സർഗ്ഗം
സ്വർണമാനിനോടുള്ള സീതയുടെ ആഗ്രഹം
സീത മാനിനെ കാണാൻ വിളിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണന്റെ മായാശങ്ക, രാമന്റെ മൃഗപ്രശംസ, വാതാപിയുടെ കഥ, മാനിനെ പിന്തുടരാനുള്ള നിശ്ചയം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ സീത മായാമൃഗത്തെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവളുടെ വിസ്മയം ആഗ്രഹമായി മാറുന്നു. പൂ പറിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ള അവൾ സ്വർണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും നിറമുള്ള പാർശ്വങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ മാനിനെ കണ്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായി. കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ളവളും മിനുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവളുമായ അവൾ ആയുധധാരിയായ ഭർത്താവിനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഉറക്കെ വിളിക്കുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ആ മാനിനെ നന്നായി നോക്കുന്നു — ‘വരൂ, വേഗം വരൂ, ആര്യപുത്രാ, അനുജനോടൊപ്പം’ എന്ന്. ‘വിളിച്ചുവിളിച്ച്’ എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അവളുടെ ഔത്സുക്യവും ‘വരൂ, വരൂ’ എന്നതിലൂടെ തിടുക്കവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വൈദേഹി വിളിച്ചപ്പോൾ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ആ സ്ഥലം നോക്കിക്കൊണ്ട് മാനിനെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — സീത ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല, കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതേയുള്ളൂ; യാചന പിന്നീടാണ്. മൂന്നാം ശ്ലോകം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. സീതയുടെ വർണനയിൽ കവി രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ മാത്രം ചേർക്കുന്നു — ‘കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ളവൾ’, ‘മിനുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവൾ’; അവയിൽ രണ്ടാമത്തേത് മാനിന്റെ സ്വർണവർണവുമായി ചേരുന്നു; അങ്ങനെ കാണുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരൊറ്റ സ്വർണപ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു. ഈ ചേർച്ച ആകസ്മികമല്ല — സ്വയം സ്വർണവർണയായവൾതന്നെ സ്വർണമാനിനാൽ അപഹരിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ്.
അതിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശങ്കിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ മാൻ ആ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസൻതന്നെയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാമാ, മുൻപും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഈ പാപി ഈ കപടവേഷംകൊണ്ട് വനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ നായാട്ടിനിറങ്ങിയ രാജാക്കന്മാരെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്. മായാവിയായ ഇവന്റെ മായതന്നെയാണ് ഈ മൃഗരൂപം; പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, പ്രകാശിക്കുന്ന ഈ രൂപം ഗന്ധർവനഗരംപോലെയാണ്. രാഘവാ, ഇങ്ങനെ രത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ ഒരു മാൻ ലോകത്തിലില്ല; ജഗന്നാഥാ, ഇതു മായതന്നെ, ഇതിൽ ഒരു സംശയവുമില്ല.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു തെളിവുകളുണ്ട് — പൂർവവൃത്താന്തം, രൂപത്തിന്റെ അസ്വാഭാവികത, ഗന്ധർവനഗരത്തിന്റെ ഉപമ. ‘ഗന്ധർവനഗരം’ എന്ന ഉപമതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — കാണുന്നത് ആകാശത്തിലെ ചിത്രംപോലെയാണ്, വസ്തുവല്ല. എന്നാൽ സത്യം പറയുന്നവനെ ആരും കേൾക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വിരോധാഭാസം. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണൻ മാരീചന്റെ പേരുതന്നെ എടുത്തുപറയുന്നു; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗരക്ഷയുടെ കാലത്ത് അവൻ അവനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ ശങ്ക കല്പനയല്ല, ഓർമയിൽ വേരൂന്നിയതാണ്.