സർഗ്ഗം
മാരീചൻ മായാമൃഗരൂപം ധരിക്കുന്നു
ഭയംകൊണ്ടു ദീനനായ മാരീചന്റെ സമ്മതം, രാവണന്റെ ഹർഷം, ആകാശരഥത്തിൽ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക്, രത്നമയമായ മൃഗരൂപം, സീതയുടെ വിസ്മയം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാരീചൻ പരുഷവാക്കുകളാൽ രാവണനെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു, എന്നാൽ അവന്റെ ഉപദേശം നിഷ്ഫലമായി. ഈ സർഗത്തിൽ രാത്രിസഞ്ചാരികളുടെ പ്രഭുവിനെ ഭയന്ന് ദീനനായ അവൻ ‘നമുക്കു പോകാം’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു — ഉപദേശത്തിന്റെ പരാജയം, ഭയത്തിന്റെ വിജയം. എങ്കിലും തന്റെ ഉറപ്പായ മരണം അവൻ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘ശരവും വില്ലും വാളും ധരിച്ച അവൻ മുൻപും എന്നെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നെ വധിക്കാൻ ആയുധമുയർത്തിയ അവനാൽ അന്നുതന്നെ എന്റെ ജീവൻ ഹനിക്കപ്പെട്ടു. രാമനെ ആക്രമിച്ചിട്ട് ആരും ജീവനോടെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല; ഈ മൃഗം യമദണ്ഡമേറ്റ നിന്റെ പ്രതിരൂപംതന്നെയാണ്. ദുരാത്മാവേ, നീ ഇങ്ങനെ നിൽക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് എന്തു ചെയ്യാനാകും? ഇതാ ഞാൻ പോകുന്നു, താതാ; നിശാചരാ, നിനക്കു സ്വസ്തി.’ ‘താതാ’ എന്ന സംബോധന കരുണാർദ്രമാണ് — ശത്രുവിനെപ്പോലും അന്ത്യനിമിഷത്തിൽ സ്നേഹത്തോടെ വിളിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ ഇതു സമ്മതമല്ല, അനുമതിയുമല്ല, ആത്മബലിയുടെ സ്വീകാരമാണ്; ഈ വഴി മരണത്തിലേക്കുതന്നെയാണെന്ന് മാരീചനറിയാം. ‘രാമനെ ആക്രമിച്ചിട്ട് ആരും ജീവനോടെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല’ എന്ന മൂന്നാം ശ്ലോകം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു.
ആ വാക്കുകേട്ട് ആ രാക്ഷസൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ ഈ വാക്ക് ശൗര്യമുള്ളതാണ്, എന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വഴങ്ങുന്നവന്റേതുപോലെ പറഞ്ഞതാണ്; ഇപ്പോഴാണ് നീ മാരീചൻ, മുൻപ് നീ മറ്റേതോ ഒരു രാക്ഷസനായിരുന്നു.’ ഈ പ്രശംസ ഗുണത്തിനല്ല, ആജ്ഞാപാലനത്തിനു മാത്രമാണ് — രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവനാണ് മാരീചൻ. പിന്നെ അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച, ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ രഥത്തിൽ വേഗം കയറുക; പിശാചുമുഖമുള്ള കഴുതകളെ പൂട്ടിയ ആ രഥം എന്റെ കൂടെയുണ്ട്. വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചശേഷം നിനക്ക് ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം; ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് ഞാനാകട്ടെ ബലമായി ആ മൈഥിലിയെ കൊണ്ടുവരും.’ അപ്പോൾ താടകയുടെ പുത്രനായ മാരീചൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു — എതിർപ്പിനുള്ള അവസരം അവസാനിച്ചു. ഇവിടെ രാവണന്റെ വാക്കിലെ കാപട്യം വ്യക്തമാണ് — മുൻപു പരുഷമായി സംസാരിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ‘ഇപ്പോഴാണ് നീ മാരീചൻ’ എന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അധർമിഷ്ഠനായ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഗുണമെന്നാൽ ആജ്ഞാപാലനം മാത്രമാണ്, സത്യവചനമല്ല. ‘ബലമായി’ (പ്രസഭം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ ഉദ്ദേശ്യം പ്രകടമാകുന്നു — യാചനകൊണ്ടോ പ്രേമംകൊണ്ടോ അല്ല, ബലംകൊണ്ടുതന്നെയുള്ള അപഹരണം. മാത്രമല്ല, അവൻ മാരീചന് ‘ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം’ എന്ന അഭയം നൽകുന്നു; അതു വാസ്തവത്തിൽ അസാധ്യമാണ്, കാരണം മാരീചൻ രാമബാണത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. രഥത്തിന്റെ വർണനയും രാക്ഷസീയമാണ് — കഴുതകൾ പിശാചുമുഖമുള്ളവ, രഥമാകട്ടെ രത്നാലംകൃതം; ഭീഷണവും സുന്ദരവും ചേർന്ന് രാക്ഷസൈശ്വര്യത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് രാവണനും മാരീചനും വിമാനംപോലുള്ള ആ രഥത്തിൽ കയറി ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽനിന്നു വേഗം പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ മുകളിൽനിന്ന് പട്ടണങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ നദികളും രാജ്യങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് അവർ പോയി — ആകാശമാർഗത്തിന്റെ ദൃശ്യം കവി ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ വിസ്തരിക്കുന്നു. പിന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെത്തി, മാരീചനോടുകൂടിയ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ രാഘവന്റെ ആശ്രമം കണ്ടു. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ ആ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി അവൻ മാരീചന്റെ കൈപിടിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇതാണ് രാമന്റെ ആശ്രമം; സഖേ, നാം എന്തിനു വന്നുവോ ആ കാര്യം വേഗം നടത്തുക.’ ‘കൈപിടിച്ചു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാവണന്റെ അക്ഷമ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓടിപ്പോകുമോ എന്ന ശങ്കയാലെന്നപോലെ അവൻ മാരീചനെ പിടിച്ചുനിർത്തുന്നു. ‘സഖേ’ എന്ന സംബോധനയും അവന്റെ കാപട്യംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം സഖാവിനെത്തന്നെയാണ് മൃത്യുമുഖത്തേക്ക് അയയ്ക്കുന്നത്. പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ആകാശമാർഗത്തിന്റെ ദീർഘദൃശ്യം ചുരുക്കി വഹിക്കുന്നു — പട്ടണങ്ങൾ, വനങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, നദികൾ, രാജ്യങ്ങൾ, നഗരങ്ങൾ എന്ന ആറു പദങ്ങൾതന്നെ സമ്പൂർണ ഭാരതവർഷത്തെയെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു അർധശ്ലോകത്തിന്റെ അളവിൽ വ്യത്യസ്തമാണ് — അച്ചടിയിൽ ‘തതോ രാവണമാരീചൗ’ എന്നത് ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം. ‘വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട’ എന്ന വിശേഷണം ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തവും സൗമ്യവുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലത്തേക്കാണ് ഛദ്മം പ്രവേശിക്കാനൊരുങ്ങുന്നത്.
രാവണന്റെ വാക്കുകേട്ട് മാരീചൻ ആ നിമിഷംതന്നെ മാനായി മാറി രാമന്റെ ആശ്രമവാതിൽക്കൽ സഞ്ചരിച്ചു. അവൻ അതിമഹത്തും അദ്ഭുതദർശനവുമായ ഒരു രൂപം ധരിച്ചു; അതിന്റെ വർണന കവി അംഗംപ്രതി നൽകുന്നു — കൊമ്പുകളുടെ അഗ്രങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ മണികൾ, മുഖം വെളുപ്പും കറുപ്പും കലർന്നത്, മുഖത്തിന്റെ ആകൃതി ചെന്താമരയും നീലോൽപലവുംപോലെ, കാതുകൾ ഇന്ദ്രനീലോൽപലത്തിന്റെ നിറമുള്ളവ, കഴുത്ത് അല്പം ഉയർന്നത്, ഉദരം ഇന്ദ്രനീലംപോലെ, പാർശ്വങ്ങൾ ഇരിപ്പപ്പൂവിന്റെ നിറമുള്ളവ, കാന്തി താമരയുടെ കേസരംപോലെ, കുളമ്പുകൾ വൈഡൂര്യംപോലെ, കണങ്കാലുകൾ നേർത്തവ, ശരീരം ഒതുക്കമുള്ളത്, വാൽ ഇന്ദ്രധനുസ്സിന്റെ നിറമുള്ളതും മുകളിലേക്കുയർന്നു ശോഭിക്കുന്നതും. നിറം മനോഹരവും സ്നിഗ്ധവും, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും. ഇങ്ങനെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ അതിമനോഹരമായ ഒരു മാനായിത്തീർന്നു. എല്ലാ ഉപമാനങ്ങളും രത്നങ്ങളിൽനിന്നും പുഷ്പങ്ങളിൽനിന്നുമാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത് — മായയുടെ സൗന്ദര്യം എത്രയധികമാണോ അത്രയും അതിന്റെ കപടം അദൃശ്യമാകുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒരു മാനിന്റെയും സ്വാഭാവികമായ നിറം പറയുന്നില്ല; എല്ലായിടത്തും മണികൾ, നീലോൽപലങ്ങൾ, വൈഡൂര്യം, ഇന്ദ്രധനുസ്സ് എന്നിവ മാത്രം. ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ മാൻ വനത്തിന്റേതല്ല, ഖജനാവിന്റേതാണ്; കാണുന്ന മാത്രയിൽ ‘ഇതിനെ പിടിക്കണം’ എന്ന ആഗ്രഹം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് രാക്ഷസൻ മാനായിത്തീർന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രൂപാന്തരത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു — മായയ്ക്കു കാലം ആവശ്യമില്ല. ‘സ തു രൂപം സമാസ്ഥായ മഹദദ്ഭുതദർശനം’ (അതിമഹത്തും അദ്ഭുതദർശനവുമായ രൂപം ധരിച്ച്) എന്ന അർധശ്ലോകവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല.
