സർഗ്ഗം
പരിവ്രാജകവേഷത്തിൽ രാവണൻ സീതയെ സമീപിക്കുന്നു
ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട്, രാവണന്റെ ഭിക്ഷുവേഷം, പ്രകൃതിയുടെ സ്തംഭനം, സീതയുടെ രൂപപ്രശംസ, ആതിഥ്യം, അപഹരണസങ്കല്പം
സീതയിൽനിന്നു പരുഷവാക്കുകൾ കേട്ട രാഘവാനുജൻ കുപിതനായി, രാമനെ കാണാൻ അത്യധികം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് അധികം താമസിയാതെ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ പുറപ്പാടോടെ പർണശാല അരക്ഷിതമായി; ആ അവസരത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ദശഗ്രീവൻ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. അവൻ ഉടനെ ആ ഇടവേള പിടിച്ചെടുത്ത്, പരിവ്രാജകരൂപം ധരിച്ച് വൈദേഹിയുടെ നേർക്കു നീങ്ങി. കവി അവന്റെ വേഷം സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു — മിനുസമുള്ള കാവിവസ്ത്രം ധരിച്ചവൻ, കുടുമയുള്ളവൻ, കുടയും മെതിയടിയും ഉള്ളവൻ; ഇടത്തേ ചുമലിൽ ദണ്ഡും കമണ്ഡലുവും തൂക്കിയിട്ടവൻ. ഇതെല്ലാം ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുള്ള സന്ന്യാസിയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവനെ അനാദരിക്കാൻ ആർക്കും കഴിയില്ല. ഇങ്ങനെ പരിവ്രാജകരൂപത്തിൽ അവൻ വൈദേഹിയെ പിന്തുടർന്നു; സഹോദരന്മാർ ഇരുവരുമില്ലാതെ കാട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്കായ അവളെ ആ അതിബലവാൻ സമീപിച്ചു. ‘സഹോദരന്മാർ ഇരുവരുമില്ലാതെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ അവസരത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ബലംകൊണ്ടല്ല, ഏകാന്തതകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവളെ കീഴടക്കേണ്ടിയിരുന്നത്. ‘അധികം താമസിയാതെ’ (നചിരാദിവ) എന്ന പദവും സൂചകമാണ് — താമസം വരുത്തിയില്ല, എന്നിട്ടും അത്രയും നേരംകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാം നഷ്ടമായി. കവി ഇവിടെ ക്രോധവും കർതവ്യവും ഒരുമിച്ചു ചേർക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ കുപിതനാണ്, എന്നിട്ടും അവൻ രാമനെ കാണാൻതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിന്ദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ സഹോദരന്റെ ഹിതംതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു.
സൂര്യനും ചന്ദ്രനുമില്ലാതെ കൂരിരുട്ടു വന്നുമൂടുന്ന സന്ധ്യപോലെ, ഒറ്റയ്ക്കിരിക്കുന്ന ആ ബാലയും യശസ്വിനിയുമായ രാജപുത്രിയെ അവൻ കണ്ടു. ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രോഹിണിയെ അതിദാരുണനായ ഒരു ക്രൂരഗ്രഹം ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ അവളെ സമീപിച്ചു — രണ്ട് ഉപമകളും ജ്യോതിഷത്തിൽനിന്നെടുത്തവയാണ്; രണ്ടിലും പ്രകാശത്തിന്റെ അഭാവംതന്നെ മൂലം. ഉഗ്രനും പാപകർമിയുമായ അവനെ കണ്ട് ജനസ്ഥാനത്തെ മരങ്ങൾ ഇളകുന്നില്ല, കാറ്റുപോലും വീശുന്നില്ല. ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ നോക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന ഗോദാവരിനദിപോലും ഭയംകൊണ്ടു സ്തംഭിച്ച് മെല്ലെ ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ മരങ്ങളും കാറ്റും നദിയും — അചേതനമായ മൂന്നും — സ്തംഭിച്ചുനിൽക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന അനർഥം വാക്കുകളില്ലാതെതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ അഭാവം തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ദശഗ്രീവൻ ആ ഇടവേളയിൽത്തന്നെ പ്രവേശിച്ചു. ‘കാറ്റുപോലും വീശുന്നില്ല’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള നിഷേധവാക്യങ്ങളിലൂടെയാണ് കവി ഭയം വർണിക്കുന്നത്; പ്രവൃത്തിയല്ല, പ്രവൃത്തിയുടെ അഭാവമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ഗോദാവരിയുടെ സ്തംഭനമാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ദുർനിമിത്തം — എപ്പോഴും വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്നവൾപോലും ഭയംകൊണ്ടു മന്ദയായി. ഇങ്ങനെ ജഡമായ ലോകംപോലും ആപത്ത് അറിയുന്നു; എന്നാൽ ആ രണ്ടു മനുഷ്യരും അറിയുന്നില്ല.
