॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 24-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ ഉത്പാതദർശനവും യുദ്ധസന്നാഹവും

രാമൻ ഉത്പാതങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, വരുംമുമ്പേയുള്ള കരുതലിന്റെ ഉപദേശം, സീതയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുഹാപ്രവേശം, കവചധാരണം, ദേവർഷിമാരുടെ മംഗളാശംസ, രുദ്രതുല്യമായ ക്രോധം

ഖരമായ (കഠിനമായ) പരാക്രമമുള്ള ഖരൻ ആശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം അതേ ഉത്പാതനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരൻ അവഗണിച്ചവതന്നെ ഇവിടെ രാമൻ വിവേകത്തോടെ കാണുന്നു. ഈ താരതമ്യം കവിയുടെ ശില്പമാണ് — ഒരേ നിമിത്തംതന്നെ മൂഢന് ചിരിക്കും ബുദ്ധിമാന് ഒരുക്കത്തിനും കാരണമാകുന്നു. പ്രജകൾക്ക് അഹിതമായ ആ മഹാഘോരോത്പാതങ്ങൾ കണ്ട് അത്യന്തം അമർഷമുള്ള രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, സകലജീവികളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന, ഉയർന്നുവന്ന ഈ മഹോത്പാതങ്ങൾ നോക്കൂ; എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സംഹരിക്കാനാണ് ഇവ ഉയർന്നുവന്നിരിക്കുന്നത്. പരുഷശബ്ദമുള്ള, കഴുതയുടെ നിറമുള്ള ആ മേഘങ്ങൾ ആകാശത്തു ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ് ചോരയുടെ ധാരകൾ പൊഴിക്കുന്നു. എന്റെ അമ്പുകളെല്ലാം പുകയുന്നവയും യുദ്ധത്തെ അഭിനന്ദിക്കുന്നവയുമായി കാണപ്പെടുന്നു; സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലുകൾ ഇളകുന്നു, വിചക്ഷണാ. ഇവിടെ വനചാരികളായ പക്ഷികൾ കൂകുന്ന രീതി കാണുമ്പോൾ, മുന്നിൽ നമുക്ക് അഭയം (ഭയമില്ലായ്മ) വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയവും.’ ഇവിടെ രാമൻ നിമിത്തങ്ങളെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു — നമുക്കു ശുഭമായവയും രാക്ഷസന്മാർക്ക് അശുഭമായവയും. ‘എന്റെ അമ്പുകൾ പുകയുന്നു’ എന്നതു വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആയുധങ്ങൾ സ്വയംതന്നെ യുദ്ധത്തെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു എന്ന കല്പന വീരരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ മുദ്രിതപാഠത്തിൽ അവഗ്രഹചിഹ്നത്തോടെ ‘നോ അഭയം പ്രാപ്തം’ (നമുക്ക് അഭയം വന്നെത്തി) എന്നു വായിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘നോ ഭയം പ്രാപ്തം’ (നമുക്കു ഭയം വന്നെത്തി) എന്നാണ്; രണ്ട് അർഥങ്ങൾക്കും തമ്മിൽ വലിയ ഭേദമുണ്ട്. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഞങ്ങൾക്ക് അഭയം’ എന്ന മുദ്രിതപാഠംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ നിമിത്തപരിശോധന ഖരന്റെ അവഗണനയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ് — ജ്ഞാനിയും അജ്ഞാനിയും തമ്മിലുള്ള ഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

രാമൻ തന്റെ ശരീരചിഹ്നം ഉദാഹരിക്കുന്നു: ‘അതിമഹത്തായ ഒരു ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടാകും, സംശയമില്ല; വീണ്ടും വീണ്ടും തുടിക്കുന്ന എന്റെ ഈ കൈ അതു വിളിച്ചുപറയുന്നു.’ വലത്തെ കൈയുടെ തുടിപ്പ് പുരുഷനു വിജയസൂചകമാണെന്നു ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖംതന്നെ നിമിത്തമായി സ്വീകരിക്കുന്നു: ‘ശൂരാ, നമ്മുടെ ജയവും ശത്രുവിന്റെ പരാജയവും തൊട്ടടുത്താണ്; നിന്റെ മുഖം നല്ല പ്രഭയോടെ പ്രസന്നമായി കാണപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നവരുടെ മുഖം നിഷ്പ്രഭമാകുന്നുവെങ്കിൽ അവരുടെ ആയുസ്സിനു ക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ സഹോദരന്റെ മുഖപ്രസാദംതന്നെ രാമനു ശുഭനിമിത്തമാകുന്നു. ‘അലറുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ഈ ഘോരമായ മഹാധ്വനി കേൾക്കുന്നു; ക്രൂരകർമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അടിക്കുന്ന പെരുമ്പറകളുടെ ശബ്ദവും’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൈന്യത്തിന്റെ വരവ് അദ്ദേഹം കേൾവിയിലൂടെത്തന്നെ അറിയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു നീതിവാക്യം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘ശുഭം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ആപത്തു ശങ്കിക്കുന്ന വിദ്വാനായ പുരുഷൻ വരുംമുമ്പേ കരുതൽ ചെയ്യണം’ — ആപത്തു വരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അതിന്റെ പ്രതിവിധി ചിന്തിക്കണം. ‘അനാഗതവിധാനം’ (വരുംമുമ്പേയുള്ള കരുതൽ) എന്ന ഈ സൂത്രം പഞ്ചതന്ത്രം മുതലായ നീതിഗ്രന്ഥങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ് — ‘അനാഗതവിധാതാവും പ്രത്യുത്പന്നമതിയും’ എന്ന്. രാമൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, നീതിജ്ഞനുമാണെന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ആദ്യം സീതയുടെ രക്ഷ ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ യുദ്ധം. യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് നിമിത്തപരിശോധന, മിത്രത്തിന്റെ മുഖപരിശോധന, ശത്രുശബ്ദശ്രവണം — ഈ മൂന്നും ക്രമത്തിൽ കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി രാമന്റെ ജാഗ്രത പ്രകടമാക്കുന്നു. പെരുമ്പറകളുടെ ശബ്ദം സൈന്യത്തിന്റെ സാമീപ്യം കേൾവിയിലൂടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു കാഴ്ചയ്ക്കു മുമ്പുതന്നെ എത്തുന്നു.

അതേ നീതിനിയമം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘അതിനാൽ വൈദേഹിയെയും കൂട്ടി, അമ്പുകൾ കൈയിലേന്തി, വില്ലു ധരിച്ച്, മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ചെന്നെത്താൻ പ്രയാസമുള്ള പർവതഗുഹയെ നീ ആശ്രയിക്കുക. എന്റെ ഈ വാക്കിനെ നീ എതിർക്കുന്നത് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്റെ പാദങ്ങളെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു; ഉണ്ണീ, താമസിക്കരുത്, പോകൂ.’ അനന്തരം അദ്ദേഹം കാരണവും പറയുന്നു: ‘നീ ശൂരനും ബലവാനുമാണ്, ഇവരെ കൊല്ലും എന്നതിൽ സംശയമില്ല; എന്നാൽ ഈ നിശാചരന്മാരെയെല്ലാം ഞാൻതന്നെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ — സീതയുടെ രക്ഷയും, ഒറ്റയ്ക്കു പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കലും. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ അമ്പുകളും വില്ലുമെടുത്ത് സീതയോടൊപ്പം ദുർഗമമായ ഗുഹയെ ആശ്രയിച്ചു. അദ്ദേഹം ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാമൻ ‘ഹന്ത, നന്നായി ചെയ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവചമണിഞ്ഞു — ‘കാര്യം സാധിച്ചു’ എന്ന സന്തോഷം ഇവിടെ ‘ഹന്ത’ എന്ന നിപാതത്താൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ കവചമണിഞ്ഞ രാമൻ ഇരുട്ടിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാഗ്നിയെപ്പോലെയായി. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘വിധൂമോ അഗ്നിഃ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി) എന്നാണു പാഠം; മുദ്രിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘മഹാൻ അഗ്നിഃ’ (മഹാഗ്നി) എന്നു വ്യക്തമാണ്. ‘എന്റെ പാദങ്ങളെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു’ എന്നത് അത്യന്തം മർമസ്പർശിയായ വാക്കാണ് — ജ്യേഷ്ഠൻ അനുജനെ പാദശപഥംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു; അതോടെ തർക്കത്തിന് ഇടമില്ലാതാകുന്നു. യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഈ യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ തടയപ്പെടുന്നു. ‘ഹന്ത നിര്യുക്തം’ എന്നത് രാമന്റെ ഒരു ആശ്വാസനിശ്വാസംപോലെയാണ് — സീതയുടെ സുരക്ഷയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യചിന്ത. രാമായണത്തിൽ കവചധാരണം വിരളമാണ്, കാരണം രാമൻ മിക്കപ്പോഴും കവചം ധരിക്കാറില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ പതിനാലായിരം പേരുടെ സൈന്യത്തെ നേരിടേണ്ടതിനാൽ അദ്ദേഹം കവചമണിയുന്നു. ‘ഇരുട്ടിൽ ഉയർന്ന അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ വനത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ തേജസ്സ് കാണിക്കുന്നു.