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ തടഞ്ഞ് ശുചിസ്മിതയായ സീത പറഞ്ഞു; ഛദ്മംകൊണ്ടു മനസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അവൾ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായിരുന്നു. ‘ആര്യപുത്രാ, മനോഹരമായ ആ മാൻ എന്റെ മനസ്സു കവരുന്നു; മഹാബാഹോ, ഇതിനെ കൊണ്ടുവരൂ — നമുക്കു കളിക്കാനുള്ളതാകും. നമ്മുടെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ കാണാൻ പുണ്യമുള്ള അനേകം മൃഗങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നുണ്ട് — ചമരിമാനുകളും സൃമരങ്ങളും; കരടികളും പുള്ളിമാൻകൂട്ടങ്ങളും വാനരന്മാരും രൂപശ്രേഷ്ഠരും മഹാബലരുമായ കിന്നരന്മാരും വിഹരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാജാവേ, ഇതുപോലൊരു മാനിനെ ഞാൻ മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ല — തേജസ്സിലും ശാന്തതയിലും ദീപ്തിയിലും ഈ മൃഗശ്രേഷ്ഠനെപ്പോലെ.’ ഇവിടെ ‘കളിക്കാനായി’ (ക്രീഡാർഥം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൾ വധമോ തോലോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കളിക്കാനായി ജീവനുള്ള മാനിനെ മാത്രം. അവളുടെ യാചന നിർദോഷവും കുട്ടിത്തമുള്ളതുമാണ്; അവിടെത്തന്നെയാണ് മായയുടെ വിജയം. ‘ഛദ്മംകൊണ്ടു മനസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൾ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവിതന്നെ ന്യായം നൽകുന്നു — ദോഷം അവളുടേതല്ല, ഛദ്മത്തിന്റേതാണ്. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ ആശ്രമത്തിലെ മൃഗസമൃദ്ധിതന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ചമരിമാനുകൾ, സൃമരങ്ങൾ, കരടികൾ, പുള്ളിമാനുകൾ, വാനരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ; ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മൃഗങ്ങളെ കാണുന്നത് അവൾക്കു പുതുമയല്ല, എന്നിട്ടും ഇങ്ങനെയൊരു മാനിനെ അവൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല. ഈ താരതമ്യംതന്നെയാണ് അവളുടെ ആഗ്രഹത്തിനു തെളിവ്.
സീത മാനിനെ വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു: ‘പലവർണങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ അവയവങ്ങളുള്ള, രത്നംപോലുള്ള അത് എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു; ശാന്തമായി വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതു ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഹാ, എന്തൊരു രൂപം! എന്തൊരു ശ്രീ! എന്തൊരു മനോഹരമായ സ്വരസമ്പത്ത്! അദ്ഭുതവും വിചിത്രാംഗവുമായ ആ മാൻ എന്റെ ഹൃദയംതന്നെ കവരുന്നു. ജീവനോടെതന്നെ ആ മാൻ അങ്ങയുടെ പിടിയിൽ വരുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ഒരു ആശ്ചര്യമായിരിക്കും, വിസ്മയം ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. വനവാസം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ ഈ മാൻ നമ്മുടെ അന്തഃപുരത്തിന് അലങ്കാരമായിരിക്കും; പ്രഭോ, ഭരതനും ആര്യപുത്രനും അമ്മായിയമ്മമാർക്കും എനിക്കും ഈ ദിവ്യമൃഗരൂപം വിസ്മയം ജനിപ്പിക്കും. ജീവനോടെ അതു പിടിയിൽ വരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതിന്റെ മനോഹരമായ തോലെങ്കിലും ലഭിക്കും.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ആഗ്രഹം ക്രമമായി രൂപം മാറുന്നു — ആദ്യം കളി, പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിന്റെ അലങ്കാരം, ഒടുവിൽ തോൽ; ഒരൊറ്റ ആഗ്രഹം മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു. ‘വനവാസം കഴിഞ്ഞ് രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ഭാവിപ്രതീക്ഷയും പ്രകടമാകുന്നു — അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കത്തിന്റെ സ്വപ്നംതന്നെ ഇതിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മാത്രമല്ല, അവൾ ഭരതനെയും അമ്മായിയമ്മമാരെയും ഓർക്കുന്നു — വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അവൾ കുടുംബത്തെത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു; ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ മാധുര്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയും അർഥപൂർണമാണ് — ചന്ദ്രൻ തണുത്തും സുന്ദരമായും ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ഈ മാനും; എന്നാൽ ചന്ദ്രനും കളങ്കമുള്ളവനാണ് എന്ന വ്യഞ്ജന ഇവിടെ ഗൂഢമായിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഓരോ ഉപമാനത്തിലും മായയുടെ സൂചന നിക്ഷേപിച്ചിട്ടും കഥാപാത്രങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് അതിനെ ഒളിപ്പിക്കുന്നു.