ഭിക്ഷുരൂപത്തിൽ രാവണൻ വൈദേഹിയുടെ അടുത്തുചെന്നു. അശുഭനായ അവൻ ശുഭമായ രൂപത്തിൽ, ഭർത്താവിനെയോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്ന അവളുടെ നേർക്കു നീങ്ങി — ചിത്രാനക്ഷത്രത്തിന്റെ നേർക്കു ശനി എന്നപോലെ. പുല്ലുകൊണ്ടു മൂടിയ കിണറുപോലെ, ശുഭമായ രൂപത്താൽ മറയ്ക്കപ്പെട്ട അവൻ രാമപത്നിയും യശസ്വിനിയുമായ വൈദേഹിയെ നോക്കിക്കൊണ്ടു നിന്നു. ‘പുല്ലുകൊണ്ടു മൂടിയ കിണറുപോലെ’ എന്ന ഉപമയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — പുറമേയുള്ള രൂപം നല്ലത്, ഉള്ളിൽ വീഴ്ച. അങ്ങനെ നിന്നുകൊണ്ട് രാമന്റെ പത്നിയെ ഉറ്റുനോക്കിയ അവൻ, സുന്ദരമായ പല്ലുകളും ചുണ്ടുകളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവുമുള്ളവളും, പർണശാലയിൽ ഇരിക്കുന്നവളും, കണ്ണീരും ശോകവുംകൊണ്ടു പീഡിതയുമായ ആ ശുഭയെ കണ്ടു. പിന്നെ താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളും മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവളുമായ ആ വൈദേഹിയുടെ അടുത്തേക്ക് സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ ആ നിശാചരൻ ചെന്നു. അവളെ കണ്ട മാത്രയിൽ കാമശരങ്ങളേറ്റ അവൻ ബ്രഹ്മഘോഷം ഉരുവിട്ടുകൊണ്ട് — വേദപാഠം ചെയ്യുന്നതുപോലെ — ആളൊഴിഞ്ഞ സ്ഥലത്ത് വിനീതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. താമരയില്ലാത്ത ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഉത്തമയായി ശരീരംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന അവളെ രാവണൻ പ്രശംസിച്ചു. ‘അശുഭൻ ശുഭരൂപത്തിൽ’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി രാവണന്റെ ദ്വൈതം വ്യക്തമാക്കുന്നു — രൂപം ശുഭം, കർമമാകട്ടെ അശുഭം. ശനിയുടെയും ചിത്രാനക്ഷത്രത്തിന്റെയും ഉപമയും ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നെടുത്തതാണ്; ചിത്രാനക്ഷത്രം ക്രൂരഗ്രഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടുമ്പോൾ അനിഷ്ടം ആശങ്കിക്കപ്പെടുന്നു. ആ സമയത്തെ സീതയുടെ അവസ്ഥയും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഭർത്താവിനെത്തന്നെ ഓർത്തു ദുഃഖിച്ച്, കണ്ണീരും ശോകവുംകൊണ്ടു പീഡിതയായി, പർണശാലയിൽ ഒറ്റയ്ക്കിരിക്കുന്നവൾ. ഈ അവസ്ഥയിൽത്തന്നെയാണ് അവൻ അടുത്തുചെല്ലുന്നത്; അരക്ഷിതാവസ്ഥയും ശോകവും — രണ്ടും അവന്റെ സാധനങ്ങളാണ്. ‘സന്തുഷ്ടമനസ്സോടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഹർഷവും ‘വിനീതമായ വാക്ക്’ എന്നതിലൂടെ പുറമേയുള്ള വിനയവും പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആളൊഴിഞ്ഞ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ നിർജനതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സാക്ഷിയായി ആരുമില്ലെന്നറിഞ്ഞിട്ടാണ് അവൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നത്.
