൻ വിനാശത്തിന്റെ ചിത്രം വർണിക്കുന്നു — ഗ്രഹഗണം തടയപ്പെടുന്നു, ചന്ദ്രൻ മറയുന്നു, അഗ്നിയുടെയും വായുവിന്റെയും സൂര്യന്റെയും ദീപ്തി നശിക്കുന്നു, പർവതാഗ്രങ്ങൾ കടയപ്പെടുന്നു, ജലാശയങ്ങൾ വറ്റുന്നു, മരങ്ങളും വള്ളികളും പൊന്തകളും നശിക്കുന്നു, സമുദ്രം നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഏഴു പ്രളയചിഹ്നങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലാണു പറയപ്പെടുന്നത്. എന്നിട്ടും ഒടുവിൽ അവൻ ഒരു വ്യവസ്ഥ പറയുന്നു — ‘അവർ സീതയെ സുരക്ഷിതയായി തിരിച്ചുതന്നില്ലെങ്കിൽ’ എന്ന്; അതിനാൽ വിനാശം അനിവാര്യമല്ല, ദേവന്മാരുടെ പ്രതികരണത്തിന് അധീനമാണ്. കവി ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിനെത്തന്നെ അസ്ത്രമാക്കുന്നു; പ്രവൃത്തിയാകട്ടെ അവസാനഭാഗത്തു മാത്രമേ ആരംഭിക്കുന്നുള്ളൂ. പ്രതിജ്ഞയുടെ ആവർത്തനത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ഉറപ്പായി ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയാറില്ല; രാമന്റെ ആവർത്തനം അവന്റെ ആന്തരികമായ സംശയത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്നിലെത്തിയപ്പോൾ ഗുണം ദോഷമായിത്തീർന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ആത്മനിന്ദയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — തന്റെ മാർദവംതന്നെയാണ് സീതാഹരണത്തിനു കാരണമെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. ഈ ആത്മഗർഹണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ഖണ്ഡിക്കും.

‘ചെവിവരെ വലിച്ചുവിടുന്ന, ജീവലോകത്തിനു തടുക്കാനാവാത്ത ശരങ്ങളാൽ മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഈ ലോകത്തെ പിശാചുക്കളും രാക്ഷസന്മാരുമില്ലാത്തതാക്കും. അമർഷത്തോടെ വിട്ടയച്ച, ദൂരേക്കു പായുന്ന, രോഷത്തോടെ പ്രയോഗിച്ച എന്റെ ശരങ്ങളുടെ ബലം ഇന്നു ദേവന്മാർ കാണും. എന്റെ ക്രോധത്താൽ ത്രൈലോക്യം നശിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാരോ ദൈത്യന്മാരോ പിശാചുക്കളോ രാക്ഷസന്മാരോ ഉണ്ടാകില്ല. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ എന്റെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ കഷണങ്ങളാക്കപ്പെട്ട് പലവിധത്തിൽ നിലംപതിക്കും; ഈ ലോകങ്ങളെ ഇന്നു ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ മര്യാദയറ്റതാക്കും. സൗമിത്രേ, അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളോ മരിച്ചവളോ ആയ സീതയെ ആ ഈശ്വരന്മാർ എനിക്കു തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, എനിക്കു പ്രിയയായ ആ വൈദേഹിയെ പഴയതുപോലെ തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രൈലോക്യത്തെ, സർവലോകത്തെയും ഞാൻ നശിപ്പിക്കും; അവളെ കാണുന്നതുവരെ ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ തപിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.’ ഇവിടെ ‘കാണുന്നതുവരെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അതിരും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — വിനാശംതന്നെ ലക്ഷ്യമല്ല, സീതാദർശനമാണ് ലക്ഷ്യം. രാമന്റെ കോപവും ലക്ഷ്യത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ആവർത്തനത്തിലൂടെ പ്രതിജ്ഞ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ആകർണപൂർണൈഃ’ (ചെവിവരെ വലിച്ച) എന്ന പദത്തിലൂടെ വില്ല് മുഴുവനായി വലിക്കുന്നതും, ‘ജീവലോകദുരാവരൈഃ’ (ജീവലോകത്തിനു തടുക്കാനാവാത്ത) എന്നതിലൂടെ ബാണങ്ങളുടെ അനിവാര്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിശാചുക്കളും രാക്ഷസന്മാരുമില്ലാത്തതാക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ലക്ഷ്യവും വ്യക്തമാണ് — മൈഥിലിക്കുവേണ്ടിയാണ് ഇതെല്ലാം. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ കഷണങ്ങളായി വീഴും എന്ന സങ്കല്പം വിശ്വവ്യാപിയാണ്. ‘ലോകങ്ങളെ മര്യാദയറ്റതാക്കും’ എന്ന വചനത്തിൽ മര്യാദാപുരുഷോത്തമൻതന്നെ മര്യാദയുടെ നാശം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം വായനക്കാരൻ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒടുവിൽ ‘കാണുന്നതുവരെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ക്രോധം ശോകത്തിന്റെതന്നെ മറ്റൊരു രൂപമാണ്, സ്വതന്ത്രമായ ക്രൂരതയല്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവന്മാർ കാണും’ എന്ന വചനത്തിലൂടെ രാമൻ ദേവന്മാരെത്തന്നെ പ്രേക്ഷകരായി വിളിക്കുന്നു; അവരുടെ ഉപേക്ഷയാണ് അവന്റെ കോപത്തിന്റെ മൂലം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന്, ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച്, അവൻ മരവുരിയും മാൻതോലും മുറുക്കിക്കെട്ടി ജടാഭാരം കെട്ടിയൊതുക്കി. ഈ രണ്ടു പ്രവൃത്തികളും തപസ്വിയുടെ യോദ്ധൃഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരവുരി ധരിച്ചവനാണെങ്കിലും അവൻ ഇപ്പോൾ സന്നദ്ധനാണ്. അങ്ങനെ ക്രുദ്ധനായ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ ശരീരം പണ്ട് ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ച രുദ്രന്റേതുപോലെ ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് അവൻ ലക്ഷ്മണനിൽനിന്ന് വില്ലു വാങ്ങി മുറുകെ പിടിച്ചു; ജ്വലിക്കുന്ന, ഘോരമായ, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ഒരു ശരമെടുത്ത് വില്ലിൽ തൊടുത്തു. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ശ്രീമാനായ രാമൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ക്രുദ്ധനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ജര, മൃത്യു, കാലം, വിധി — ഇവ സർവഭൂതങ്ങളിലും എപ്പോഴും തടയപ്പെടാത്തതുപോലെ, ക്രോധം പൂണ്ട ഞാനും നിസ്സംശയം തടുക്കാനാവാത്തവനാണ്. മനോഹരമായ പല്ലുകളുള്ള, അനിന്ദിതയായ മൈഥിലിയെ, സീതയെ, അവർ ഇന്ന് പഴയതുപോലെ എനിക്കു കാണിച്ചുതരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മനുഷ്യരും നാഗങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഈ ലോകത്തെ ഞാൻ കീഴ്മേൽ മറിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അത്യുഗ്രമായ പ്രതിജ്ഞയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ അവനെ ശാന്തനാക്കും. അവസാനഭാഗത്ത് വാക്കിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പ്രവൃത്തികൾ വരുന്നു. മരവുരിയും മാൻതോലും കെട്ടുന്നതും ജടാഭാരം കെട്ടുന്നതും — ഈ രണ്ടു പ്രവൃത്തികളും വേഷം തപസ്വിയുടേതാണെങ്കിലും യോദ്ധാവിന്റെ സന്നാഹംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രുദ്രോപമ ഇവിടെ യഥാർഥമാണ് — രുദ്രനും തപസ്വിയായിരുന്നു, എന്നിട്ടും ത്രിപുരത്തെ ദഹിപ്പിച്ചു. ‘ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നു വാങ്ങി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വില്ല് അപ്പോഴും ലക്ഷ്മണന്റെ കൈയിലായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ അതു ബലമായി വാങ്ങി. ‘നിഷ്പീഡ്യ’ (മുറുകെപ്പിടിച്ച്) എന്ന പദം മുഷ്ടിയുടെ ദൃഢത പറയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിനാൽ സർഗം ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു. ‘പുരേവ’ (പഴയതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ പൂർവസ്ഥിതി മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത് — അതിൽക്കൂടുതൽ ഒന്നുമില്ല; എന്നാൽ അതിനുവേണ്ടി സർവലോകത്തെയും കീഴ്മേൽ മറിക്കാൻ അവൻ സന്നദ്ധനാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക