സർഗ്ഗം
രാമൻ മാരീചനെ വധിക്കുന്നു
മാനിനെ പിന്തുടരൽ, കാണിച്ചും മറഞ്ഞും ആകർഷിക്കൽ, ബ്രഹ്മനിർമിതമായ ശരംകൊണ്ടുള്ള വധം, ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്ന ആർത്തനാദം, രാമന്റെ വിഷാദം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ രക്ഷയ്ക്കു നിയോഗിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ സ്വയം മാനിനെ പിന്തുടരാൻ പുറപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സഹോദരനോട് ആജ്ഞാപിച്ചിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രഘുനന്ദനൻ സ്വർണപ്പിടിയുള്ള വാൾ അരയിൽ കെട്ടി. പിന്നെ മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞ വില്ല് — അവന്റെതന്നെ ആഭരണമായത് — എടുത്ത്, രണ്ടു ‘കപാലങ്ങൾ’ കെട്ടി, ഉയർന്ന വിക്രമത്തോടെ അവൻ പോയി. ആ രാജേന്ദ്രൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വനരാജനായ ആ മാൻ ഭയംകൊണ്ടെന്നപോലെ മറഞ്ഞു, പിന്നെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — ഇതുതന്നെയാണ് അതിന്റെ കളി; ഇതിലൂടെ രാമൻ ക്രമേണ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വന്തം ആഭരണമായ വില്ല്’ (ചാപമാത്മവിഭൂഷണം) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ക്ഷത്രിയന്റെ അലങ്കാരം വില്ലാണ്, രത്നമല്ല; രത്നമൃഗത്തിന്റെ നേർക്കു പോകുന്നവനും സ്വന്തം രത്നമായ വില്ലുതന്നെ എടുക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ‘കപാലൗ’ എന്നാണു പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘കലാപൗ’ (രണ്ട് ആവനാഴികൾ) എന്നാണ്; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിലും ‘രണ്ട് ആവനാഴികൾ’ എന്നാണ് അർഥം.
വാൾ കെട്ടി വില്ലെടുത്ത് രാമൻ മാൻ പോയ വഴിയേ ഓടി. രൂപംകൊണ്ട് മുന്നിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ അതിനെ കാണുന്നു. കയ്യിൽ വില്ലേന്തിയ അവൻ മഹാവനത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് ഓടുന്ന അതിനെ കാണുന്നു — ചിലപ്പോൾ അത് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ കടന്നുപോയതുപോലെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ ശങ്കിച്ചു പരിഭ്രമിച്ച് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നതുപോലെ, ചിലപ്പോൾ ചില വനപ്രദേശങ്ങളിൽ കാണപ്പെട്ടും മറഞ്ഞും. ചിതറിയ മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ശരത്കാലചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെ അത് ഒരു നിമിഷം കാണപ്പെട്ടു, വീണ്ടും ദൂരെ പ്രകാശിച്ചു. ഇങ്ങനെ കാണിച്ചും മറഞ്ഞുംകൊണ്ട് അതു രാഘവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി; മാനിന്റെ രൂപം പ്രാപിച്ച മാരീചൻ അവനെ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു നയിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമാനം ഒരൊറ്റ തത്ത്വം വഹിക്കുന്നു — നിമിഷംതോറും കാണപ്പെടുകയും മറയുകയും ചെയ്യുന്നത് മായയാണ്, വസ്തുവല്ല; എന്നാൽ നായാട്ടിൽ മുഴുകിയവന്റെ മനസ്സ് ഇതു വിചാരിക്കുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു — ഗതി, വിരാമം, വീണ്ടും ഗതി. ‘തിരിഞ്ഞുനോക്കി തിരിഞ്ഞുനോക്കി’ എന്ന ആവർത്തനം മാനിന്റെ കപടം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അത് ഓടിരക്ഷപ്പെടുകയല്ല, പിന്തുടരുന്നവൻ നിൽക്കാതിരിക്കാനായി പിന്നിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് ഓടുന്നത്. ‘കാണിച്ചും മറഞ്ഞും’ (ദർശനാദർശനേന) എന്ന ഒറ്റ പദത്തിലൂടെ സമ്പൂർണ മായയും നിരൂപിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പദംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ താക്കോൽ.
അതിനാൽ മോഹിതനും വിവശനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ ക്രുദ്ധനായി; ഏറെ ക്ഷീണിച്ച് അവൻ ഒരു പുൽത്തകിടിയിൽ തണലിൽ നിന്നു. അപ്പോൾ മൃഗരൂപം ധരിച്ച ആ നിശാചരൻ അവനെ ഉന്മത്തനാക്കി — മറ്റു മാനുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അത് അധികം അകലെയല്ലാതെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിടിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ട് അതു വീണ്ടും ഓടി; ഉടനെതന്നെ ഭയംകൊണ്ടെന്നപോലെ വീണ്ടും മറഞ്ഞു. പിന്നെ വീണ്ടും ദൂരെ ഒരു മരക്കൂട്ടത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു; അതു കണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അതിനെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ മനസ്സിന്റെ പരിവർത്തനം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം കൗതുകം, പിന്നെ ക്ഷീണം, പിന്നെ ക്രോധം, ഒടുവിൽ നിശ്ചയം. ‘വിവശൻ’ എന്ന പദം അത്യന്തം പ്രധാനമാണ് — എപ്പോഴും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻപോലും ഇവിടെ മായയാൽ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാക്കപ്പെട്ടു; ഇതിലൂടെത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന വിപത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു. ‘ഉന്മത്തനാക്കി’ (ഉന്മാദയാമാസ) എന്ന ക്രിയാപദവും തീവ്രമാണ് — അതു വെറുതെ വഞ്ചിക്കുകയല്ല, ഭ്രാന്തുപിടിച്ചവനെപ്പോലെയാക്കുകയാണ്. ‘മറ്റു മാനുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്’ എന്നതിലും ചാതുര്യമുണ്ട് — സ്വജാതിക്കാരുടെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അതു തന്റെ അസ്വാഭാവികത മറയ്ക്കുന്നു.
വീണ്ടും കുപിതനായ രാഘവൻ അവിടെ സൂര്യരശ്മിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്ന ഒരു ശരം എടുത്ത്, ദൃഢമായ വില്ലിൽ തൊടുത്ത്, ബലവാനായ അവൻ ബലമായി വലിച്ച്, ആ മാനിനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, ദീപ്തമായ, ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമിക്കപ്പെട്ട അസ്ത്രം വിട്ടു. ആ ശരോത്തമം മൃഗരൂപത്തിന്റെ ശരീരം പിളർന്ന്, ഇടിമിന്നൽപോലെ, മാരീചന്റെതന്നെ ഹൃദയം ഭേദിച്ചു. ഒരു പനയുടെ ഉയരത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് അത്യന്തം വേദനയോടെ അവൻ വീണു; ജീവൻ അല്പം മാത്രം ശേഷിച്ച അവൻ നിലത്തുകിടന്ന് ഭയങ്കരമായി അലറി. മരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മാരീചൻ ആ കൃത്രിമശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു — മായയുടെ അന്ത്യം ഇവിടെയാണ്. ‘ഇടിമിന്നൽപോലെ’ (അശനിസന്നിഭഃ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ശരത്തിന്റെ വജ്രതുല്യതയും ‘ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ’ എന്നതിലൂടെ അതിന്റെ ശബ്ദത്തോടുകൂടിയ വേഗവും കവി കാണിക്കുന്നു; അവയിൽ ഇടിമിന്നൽ ആകാശത്തുനിന്നെടുത്തത്, സർപ്പമാകട്ടെ ഭൂമിയിൽനിന്ന്. ‘ബ്രഹ്മനിർമിതം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മായയെ ഭേദിക്കാൻ മാനുഷമായ അസ്ത്രം പര്യാപ്തമല്ല എന്നു ഭാവം. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ശരം ആദ്യം മൃഗരൂപത്തിന്റെ ശരീരം പിളർക്കുന്നു, പിന്നെ മാരീചന്റെ ഹൃദയം; അതായത് അതു രൂപത്തെയും വസ്തുവിനെയും രണ്ടിനെയും ഭേദിക്കുന്നു. ‘പനയുടെ ഉയരത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വീഴ്ചയുടെ ഉയരവും ‘നിലത്ത്’ എന്നതിലൂടെ അവന്റെ അധഃപതനവും കാണിക്കുന്നു; ഉയരത്തിൽനിന്നു താഴേക്ക് എന്ന ഈ ഗതിതന്നെ രാക്ഷസന്റെ സമഗ്രജീവിതത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്.