‘വെള്ളിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും നിറമുള്ളവളേ, മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവളേ! താമരപ്പൊയ്കപോലെ നീ താമരകളുടെ ശുഭമായ മാല ധരിക്കുന്നു. സുമുഖീ, നീ ലജ്ജയോ ശ്രീയോ കീർത്തിയോ ശുഭയായ ലക്ഷ്മിയോ അപ്സരസ്സോ? വരാരോഹേ, നീ ഐശ്വര്യമോ, അതോ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രതിയോ?’ — ഇങ്ങനെ അവൻ ദേവതകളോടുതന്നെ അവളെ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അംഗവർണന ആരംഭിക്കുന്നു: ‘നിന്റെ പല്ലുകൾ നിരയൊത്തവയും കൂർത്ത അഗ്രമുള്ളവയും സ്നിഗ്ധവും വെളുത്തവയും; കണ്ണുകൾ വിശാലവും നിർമലവും ചുവന്ന കോണുകളും കറുത്ത കൃഷ്ണമണികളുമുള്ളവ; ജഘനം വിശാലം, തുടകൾ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ തടിച്ചവ; സ്തനങ്ങൾ നിറഞ്ഞവയും ഉരുണ്ടവയും ഒതുങ്ങിയവയും ഉയർന്നവയും, തടിച്ചുയർന്ന മുഖമുള്ളവയും, കമനീയവും, മിനുസമുള്ള പനമ്പഴംപോലുള്ളവയും, ശ്രേഷ്ഠമായ മണികൾ പതിച്ച ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവയും മനോഹരവും. സുന്ദരമായ പുഞ്ചിരിയുള്ളവളേ, സുന്ദരമായ പല്ലുകളുള്ളവളേ, സുന്ദരമായ കണ്ണുകളുള്ളവളേ, വിലാസിനീ! വെള്ളം നദീതീരത്തെ എന്നപോലെ നീ എന്റെ മനസ്സിനെ കവരുന്നു. കൈപ്പിടിയിലൊതുങ്ങുന്ന അരക്കെട്ടും സുന്ദരമായ കേശവും ഒതുങ്ങിയ സ്തനങ്ങളുമുള്ളവളാണു നീ. നീ ദേവിയല്ല, ഗന്ധർവിയല്ല, യക്ഷിയല്ല, കിന്നരിയുമല്ല.’ ഇതെല്ലാം സ്തുതിരൂപത്തിലാണെങ്കിലും കവി അതിനെ ഭിക്ഷുവേഷത്തിനു വിരുദ്ധമായി കാണിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മഘോഷം ഉരുവിടുന്നവൻതന്നെ അംഗങ്ങൾ വർണിക്കുന്നു; വേഷം ധർമത്തിന്റേത്, വാക്ക് കാമത്തിന്റേത്. ‘ദേവിയല്ല, ഗന്ധർവിയല്ല’ എന്ന നിഷേധവാക്യത്തിലൂടെ അവൻ സ്വന്തം മുൻചോദ്യത്തിനുതന്നെ ഉത്തരം നൽകുന്നു — ദേവത എന്നു പറഞ്ഞതുപോലും പോരാ; ഇങ്ങനെയൊരു മാനുഷിയെ മുൻപു കണ്ടിട്ടേയില്ല എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. വർണനയുടെ ക്രമവും സൂചകമാണ് — ആദ്യം വസ്ത്രവും മാലയും, പിന്നെ മുഖവും കണ്ണുകളും പല്ലുകളും, ഒടുവിൽ ശരീരം; ദൃഷ്ടി ക്രമേണ താഴേക്കു നീങ്ങുന്നു, വിനയം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു. ‘നീ എന്റെ മനസ്സിനെ കവരുന്നു’ (മനോ ഹരസി മേ) എന്ന വാക്യത്തിലാകട്ടെ ‘ഹരണം’ (അപഹരണം) എന്ന വാക്ക് ആദ്യം വരുന്നു; അവൻ പിന്നീടു ചെയ്യാൻ പോകുന്ന കർമത്തിന്റെ പേരുതന്നെ ഇവിടെ ഉപമയുടെ രൂപത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ കൗശലമാണ്.