‘കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ ജീവിയുടെ സ്വർണമയമായ തോൽ ഇളംപുല്ലുകൊണ്ടുള്ള ഇരിപ്പിടത്തിൽ വിരിച്ചിട്ട് അതിൽ ഇരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൾ സ്വയംതന്നെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഈ ഇഷ്ടാനുസാരമായ ആഗ്രഹം രൗദ്രവും സ്ത്രീകൾക്കു ചേരാത്തതുമാണെന്നാണു കരുതപ്പെടുന്നത്; എങ്കിലും ഈ ജീവിയുടെ ശരീരം എന്നിൽ വിസ്മയം ജനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഈ ആത്മനിന്ദതന്നെ അവളുടെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — ഈ ആഗ്രഹം അനുചിതമാണെന്ന് അവൾക്കറിയാം, എന്നിട്ടും തടുക്കാനാവുന്നില്ല. തുടർന്ന് കവി ആശ്ചര്യകരമായ ഒരു കാര്യം പറയുന്നു — സ്വർണരോമങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠമായ മണികൾ പതിച്ച കൊമ്പുകളും ഉദയസൂര്യന്റെ നിറവും നക്ഷത്രപഥത്തിന്റെ തേജസ്സുമുള്ള ആ മാനിനെക്കണ്ട് രാഘവന്റെ മനസ്സും വിസ്മയിച്ചു. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട്, അദ്ഭുതമായ മാനിനെ കണ്ട്, ആ രൂപത്താൽ മോഹിതനായും സീതയാൽ പ്രേരിതനായും രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു. ‘രാഘവസ്യാപി’ (രാഘവന്റെയും) എന്നതിലെ ‘അപി’ (-ഉം) എന്ന വാക്കിന് ഇവിടെ വലിയ ഭാരമുണ്ട് — ധൈര്യത്തിന്റെ ആശ്രയമായവൻപോലും ഇവിടെ വിസ്മയിച്ചു; അതിനാൽ സീതയുടെ ദോഷം ലഘുവാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി ദീപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു — സ്വർണരോമൻ, മണിശൃംഗൻ, ഉദയസൂര്യവർണൻ, നക്ഷത്രപഥതേജസ്വി; ഭൂമിയിലെ സ്വർണത്തിൽ തുടങ്ങി ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾവരെ ഉപമാനങ്ങൾ നീങ്ങുന്നു. ‘മോഹിതൻ’, ‘പ്രേരിതൻ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ വേർതിരിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ഒന്നു രൂപത്തിൽനിന്ന്, മറ്റേതു പത്നിയുടെ വാക്കിൽനിന്ന്.