മനോഹരവും ദർശനീയവുമായ രൂപം ധരിച്ച ആ രാക്ഷസൻ രമണീയമായ വനത്തെയും രാമന്റെ ആശ്രമത്തെയും ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിച്ചു. വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെ, പലവിധ ധാതുക്കളാൽ വിചിത്രമായ നിറമുള്ള അവൻ ചുറ്റുമുള്ള പുൽത്തകിടികളിലൂടെ നന്നായി നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രനും പ്രിയദർശനനുമായി അവൻ മരങ്ങളുടെ തളിരുകൾ തിന്നുകൊണ്ടു സഞ്ചരിച്ചു. വാഴക്കുടിലിനടുത്തു ചെന്ന്, അവിടവിടെ കർണികാരങ്ങളുടെ ചുവട്ടിൽ നിന്ന്, മെല്ലെ നടന്നുകൊണ്ട് അവൻ സീതയെ കാണാൻതന്നെ ആഗ്രഹിച്ചു. താമരപോലെ ചിത്രിതമായ മുതുകുള്ള ആ മഹാമൃഗം ശോഭിച്ചു; രാമന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ‘ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉപമ രണ്ട് അർഥങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് അവന്റെ കാന്തി വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് അതേ കാന്തി വനത്തെ ദഹിപ്പിക്കാനാണു വന്നിരിക്കുന്നത്. ഓരോ പദത്തിലും ‘പോലെ’ (ഇവ) ചേർത്തുകൊണ്ട് കവി മായയുടെ അസത്യത ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മാനിന്റെ എല്ലാ ചേഷ്ടകളും കാണിക്കാനുള്ളവയാണ് — പുൽത്തകിടികളിലൂടെയുള്ള നടത്തം, തളിരു തിന്നൽ, വാഴക്കുടിലിനരികിൽ നിൽക്കൽ, കർണികാരത്തണലിലെ നില്പ്, മന്ദഗതി. വാസ്തവത്തിൽ അവൻ മേയുകയല്ല, അഭിനയിക്കുകയാണ്; ‘സീതയെ കാണുക’ എന്ന ഒന്നുമാത്രമാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ‘നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ’ എന്ന വിശേഷണം വളർത്തുമൃഗത്തിന്റേതുപോലുള്ള മൃദുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഭയം ജനിക്കാതിരിക്കാനായി. ഇങ്ങനെ കവി ക്രമമായി സീതയുടെ മനസ്സിലേക്കു പ്രവേശിക്കാനുള്ള വഴി ഒരുക്കുന്നു.
