സർഗ്ഗം
സീതയുടെ പരുഷവാക്കുകളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട്
ആർത്തസ്വരം കേൾക്കൽ, സീതയുടെ നിർബന്ധം, ലക്ഷ്മണന്റെ സാന്ത്വനം, സീതയുടെ തീവ്രമായ ആക്ഷേപം, ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരണസമയത്ത് രാമന്റെതന്നെ സ്വരം അനുകരിച്ച് ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു. ആ ആർത്തസ്വരമാണ് ഇപ്പോൾ പഞ്ചവടിയിലെ പർണശാലയിൽ എത്തുന്നത്. ആ സ്വരം ഭർത്താവിന്റെ സ്വരത്തിനു തുല്യമെന്നു മനസ്സിലാക്കി സീത പെട്ടെന്നു ഭയചകിതയാകുന്നു; ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നു — ‘പോകൂ, രാഘവന്റെ വിവരം അറിയൂ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാർത്ത വേഗം കൊണ്ടുവരൂ.’ ‘എന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നില്ല, ഹൃദയവും ഇളകുന്നതുപോലെ; അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി നിലവിളിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം ഞാൻ വ്യക്തമായി കേട്ടു’ — ഇങ്ങനെ അവൾ തന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു — ‘കാട്ടിൽ നിലവിളിച്ച് ശരണം തേടുന്ന സഹോദരനെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ബാധ്യസ്ഥനാണ്; വേഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുക.’ സിംഹങ്ങളുടെ പിടിയിൽപ്പെട്ട കാളയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരുടെ പിടിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നാണ് അവളുടെ ആശങ്ക; ഉപമതന്നെ അവളുടെ ഭയത്തിനു തെളിവാണ്. എന്നാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പോയില്ല, കാരണം ‘സീതയെ വിട്ടുപോകരുത്’ എന്ന സഹോദരന്റെ ആജ്ഞ അവൻ ഓർക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് സഹോദരന്റെ രക്ഷ, മറുവശത്ത് സഹോദരന്റെതന്നെ ആജ്ഞ — ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിലാണ് സർഗത്തിലെ മുഴുവൻ തർക്കവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘എന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് അവളുടെ ഭയത്തിന്റെ അളവു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ തർക്കംകൊണ്ടല്ല, ഹൃദയത്തിന്റെ ആവേശംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്.
ലക്ഷ്മണൻ പോകാത്തതിൽ ക്ഷുഭിതയായ ജനകപുത്രി അവിടെവച്ചുതന്നെ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, മിത്രരൂപത്തിൽ കഴിയുന്നുവെങ്കിലും നീ സഹോദരനു ശത്രുവിനെപ്പോലെയാണ്. ഇങ്ങനെയൊരു ആപത്തിൽ സഹോദരന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാത്ത നീ എനിക്കുവേണ്ടി രാമൻ നശിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എന്നോടുള്ള ലോഭംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നീ തീർച്ചയായും രാഘവനെ പിന്തുടരാത്തത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിപത്ത് നിനക്കു പ്രിയമാണ്, സഹോദരനോടു നിനക്കു സ്നേഹമില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ആ മഹാതേജസ്വിയെ കാണാതിരുന്നിട്ടും നീ ഇവിടെ നിശ്ചിന്തനായി നിൽക്കുന്നത്.’ പിന്നെ അവൾ തന്റെതന്നെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു: ‘അദ്ദേഹം അപകടത്തിലായിരിക്കെ ഞാൻ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ആരുടെ രക്ഷയെ പ്രധാനമാക്കിയാണോ നീ വന്നത്, അദ്ദേഹംതന്നെ നശിച്ചാൽ ഇവിടെ നിൽക്കുന്ന ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാനാണ്?’ ഇങ്ങനെ അവളുടെ വാക്ക് ലക്ഷ്മണനെതിരായ നിന്ദ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം ജീവിതത്തോടുള്ള വിരക്തിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന, കണ്ണീരും ശോകവും നിറഞ്ഞ, ഭയംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുന്ന ആ വൈദേഹിയോട് ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി സീതയുടെ വാക്കുകളെ ക്രമമായി മൂർച്ചകൂട്ടുന്നു — ആദ്യം ‘മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രു’ എന്ന ഉപമ, പിന്നെ ‘എനിക്കുവേണ്ടി’ എന്ന ആരോപണം, ഒടുവിൽ ‘നിനക്കു സ്നേഹമില്ല’ എന്ന വിധിവാക്യം. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മറുപടിയായി ഒരു വാക്കുപോലും പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെ അവന്റെ ധർമനിഷ്ഠ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