രാമൻ പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, വൈദേഹിയുടെ ഈ ഉല്ലസിക്കുന്ന ആഗ്രഹം; രൂപശ്രേഷ്ഠതകൊണ്ടുതന്നെ ഈ മാൻ ഇന്ന് ജീവനോടെ ശേഷിക്കുകയില്ല. നന്ദനവനപ്രദേശത്തുമില്ല, ചൈത്രരഥവനത്തിലുമില്ല — സൗമിത്രേ, ഭൂമിയിൽ പിന്നെ എവിടെയാണ് ഇതിനു തുല്യമായ ഒരു മാൻ ഉണ്ടാവുക? പ്രതിലോമമായും അനുലോമമായും കിടക്കുന്ന മനോഹരമായ രോമനിരകൾ സ്വർണപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രമായി ഈ മാനിൽ ശോഭിക്കുന്നു. കോട്ടുവായിടുന്ന ഇതിന്റെ വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന നാക്കു നോക്കൂ — മേഘത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന മിന്നൽപോലെ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിജ്വാലപോലെ. ഇന്ദ്രനീലവും സ്ഫടികവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന മുഖവും ശംഖും മുത്തുംപോലുള്ള ഉദരവുമുള്ള ഇത് വർണനാതീതമാണ് — ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇതു മോഹിപ്പിക്കാത്തത്? സ്വർണപ്രഭയുള്ളതും പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിർമിതവുമായ ഈ ദിവ്യരൂപം കണ്ട് ആരുടെ മനസ്സാണ് വിസ്മയിക്കാത്തത്?’ പിന്നെ അവൻ നായാട്ടിന്റെ പ്രയോജനവും പറയുന്നു: ‘മാംസത്തിനുവേണ്ടിയും വിനോദത്തിനുവേണ്ടിയും വില്ലാളികളായ രാജാക്കന്മാർ മഹാവനത്തിൽ നായാട്ടിൽ മാനുകളെ കൊല്ലാറുണ്ട്. മഹാവനത്തിൽ പരിശ്രമത്തിലൂടെ ധനങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു — പലവിധ ധാതുക്കളും മണികളും രത്നങ്ങളും സ്വർണവും. അതെല്ലാം മനുഷ്യർക്കു സാരമായ ധനമാണ്, സമ്പത്തു വർധിപ്പിക്കുന്നത്; ശുക്രൻ മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിക്കുന്നതെല്ലാം സിദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ, ഇതും.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ തന്റെ നിശ്ചയത്തിനു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — പത്നിയുടെ ആഗ്രഹം, മാനിന്റെ അനുപമത, രാജധർമത്തിൽ നായാട്ടിനുള്ള സ്ഥാനം. ഈ ഭാഗത്ത് വർണനയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സാമാന്യരൂപം, പിന്നെ രോമനിരകൾ, പിന്നെ കോട്ടുവായിടുമ്പോഴത്തെ നാക്ക്, പിന്നെ മുഖവും ഉദരവും; കാണുന്നവന്റെ ദൃഷ്ടി സ്വയം ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ കവി ദൂരെനിന്നു തുടങ്ങി അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന നാക്ക്’ എന്ന ചിത്രം മാത്രം ഭയസൂചകമാണ് — അഗ്നിജ്വാല, മേഘത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന മിന്നൽ — ഈ രണ്ട് ഉപമാനങ്ങളും സൗന്ദര്യത്തിന്റേതല്ല, സംഹാരത്തിന്റേതാണ്. ഇതിലൂടെ വാല്മീകി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: സത്യം രാമന്റെ കണ്ണിലും വന്നു, എന്നാൽ ബുദ്ധി അതിനെ ഗ്രഹിച്ചില്ല. ‘നന്ദനവനപ്രദേശത്ത്’, ‘ചൈത്രരഥവനത്തിൽ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ദേവോദ്യാനങ്ങൾ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മാനിന്റെ അലൗകികതതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — സ്വർഗത്തിൽപോലുമില്ലാത്തത് ഇവിടെ എങ്ങനെ? ഈ ചോദ്യം മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയിരുന്നെങ്കിൽ ഉത്തരം ‘മായ’ എന്നുതന്നെ ആകുമായിരുന്നു; എന്നാൽ അവൻ അവിടേക്കു പോകുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ നായാട്ടിന് അർഥശാസ്ത്രപരമായ ന്യായീകരണം കൊണ്ടുവരുന്നു — വനത്തിൽ ധനവും ധാതുക്കളും മണികളും സ്വർണവും ലഭിക്കുന്നു, അതാണ് മനുഷ്യർക്കു സാരമായ ധനം; ശുക്രന്റെ ഉപമ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആചാര്യനെ ഓർമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