ആ മൃഗശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും പോയി തിരിച്ചുവന്നു സഞ്ചരിച്ചു; ഒരു നിമിഷം വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു. ചിലപ്പോൾ നിലത്തു കളിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും ഇരിക്കുന്നു, ആശ്രമവാതിൽക്കൽ വന്നിട്ട് മാൻകൂട്ടങ്ങളുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു, മാൻകൂട്ടങ്ങൾ പിന്തുടരുമ്പോൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു — ഇതെല്ലാം സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാക്ഷസന്റെ കൃത്രിമമായ ചേഷ്ടകളാണ്. ചാടിച്ചാടി അവൻ വിചിത്രമായ വൃത്തങ്ങളിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു. എന്നാൽ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മറ്റു മാനുകൾ അവനെ നോക്കി അടുത്തുവന്ന് മണത്തുനോക്കി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകുന്നു — മൃഗങ്ങൾ മണംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, മനുഷ്യർക്കാകട്ടെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും കഴിഞ്ഞില്ല. മാനുകളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രമിക്കുന്നവനാണെങ്കിലും, തന്റെ സ്വഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കാനായി അവൻ കാട്ടുമാനുകളെ തൊട്ടിട്ടും ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല. ആ സമയത്തുതന്നെ ശുഭനേത്രയായ വൈദേഹി അവിടെ വന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പ്രകടമാണ് — കാട്ടുമാനുകൾ സ്വജാതിയെ ആശ്രയിക്കാൻ വന്നു; എന്നാൽ അടുത്തുവന്നു മണത്തപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു; അവയുടെ ഘ്രാണശക്തിതന്നെ രാക്ഷസന്റെ ഗന്ധം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ‘പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവയുടെ ഭീതിയുടെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, മാനുകളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രമിക്കുന്നവനായിട്ടും അവൻ അവയെ ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഭക്ഷിച്ചാൽ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടും; അതിനാൽ ‘സ്വഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കാനായി’ എന്നു കവിതന്നെ കാരണം പറയുന്നു. ഇതിൽനിന്നു തെളിയുന്നു — മായാമൃഗം സ്വന്തം മായയിൽ സ്വയംതന്നെ ബന്ധിതനാണ്, കാരണം സ്വഭാവംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവൻ നിർബന്ധിതനാണ്. ‘ആ സമയത്തുതന്നെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രണ്ടു പ്രവൃത്തികളുടെ ഒത്തുചേരൽ കാണിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് രാക്ഷസന്റെ ഒരുക്കം, മറുവശത്ത് സീതയുടെ പൂപറിക്കൽ; ദൈവംതന്നെയാണ് ഇവയെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നത്.
മദിരാക്ഷിയായ സീത പൂ പറിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി കർണികാരങ്ങളും അശോകങ്ങളും മാവുകളും കടന്നുപോയി. പൂ പറിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, സുന്ദരമുഖിയും വനവാസത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവളുമായ അവൾ, മുത്തുകളാലും മണികളാലും വിചിത്രമായ അവയവങ്ങളുള്ള ആ രത്നമയമായ മാനിനെ കണ്ടു. സുന്ദരമായ പല്ലുകളും ചുണ്ടുകളും വെള്ളിനിറമുള്ള രോമങ്ങളുമുള്ള അതിനെ കണ്ട്, വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ അവൾ സ്നേഹത്തോടെ ഉറ്റുനോക്കി. ആ മായാമൃഗമാകട്ടെ രാമന്റെ പ്രിയയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു. മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിർമിതമായ ആ മാനിനെ കണ്ട് ജനകപുത്രിയായ സീത പരമമായ വിസ്മയം പ്രാപിച്ചു — ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘വനവാസത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവൾ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ കരുണയുടെ ബീജമാണ് — രാജകുലത്തിൽ രത്നങ്ങൾ കണ്ടു ശീലിച്ചവൾ വനത്തിൽ രത്നമയമായ മാനിനെ കണ്ടു മോഹിക്കുന്നു; മായയുടെ വിജയം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പൂ പറിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ നിർദോഷത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കുന്നില്ല, പൂക്കൾ മാത്രം പറിക്കുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവളുടെ മനസ്സിലേക്കാണ് ഛദ്മം എളുപ്പം പ്രവേശിക്കുന്നത്. ‘സ്നേഹത്തോടെ ഉറ്റുനോക്കി’ — ലോഭത്തോടെയല്ല, ഒരു കുഞ്ഞിനെ നോക്കുന്നതുപോലെ സ്നേഹത്തോടെയാണ് അവൾ അതിനെ നോക്കുന്നത്. ‘വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ സമ്പൂർണ കാണ്ഡത്തിന്റെയും കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ് — ഇവിടെ ജനിച്ച വിസ്മയംതന്നെയാണ് പിന്നീട് സീതാപഹരണത്തിനും രാക്ഷസവധത്തിനും ലങ്കാദഹനത്തിനും മൂലം. ഇതോടെ സർഗം നിർത്തുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ ഭർത്താവിനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വിളിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