വേട്ടക്കാരനെ ഭയന്നു വിറയ്ക്കുന്ന പെൺമാനിനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന സീതയെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, നാഗങ്ങളും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഒരുമിച്ചുചേർന്നാലും അങ്ങയുടെ ഭർത്താവിനെ ജയിക്കാനാവില്ല; ഇതിൽ ഒരു സംശയവുമില്ല. ദേവീ, ദേവന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ഗന്ധർവന്മാരിലോ പക്ഷികളിലോ രാക്ഷസന്മാരിലോ പിശാചുക്കളിലോ കിന്നരന്മാരിലോ ഘോരമൃഗങ്ങളിലോ ദാനവന്മാരിലോ ഇന്ദ്രതുല്യനായ രാമനോടു യുദ്ധത്തിൽ എതിരിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരുവനുമില്ല. ശോഭനേ, രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ അവധ്യനാണ്; ഇങ്ങനെ ശങ്കയുടെ വാക്കു പറയാൻ അങ്ങേക്കു യോഗ്യതയില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ താൻ പോകാത്തതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു: ‘രാഘവനില്ലാതെ ഈ നിർജനവനത്തിൽ അങ്ങയെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല. ബലവാന്മാരുടെ ബലങ്ങൾക്കൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലം തടയാനാവില്ല; ഇന്ദ്രനോടും ദേവന്മാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്ന മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും അതിനെ തടയാനാവില്ല. അതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഹൃദയം ശാന്തമാകട്ടെ, സന്താപം ഉപേക്ഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി ഇരുവിധമാണ് — രാമൻ സ്വയം രക്ഷിക്കാൻ സമർഥനാണ്, അങ്ങാകട്ടെ രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളും; രണ്ടു വിധത്തിലും എന്റെ പോക്ക് ഉചിതമല്ല. ‘നാഗാസുരഗന്ധർവദേവദാനവരാക്ഷസന്മാർ’ എന്ന ഒരൊറ്റ ദ്വന്ദ്വസമാസത്തിലൂടെ ആറു ജാതികളെ എണ്ണുന്നു; ‘ദേവന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ഗന്ധർവന്മാരിലോ പക്ഷികളിലോ’ എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വിസ്തൃതമായ ഒരു പട്ടിക നിരത്തുന്നു. ഇതു പുനരുക്തിപോലെ തോന്നാം, എന്നാൽ ഉദ്ദേശ്യം വ്യത്യസ്തമാണ് — ആദ്യത്തെ പട്ടിക ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരുടെ അഭാവം പറയുന്നു, രണ്ടാമത്തേത് എതിരിടാൻപോലും കഴിവുള്ളവരുടെ അഭാവം. ‘ബലവാന്മാരുടെ ബലങ്ങൾ’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനം ബലത്തിന്റെ നിരർഥകത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘മൃഗോത്തമനെ കൊന്ന് അങ്ങയുടെ ഭർത്താവ് വേഗംതന്നെ വരും. കേട്ട ആ സ്വരം വ്യക്തമായും അദ്ദേഹത്തിന്റേതല്ല, ഒരു ദേവനും അതുണ്ടാക്കിയതുമല്ല; ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ള ആ രാക്ഷസന്റെ മായതന്നെയാണത്’ — ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വരത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം പറയുന്നു: ‘വൈദേഹീ, മഹാത്മാവായ രാമൻ അങ്ങയെ ഒരു നിക്ഷേപമെന്നപോലെ എന്നെ ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വരാരോഹേ, അതിനാൽ അങ്ങയെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഭയവും കാണിക്കുന്നു: ‘കല്യാണീ, ഖരന്റെ നിധനവും ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ വധവും നിമിത്തം ഈ നിശാചരന്മാരോടു നമുക്കു വൈരം ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ഹിംസതന്നെ വിനോദമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ മഹാവനത്തിൽ പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ സ്വരം കേട്ട് അങ്ങു വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല.’ എന്നാൽ ഈ യുക്തി സീതയെ ശാന്തയാക്കുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ ക്രുദ്ധയായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നു. സാന്ത്വനവാക്കുതന്നെ കോപത്തിനു കാരണമായി — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ വക്രമായ വഴിത്തിരിവ്. ‘ന്യാസഭൂത’ (നിക്ഷേപമായവൾ) എന്ന പദം ഇവിടെ മുഖ്യമാണ് — പത്നി ഇവിടെ ഒരു ധനമെന്നപോലെ ഏല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാവൽക്കാരൻ ധർമത്താൽ ബന്ധിതനുമാണ്. നിക്ഷേപം രക്ഷിക്കുന്നത് ധർമശാസ്ത്രത്തിൽ പരമമായ കർതവ്യമാണല്ലോ; അത് ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ ലക്ഷ്മണനു കഴിയില്ല. ‘ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ള’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി മായയുടെ സ്വരൂപംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
പിന്നെ സത്യവാദിയായ ലക്ഷ്മണനോട് അവൾ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യാ, കരുണയില്ലാത്ത പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവനേ, ക്രൂരാ, കുലകളങ്കമേ! രാമന്റെ വലിയ വിപത്താണ് നിനക്കു പ്രിയമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ആ വിപത്തു കണ്ടുകൊണ്ടാണ് നീ ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നത്. എപ്പോഴും ഒളിച്ചുനടക്കുന്ന, നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ക്രൂരരായ എതിരാളികളിൽ പാപം ഉണ്ടാകുന്നത് ഒട്ടും ആശ്ചര്യമല്ല. നീ അതിദുഷ്ടനാണ് — ഒരൊറ്റയാളായ രാമനെ ഒരൊറ്റയാളായ നീ പിന്തുടർന്നത് എനിക്കുവേണ്ടി ഒളിച്ചാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ഭരതൻ നിയോഗിച്ചിട്ടാണ്. എന്നാൽ ആ കാര്യം നിനക്കോ ഭരതനോ സാധിക്കുകയില്ല. കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമനും താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമനെ ഭർത്താവായി ആശ്രയിച്ചിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ മറ്റൊരു സാധാരണക്കാരനെ ആഗ്രഹിക്കും?’ ഒടുവിൽ അവൾ സ്വന്തം പ്രാണനെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, നിന്റെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ സംശയമില്ലാതെ ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും; രാമനില്ലാതെ ഈ ഭൂമിയിൽ ഒരു നിമിഷംപോലും ഞാൻ ജീവിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ അവളുടെ വാക്കുകൾ ക്രമമായി കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം ശത്രുത്വം, പിന്നെ ലോഭം, പിന്നെ ഭരതന്റെ നിയോഗം, ഒടുവിൽ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. ശോകമാണ് പറയാൻ അരുതാത്ത വാക്ക് അവളെക്കൊണ്ടു പറയിക്കുന്നത്; കവിയാകട്ടെ അവളുടെ ദോഷം പറയുന്നില്ല, അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ‘കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമൻ’, ‘താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ സീത രാമന്റെ രൂപംതന്നെ തെളിവായി നിരത്തുന്നു — ഇങ്ങനെയുള്ള ഭർത്താവുള്ളവൾ എങ്ങനെ മറ്റൊരുവനെ ആഗ്രഹിക്കും. ‘സാധാരണക്കാരൻ’ (പൃഥഗ്ജനം) എന്ന പദത്തിൽ രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു, അവൾ അവനെ ഇതുവരെ അറിയുന്നില്ലെങ്കിലും. ‘നിന്റെ മുന്നിൽവച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു; മരണംപോലും അവളുടെ കയ്യിൽ ഒരു ആയുധംപോലെയാകുന്നു. ഇങ്ങനെയായിട്ടും അവളുടെ നിഷ്ഠ ഒരിടത്തും ഇളകുന്നില്ല — അവൾ രാമനിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; മറ്റെല്ലാം അവൾക്കെതിരായതുപോലെ തോന്നുന്നു.