രാമൻ അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ വചനം ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘സുലക്ഷ്മണാ, ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഏതു കാര്യത്തിനുവേണ്ടി വിചാരിക്കാതെതന്നെ പുറപ്പെടുന്നുവോ, ആ കാര്യത്തെയാണ് അർഥശാസ്ത്രജ്ഞർ ‘അർഥ്യം’ (പ്രയോജനമുള്ളത്) എന്നു വിളിക്കുന്നത്.’ പിന്നെ അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘ഈ മൃഗരത്നത്തിന്റെ വിലമതിക്കാനാവാത്ത സ്വർണത്തോലിൽ സുന്ദരിയായ വൈദേഹി എന്നോടൊപ്പം ഇരിക്കും. കാദലി എന്ന മാനിന്റെ തോലോ പ്രിയകമാനിന്റെ തോലോ ആട്ടിൻരോമംകൊണ്ടുള്ള പ്രവേണിയോ കമ്പിളിയോ — ഇവയിലൊന്നുംതന്നെ സ്പർശത്തിൽ ഇതിനു തുല്യമാവില്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ഈ ശ്രീമാനായ മൃഗവും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യമൃഗവും — ഇവ രണ്ടും ദിവ്യമൃഗങ്ങളാണ്: താരാമൃഗവും ഭൂമൃഗവും.’ പിന്നെ അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്കയും അംഗീകരിക്കുന്നു: ‘നീ എന്നോടു പറയുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഇതെങ്കിൽ, ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണെങ്കിൽ, ഇവനെ ഞാൻ വധിക്കുകതന്നെ വേണം. ക്രൂരനും ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനുമായ ഈ മാരീചൻ മുൻപു വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കവേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ഹിംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; നായാട്ടിൽ പെട്ടെന്നു പൊങ്ങിവന്ന് ഇവൻ മഹാവില്ലാളികളായ അനേകം രാജാക്കന്മാരെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഈ മാൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടതുതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ രണ്ടു വിധത്തിലും തന്റെ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കുന്നു — മാനാണെങ്കിൽ തോൽ, രാക്ഷസനാണെങ്കിൽ വധം. ഈ ഇരുതലയുക്തിതന്നെ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിൽത്തന്നെ ഒരു ദോഷവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രണ്ടു വഴിക്കും പോകാൻ ഒരുങ്ങിയവൻ ശങ്കയെ പരിശോധിക്കാൻ നിൽക്കുന്നില്ല. ‘കാദലിയല്ല, പ്രിയകിയല്ല, പ്രവേണിയല്ല, ആവികിയുമല്ല’ എന്ന നാലു നിഷേധങ്ങളിലൂടെ കവി സീതയുടെ സുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ചിന്ത കാണിക്കുന്നു — പത്നിയുടെ ഇരിപ്പിടത്തിന്റെ മാർദവംപോലും രാമൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘താരാമൃഗമഹീമൃഗൗ’ എന്ന സമാസത്തിലൂടെ ആകാശത്തിലെ മൃഗശിരോനക്ഷത്രവും ഭൂമിയിലെ ഈ മാനും ഒരിടത്തു നിർത്തപ്പെടുന്നു; അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുമുണ്ട്.
ദൃഷ്ടാന്തമായി രാമൻ വാതാപിയുടെ കഥ പറയുന്നു: ‘പണ്ട് ഇവിടെ വാതാപി തപസ്വികളെ അവഹേളിച്ച്, വയറ്റിൽ ചെന്നിരുന്ന്, പെൺകോവർകഴുതയെ അതിന്റെ സ്വന്തം ഗർഭം എന്നപോലെ, ദ്വിജന്മാരെ കൊന്നിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം, ലോഭംകൊണ്ട് അവൻ തേജസ്വിയായ മഹാമുനി അഗസ്ത്യനെ സമീപിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്ഷണമായിത്തീരുകയും ചെയ്തു. ഭക്ഷണശേഷം സ്വരൂപം ധരിച്ചു പുറത്തുവരാൻ ഒരുങ്ങുന്ന അവനെ കണ്ട് ഭഗവാൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വാതാപിയോടു പറഞ്ഞു: “വാതാപേ, തേജസ്സിനെ വകവയ്ക്കാതെ നീ ജീവലോകത്തിൽ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരെ അവഹേളിച്ചു; അതിനാൽ നീ ദഹിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു.” ലക്ഷ്മണാ, ആ രാക്ഷസൻ വാതാപിയെപ്പോലെ ആകാതിരിക്കട്ടെ — ധർമനിഷ്ഠനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ എന്നെപ്പോലുള്ളവനെ അവമതിക്കുന്നവൻ, അഗസ്ത്യനാലെന്നപോലെ എന്നാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാതാപിതന്നെയായിത്തീരും.’ കഥയുടെ സാരം വ്യക്തമാണ് — യോഗിയെ വിഴുങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുന്നവൻ സ്വയംതന്നെ ദഹിച്ചുപോകുന്നു. ‘ഇവിടെ നീ സന്നദ്ധനും നിയന്ത്രിതനുമായി മൈഥിലിയെ രക്ഷിക്കുക’ എന്നും അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — കഥയുടെ ഫലം ജാഗ്രതതന്നെ. വാതാപി ഇല്വലന്റെ സഹോദരനാണ്; അവൻ ആട്ടിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമായിരുന്നു, പിന്നെ വയറ്റിൽനിന്നുതന്നെ എഴുന്നേറ്റ് അവരെ പിളർന്നിരുന്നു. അഗസ്ത്യനാകട്ടെ അവനെ ഭക്ഷിച്ച് ദഹിപ്പിച്ചുകളഞ്ഞു — ‘ജീർണോ ഭവ’ (ദഹിച്ചുപോകൂ) എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്ക്; അതാണ് ഇവിടെ ‘തസ്മാദസി ജരാം ഗതഃ’ (അതിനാൽ നീ ദഹിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു) എന്ന രൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘പെൺകോവർകഴുതയെ സ്വന്തം ഗർഭം എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയും മൂർച്ചയേറിയതാണ് — കോവർകഴുതയുടെ ഗർഭം പ്രസവസമയത്ത് അമ്മയെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നു; അതുപോലെ വയറ്റിലിരിക്കുന്ന വാതാപി ഭക്ഷിച്ചവനെ. രാമൻ ഇവിടെ തന്നെത്തന്നെ അഗസ്ത്യനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — ‘ധർമനിഷ്ഠനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ എന്നെപ്പോലുള്ളവനെ അവമതിക്കുന്നവൻ’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ അവൻ വില്ലിന്റെ ബലം മാത്രമല്ല, തന്റെ തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
രാമൻ തീരുമാനം ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘രഘുനന്ദനാ, നമ്മുടെ എല്ലാ കർതവ്യവും ഈ സീതയെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ഈ മാനിനെ വധിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജീവനോടെ പിടിക്കും. ഞാൻ മാനിനെ കൊണ്ടുവരാൻ വേഗം പോകുമ്പോൾ — നോക്കൂ ലക്ഷ്മണാ — വൈദേഹിയുടെ ആഗ്രഹം മാൻതോലിലേക്കു തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ തോലുള്ള ഈ മാൻ ഇന്ന് ജീവനോടെ ശേഷിക്കുകയില്ല. സീതയോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ജാഗരൂകനായിരിക്കണം. ലക്ഷ്മണാ, ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഈ പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന്, ഈ തോലുമെടുത്ത് ഞാൻ വേഗം വരാം.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ: ‘ലക്ഷ്മണാ, സമർഥനും അതിബലവാനും ബുദ്ധിമാനുമായ ജടായു എന്ന പക്ഷിയോടൊപ്പം ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക; മൈഥിലിയെ കാത്തുകൊണ്ട്, ഓരോ നിമിഷവും എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും ശങ്കയോടെ ശ്രദ്ധിക്കുക.’ രാമന്റെ ഈ അവസാനവാക്ക് കരുണാർദ്രമായി തോന്നുന്നു — എല്ലാ മുൻകരുതലുകളും പറഞ്ഞു, എന്നിട്ടും വിധിയുടെ ഗതി മറ്റൊന്നാണ്; നാല്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ഈ സംരക്ഷണംതന്നെ തകരും. ‘നമ്മുടെ എല്ലാ കർതവ്യവും ഇവളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം സീതാരക്ഷയാണെന്നു രാമൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻതന്നെ അവളെ വിട്ടുപോകുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസമാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ഹൃദയം. ‘സന്നദ്ധൻ’, ‘നിയന്ത്രിതൻ’, ‘ജാഗരൂകൻ’, ‘ശങ്കയോടെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നവൻ’ എന്നീ നാലു പദങ്ങൾ ഒരേ അർഥം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ഉള്ളിലെ ഉത്കണ്ഠ പ്രകടമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