‘ഇങ്ങനെയൊരു സ്ത്രീയെ ഭൂമിയിൽ ഞാൻ മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ല. ലോകങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ നിന്റെ രൂപവും സൗകുമാര്യവും പ്രായവും — അതോടൊപ്പം ഈ ഘോരവനത്തിലുള്ള നിന്റെ വാസവും — ഇവയെല്ലാം എന്റെ മനസ്സിനെ ഇളക്കിമറിക്കുന്നു. അതിനാൽ നീ ഇവിടെനിന്നു പോകുക, നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ഇവിടെ വസിക്കാൻ നീ യോഗ്യയല്ല. ഇത് ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഘോരരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്. രമണീയമായ മാളികമുകളുകളും നഗരോദ്യാനങ്ങളും സമൃദ്ധവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ സ്ഥലങ്ങളുമാണ് നിനക്കു സഞ്ചരിക്കാൻ യോഗ്യം.’ പിന്നെ അവൻ ശ്രേഷ്ഠതയുടെ ലക്ഷണംതന്നെ മാറ്റുന്നു: ‘ശോഭനേ, നിന്നോടു ചേരുന്ന മാലയാണ് ശ്രേഷ്ഠം, ആ ഗന്ധമാണ് ശ്രേഷ്ഠം, ആ വസ്ത്രമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; കരിമിഴിയാളേ, നിനക്കു ചേർന്നവനെയാണ് ശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവായി ഞാൻ കരുതുന്നത്.’ വീണ്ടും അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ശുചിസ്മിതേ, നീ രുദ്രന്മാരിലോ മരുത്തുക്കളിലോ ആരാണ്? വരാരോഹേ, വസുക്കളിൽ ഏതോ ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ നീ എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഗന്ധർവന്മാരോ ദേവന്മാരോ കിന്നരന്മാരോ ഇവിടെ വരാറില്ല.’ ചോദ്യത്തിന്റെ മറവിൽ അവൻ ക്ഷണംതന്നെയാണു പറയുന്നത്. ‘പോകുക’ (പ്രതിക്രാമ) എന്ന ആജ്ഞാരൂപത്തിലൂടെ അവൻ അവളെ മറ്റെവിടേക്കെങ്കിലും പോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘എവിടേക്ക്’ എന്നു പറയുന്നില്ല — പറയാതെ വിട്ടത് അവന്റെ ലങ്കതന്നെ. ‘ആ ഭർത്താവിനെയാണ് ശ്രേഷ്ഠനായി ഞാൻ കരുതുന്നത്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ഏറെക്കുറെ പ്രകടമായിക്കഴിഞ്ഞു; എന്നിട്ടും ദേവതകളെക്കുറിച്ചു വീണ്ടും ചോദിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ അതിനെ മറയ്ക്കുന്നു. ഭയപ്പെടുത്താനായി അവൻ പറയുന്ന ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലം’ എന്നതുതന്നെ അവന്റെ സ്വന്തം പരിചയമാണ്; സത്യം പറയുമ്പോഴും അവൻ വഞ്ചിക്കുന്നു.
‘ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമാണ്; നീ പിന്നെ എങ്ങനെ ഇവിടെ വന്നു? ഇവിടെ വാനരന്മാരും സിംഹങ്ങളും പുള്ളിപ്പുലികളും കടുവകളും മൃഗങ്ങളും ചെന്നായ്ക്കളും കരടികളും കഴുതപ്പുലികളും കഴുകന്മാരും വസിക്കുന്നു; അവയെ നീ എങ്ങനെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കുന്നു? മദിച്ചവയും ഘോരവും വേഗമേറിയവയുമായ ആനകളുടെ നടുവിൽ ഈ മഹാരണ്യത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കായിരിക്കെ, സുമുഖീ, നീ എങ്ങനെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കുന്നു? കല്യാണീ, നീ ആരാണ്, ആരുടേതാണ്, എവിടെനിന്നു വന്നു, എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് രാക്ഷസന്മാർ സേവിക്കുന്ന ഘോരമായ ദണ്ഡകങ്ങളിൽ ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നത്?’ — ഇങ്ങനെ ക്രമമായി അവൻ പ്രശംസയിൽനിന്നു ചോദ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഒരു മഹാത്മാവിനെപ്പോലെ നിന്ന രാവണനാൽ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട വൈദേഹി, ദ്വിജവേഷത്തിൽ വന്ന അവനെ കണ്ട്, എല്ലാ അതിഥിസത്കാരങ്ങളുംകൊണ്ട് അവനെ പൂജിച്ചു. അവൾ ആദ്യം ആസനം കൊണ്ടുവന്ന്, പാദ്യജലം നൽകി ക്ഷണിച്ച്, പിന്നെ സൗമ്യദർശനനായ അവനോട് ‘ഭക്ഷണം തയ്യാറാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞു. അതിഥിധർമംതന്നെ ഇവിടെ സീതയ്ക്കു ബന്ധനമായിത്തീർന്നു — വഞ്ചിക്കാൻ വന്നവൻതന്നെ പൂജിക്കപ്പെട്ടു. ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നു വിധമാണ് — ഭയത്തെക്കുറിച്ച്, പരിചയത്തെക്കുറിച്ച്, ഉദ്ദേശ്യത്തെക്കുറിച്ച്; എല്ലാം അവളുടെ ഏകാന്തതയെത്തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്പർശിക്കുന്നു. സീതയാകട്ടെ അവയിൽ ഒന്നും ആശങ്കിക്കുന്നില്ല; ബ്രാഹ്മണൻ, അതിഥി എന്നതുമാത്രമാണ് അവൾക്കുള്ള പ്രമാണം. ‘സിദ്ധം’ (ഭക്ഷണം തയ്യാറാണ്) എന്ന ഒറ്റ വാക്കുകൊണ്ടുള്ള ക്ഷണമാകട്ടെ ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ പരകോടിയാണ് — ഉള്ളതെല്ലാം അതിഥിക്കു സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒരു ദോഷവും പറയുന്നില്ല; ധർമമനുസരിച്ചു ചെയ്തതുതന്നെ അനർഥത്തിന്റെ വാതിലായിത്തീർന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നതേയുള്ളൂ.
ദ്വിജവേഷത്തിൽ വന്ന, ഭിക്ഷാപാത്രവും കുസുംഭച്ചായമുള്ള വസ്ത്രവും ധരിച്ച അവനെ നോക്കി, ആ വേഷം കണ്ടതിനാൽ അനാദരിക്കാനാവില്ലെന്നു കരുതി, മൈഥിലി അങ്ങനെ വന്ന അവനെ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെയെന്നപോലെ ക്ഷണിച്ചു. ‘ബ്രാഹ്മണാ, ഇതാ ദർഭാസനം; ഇഷ്ടംപോലെ ഇരിക്കുക. ഈ പാദ്യജലം സ്വീകരിക്കുക. വനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ഈ ഉത്തമമായ ഭക്ഷണം അങ്ങേക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ ഒരുക്കിയതാണ്; ഇവിടെ സ്വസ്ഥമായി ഭക്ഷിക്കുക’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട അവൻ, പൂർണമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിക്കുന്ന രാജപത്നിയായ മൈഥിലിയെ നോക്കി, ബലമായി അവളെ അപഹരിക്കാൻ മനസ്സ് ദൃഢമായി ഉറപ്പിച്ചു — കവിയാകട്ടെ ‘വധായ’ (സ്വന്തം വധത്തിനായി) എന്ന പദം ചേർക്കുന്നു, കാരണം ആ കർമംതന്നെയാണ് അവന്റെ മരണത്തിനു മൂലം. ഒടുവിൽ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നായാട്ടിനുപോയ സുവേഷനായ ഭർത്താവിനെ കാത്തിരുന്നുകൊണ്ട് നാലു ദിക്കിലേക്കും നോക്കിയ സീത പച്ചപ്പാർന്ന വിശാലമായ വനം മാത്രമേ കണ്ടുള്ളൂ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ടില്ല. ഈ ശൂന്യമായ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘അനാദരിക്കാനാവില്ല’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സീതയുടെ നിർദോഷത സംരക്ഷിക്കുന്നു — അവൾ അവിവേകംകൊണ്ടല്ല പൂജിച്ചത്, ആ വേഷം കണ്ടതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. ‘പച്ചപ്പാർന്ന വിശാലമായ വനം’ എന്ന ദൃശ്യമാകട്ടെ ശൂന്യതയെത്തന്നെ പറയുന്നു — ഭർത്താവിനെയും ഭർതൃസഹോദരനെയും കാണേണ്ടിടത്ത് വനം മാത്രം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