രാവണന്റെ വാക്ക് ഓർത്ത് ആ രാക്ഷസൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഏത് ഉപായത്തിലൂടെ സീത ലക്ഷ്മണനെ ഇങ്ങോട്ടയയ്ക്കും, അങ്ങനെ ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു രാവണന് അവളെ അപഹരിക്കാനാകും?’ സമയമായെന്നു മനസ്സിലാക്കി അവൻ രാഘവന്റേതുതന്നെ പോലുള്ള ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചുകൂവി — ‘ഹാ സീതേ! ഹാ ലക്ഷ്മണാ!’ എന്ന്. അനുപമമായ ശരത്താൽ മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റ അവൻ ആ മൃഗരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം രാക്ഷസരൂപം ധരിച്ചു; ജീവൻ വെടിയുമ്പോൾ അവൻ അതിഭീമമായ ശരീരം ധരിച്ചു. നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന, ഭയങ്കരരൂപിയും രക്തത്തിൽ കുളിച്ച അവയവങ്ങളുള്ളവനും ഭൂമിയിൽ പിടയുന്നവനുമായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ട് രാമൻ മനസ്സുകൊണ്ട് സീതയുടെ അടുത്തെത്തി. ശ്രദ്ധിക്കുക — മരണനിമിഷത്തിലും മാരീചൻ രാവണന്റെ കാര്യംതന്നെ സാധിക്കുന്നു; ഉപദേശംകൊണ്ടു കഴിയാതിരുന്നവൻ സ്വന്തം പ്രാണൻകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഇച്ഛ നിറവേറ്റുന്നു. ‘സമയമായെന്നു മനസ്സിലാക്കി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണനിമിഷത്തെത്തന്നെ അവൻ അവസരമായി കരുതുന്നു; ഈ രാക്ഷസബുദ്ധി അവസാനംവരെയും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘രാഘവന്റേതുതന്നെ പോലുള്ള’ എന്നത് ശബ്ദത്തിന്റെ സാദൃശ്യമാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ മോഹത്തിനു മൂലമാകുന്നത്. മാത്രമല്ല, അവൻ മരിച്ചതു സ്വന്തം രൂപത്തിലാണ്, മൃഗരൂപത്തിലല്ല; ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക ഒടുവിൽ സത്യമെന്നു തെളിഞ്ഞു, എന്നാൽ അപ്പോഴേക്കും ഏറെ വൈകിപ്പോയി.
രാമൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണൻ മുൻപു പറഞ്ഞതുപോലെ ഇതു മാരീചന്റെ മായതന്നെയായിരുന്നു; ഇന്ന് അങ്ങനെതന്നെ സംഭവിച്ചു, ഈ മാരീചൻ എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ രാക്ഷസൻ മരിച്ചത് — അതു കേട്ട് സീത എങ്ങനെയായിരിക്കും? മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനും എന്ത് അവസ്ഥയിലെത്തും?’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ധർമാത്മാവായ രാമന്റെ രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിന്നു. മൃഗരൂപിയായ രാക്ഷസനെ കൊന്ന്, ആ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ, വിഷാദത്തിൽനിന്നുണ്ടായ തീവ്രമായ ഭയം അവിടെ രാമനിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ മറ്റൊരു പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന് അതിന്റെ മാംസമെടുത്ത് രാഘവൻ തിടുക്കത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തിനു നേർക്കു നീങ്ങി. സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യം രാമന്റെ തിടുക്കത്തോടെയാണ് — ശാന്തനായി വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ട് ഓടുന്നു; ‘രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രോമാഞ്ചവും ‘വിഷാദജമായ ഭയം’ എന്നതിലൂടെ ഉള്ളിലെ ഉത്കണ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഭയം തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനുംവേണ്ടിയാണ്; ഇതാണ് രാമന്റെ ശീലം. ‘പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന് മാംസമെടുത്ത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ കർതവ്യനിഷ്ഠയും കാണിക്കുന്നു — ചിന്തയാൽ വ്യാകുലനായിരിക്കുമ്പോഴും ആശ്രമവാസികളുടെ ഭക്ഷണം അവൻ മറക്കുന്നില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