ഇങ്ങനെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന പരുഷവാക്കുകൾ സീതയിൽനിന്നു കേട്ട ജിതേന്ദ്രിയനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘മറുപടി പറയാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല; അങ്ങ് എനിക്കു ദേവതയാണ്. മൈഥിലീ, സ്ത്രീകളിൽ അനുചിതമായ വാക്ക് ആശ്ചര്യമല്ല; ഈ ലോകങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ സ്വഭാവം ഇങ്ങനെയാണു കാണപ്പെടുന്നത് — ധർമം വിട്ടവരും ചപലകളും തീക്ഷ്ണകളും ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കുന്നവരുമായി അവർ മാറുന്നു.’ പിന്നെ അവന്റെ വേദന പ്രകടമാകുന്നു: ‘വൈദേഹീ, ജനകപുത്രീ, പഴുപ്പിച്ച ഇരുമ്പുശരംപോലെ എന്റെ രണ്ടു ചെവികളുടെയും നടുവിൽ വീഴുന്ന ഇങ്ങനെയുള്ള വാക്ക് എനിക്കു സഹിക്കാനാവില്ല. കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും എന്റെ സാക്ഷികളായി കേൾക്കട്ടെ — ന്യായം പറഞ്ഞ എന്നോട് അങ്ങ് പരുഷമായി സംസാരിച്ചു. സ്ത്രീത്വംകൊണ്ടുള്ള ദുഷ്ടസ്വഭാവത്താൽ, ഗുരുവിന്റെ വാക്കിൽ ദൃഢമായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന എന്നെ ഇങ്ങനെ ശങ്കിക്കുന്ന, നശിക്കാൻ പോകുന്ന അങ്ങേക്കു ധിക്കാരം.’ ഒടുവിൽ അവൻ പുറപ്പാടു നിശ്ചയിക്കുന്നു: ‘സുമുഖീ, കാകുത്സ്ഥൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു; അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി. വിശാലാക്ഷീ, എല്ലാ വനദേവതകളും അങ്ങയെ രക്ഷിക്കട്ടെ; എനിക്കു മുന്നിൽ ഘോരമായ ദുർനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അങ്ങയെ രാമനോടൊപ്പം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഈ അവസാനത്തെ ആശീർവാദംതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന അനർഥത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ക്രമമായി കാണപ്പെടുന്നു — ആദ്യം കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്നവന്റെ വിനയം, പിന്നെ മുറിവേറ്റവന്റെ വേദന, ഒടുവിൽ കർതവ്യനിശ്ചയം. ‘വനചാരികൾ സാക്ഷികളാണല്ലോ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ നിർജനവനത്തിലും ഒരു ധർമസഭയെന്നപോലെ കല്പിക്കുന്നു; ന്യായത്തിന്റെ സാക്ഷി മനുഷ്യനല്ല, വനംതന്നെ. ‘മറുപടി പറയാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല; അങ്ങ് എനിക്കു ദേവതയാണ്’ എന്ന വാക്യമാകട്ടെ സമ്പൂർണ സംവാദത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമാണ് — നിന്ദിക്കപ്പെട്ടവൻതന്നെ നിന്ദിച്ചവളെ ദേവതയെന്നു വിളിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ‘അങ്ങേക്കു ധിക്കാരം’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മാനുഷികത.
ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകപുത്രി തീവ്രമായ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, രാമനില്ലാതായാൽ ഞാൻ ഗോദാവരിയിൽ ചാടും, അല്ലെങ്കിൽ കുരുക്കിട്ടു ചാകും, അല്ലെങ്കിൽ ദുർഘടമായ സ്ഥലത്തുനിന്നു വീണ് ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കും, തീക്ഷ്ണമായ വിഷം കുടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും; എന്നാൽ രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഒരിക്കലും ഞാൻ സ്പർശിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്തിന്റെ ആധിക്യത്താൽ അവൾ കൈകൾകൊണ്ടു സ്വന്തം വയറ്റിൽ അടിച്ചു. ദുഃഖിതരൂപിണിയായി കരയുന്ന ആ വിശാലാക്ഷിയെ കണ്ട് വിഷണ്ണനായ സൗമിത്രി മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; സീതയാകട്ടെ ആ സമയത്ത് ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരനോട് ഒരു വാക്കുപോലും പറഞ്ഞില്ല — മൗനമായിരുന്നു അവളുടെ മറുപടി. പിന്നെ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ സീതയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി അല്പം കുനിഞ്ഞ്, മൈഥിലിയെ പലവട്ടം തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള തിരിഞ്ഞുനോട്ടംതന്നെ വിടവാങ്ങലിന്റെ വേദന വഹിക്കുന്നു. ഈ വേർപാടോടെ പർണശാല അരക്ഷിതമായി — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ ആ അവസരംതന്നെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അവളുടെ അഞ്ചു പ്രതിജ്ഞകൾ — ജലം, കുരുക്ക്, വീഴ്ച, വിഷം, അഗ്നി — ഒരൊറ്റ നിഷ്ഠയെ അഞ്ചു വിധത്തിൽ പറയുന്നു; ‘രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഒരിക്കലും ഞാൻ സ്പർശിക്കുകയില്ല’ എന്ന അവസാനവാക്യമാണ് അവയുടെയെല്ലാം മൂലം. കവി ഇവിടെ ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല — ശങ്കിച്ച സീതയെയോ പോയ ലക്ഷ്മണനെയോ; വിധിയുടെ ഗതി മാത്രം കാണിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും നിഷ്ഠ ശുദ്ധമാണ്, എന്നിട്ടും ഫലം വിനാശംതന്നെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