വീര്യവാനായ രാമൻ മഹത്തായ വില്ലുയർത്തി, അമ്പുകളെടുത്ത് അവിടെ നിലയുറപ്പിച്ച്, ഞാണൊലികളാൽ ദിക്കുകളെ നിറച്ചു. അപ്പോൾ യുദ്ധം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടും സിദ്ധന്മാരോടും ചാരണന്മാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്നു; ലോകത്തിലെ ബ്രഹ്മർഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ഒന്നിച്ചുകൂടി, പുണ്യകർമാക്കളായ അവർ നിലയുറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും ലോകങ്ങൾക്കും സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ’ എന്നു പരസ്പരം പറഞ്ഞു. ‘ചക്രം കൈയിലേന്തിയവൻ (വിഷ്ണു) യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ അസുരപ്രമുഖന്മാരെയും ജയിച്ചതുപോലെ രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ പൗലസ്ത്യരായ നിശാചരന്മാരെ ജയിക്കട്ടെ’ എന്ന് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അവർ വീണ്ടും പരസ്പരം നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘ഭീമകർമികളായ രാക്ഷസന്മാർ പതിനാലായിരം; ധർമാത്മാവായ രാമൻ ഒരാൾ; യുദ്ധം എങ്ങനെയായിരിക്കും?’ ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ സംശയവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക — ഇതേ മംഗളാശംസാപ്രസംഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും (23.26–29) അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ അതു രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഒരിക്കൽ മാത്രം. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം മംഗളാശംസ, പിന്നെ സംശയം. ‘യുദ്ധം എങ്ങനെയായിരിക്കും’ എന്ന ചോദ്യം വായനക്കാരന്റെതന്നെ ചോദ്യമാണ്; അതു കവി ദേവന്മാരുടെ വായിലൂടെ ഉച്ചരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഔത്സുക്യം വർധിക്കുന്നു. ‘പതിനാലായിരം… രാമൻ ഒരാൾ’ എന്ന അസമത്വംതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ദേവർഷിമാരുടെ സമാഗമം രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ലോകോത്തരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാധാരണ യുദ്ധം കാണാൻ ദേവന്മാർ വരികയില്ലല്ലോ. ‘സംസ്ഥിതാഃ’ (നിലയുറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, യുദ്ധം കാണാൻ നിലകൊള്ളുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജർഷിമാരും ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ സിദ്ധന്മാരും ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരും കൗതുകം ജനിച്ച് വിമാനങ്ങളിൽ നിന്ന ദേവതകളും നിലകൊണ്ടു. യുദ്ധമുഖത്തു നിൽക്കുന്ന, തേജസ്സു നിറഞ്ഞ രാമനെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ഭയത്താൽ വ്യഥിതരായി — രാമന്റെ തേജസ്സ് മിത്രങ്ങൾക്കുപോലും വ്യഥ ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു എന്ന അതിശയം. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന ആ രാമന്റെ അപ്രതിമമായ രൂപം ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ രുദ്രന്റെ രൂപംപോലെയായി. ‘അക്ലിഷ്ടകർമാവ്’ എന്നതു രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വിശേഷണമാണ് — മഹത്തായ കർമംപോലും അനായാസമായി ചെയ്യുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഗംഭീരമായ മുഴക്കമുള്ളതും ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും ഉള്ളതുമായ യാതുധാനസൈന്യം നാലുപാടുനിന്നും വന്നെത്തി. പിന്നെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദങ്ങൾതന്നെ വർണിക്കുന്നു — വീരവാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നവരും പരസ്പരം അടുക്കുന്നവരും വില്ലുകൾ വലിച്ചുനീട്ടുന്നവരും ഇടയ്ക്കിടെ കോട്ടുവായിടുന്നവരും ഉറക്കെ ആർക്കുന്നവരും പെരുമ്പറകൾ അടിക്കുന്നവരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശബ്ദം എല്ലായിടത്തും പരന്നു. ഇങ്ങനെ ദൃശ്യത്തിൽനിന്നു ശ്രാവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ആസന്നത ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ജീവികളും ഭയത്താൽ വ്യഥിതരായി’ എന്നത് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ് — രാമന്റെ തേജസ്സ് ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, കാണികളെയും വ്യഥിപ്പിക്കുന്നു, പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ. രുദ്രോപമ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ അതു വിസ്തരിച്ചു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി ഉപമാനം ഒരിക്കൽ സൂചിപ്പിച്ചിട്ട് പിന്നെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ ‘ഗംഭീരനിർഹ്രാദം’ (ഗംഭീരമായ മുഴക്കം) എന്ന വിശേഷണം, ‘ഞാണൊലികളാൽ ദിക്കുകളെ നിറച്ചു’ എന്ന രാമന്റെ ക്രിയയോടു വിരോധം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാളുടെ ഞാണൊലി പതിനാലായിരംപേരുടെ ഗർജനത്തിനു പ്രതിദ്വന്ദ്വിയാകുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ കോട്ടുവായിടലും പെരുമ്പറയടിയും യുദ്ധത്തിനു തൊട്ടുമുമ്പുള്ള സാധാരണചേഷ്ടകളാണ്.

അവരുടെ അതിതുമുലമായ ശബ്ദം ആ വനം നിറച്ചു. ആ ശബ്ദംകേട്ട് പേടിച്ച വനചാരികളായ ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ നിശ്ശബ്ദമായ ഇടങ്ങളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി, പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല — ഹിംസ്രജന്തുക്കൾപോലും ഭയന്നോടുന്നു എന്നതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാവേഗമുള്ളതും പലവിധം ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചതും ഗംഭീരവും സാഗരതുല്യവുമായ ആ സൈന്യം രാമന്റെ നേർക്കു നീങ്ങി. യുദ്ധപണ്ഡിതനായ രാമനും എല്ലായിടത്തും കണ്ണോടിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന് അഭിമുഖനായി ആ ഖരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭയങ്കരമായ വില്ലു വലിച്ചുനീട്ടി, ആവനാഴിയിൽനിന്ന് അമ്പുകളെടുത്ത്, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വധിക്കാനായി തീവ്രമായ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു; ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്ന യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനായി. തേജസ്സു നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വനദേവതകൾ വ്യഥിതരായി. ഒടുവിൽ കവി ഉപമതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു — രുഷ്ടനായ ആ രാമന്റെ രൂപം അപ്പോൾ ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങിയ പിനാകധാരിയുടെ (ശിവന്റെ) രൂപംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ദക്ഷയജ്ഞധ്വംസകഥ ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ക്രോധം മാനുഷികം മാത്രമല്ല, ദിവ്യവുമാണ് എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളുടെ പലായനം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഉത്പാതവർണനയിൽ പറഞ്ഞ നിമിത്തങ്ങളുടെതന്നെ തുടർച്ചയാണ്. ‘സാഗരോപമമായ സൈന്യം’ എന്ന ഉപമയാൽ സൈന്യത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വിസ്താരവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ മുന്നിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമൻ ‘യുഗാന്താഗ്നി’ പോലെ — ജലവും അഗ്നിയും തമ്മിലുള്ള വിരോധം ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങിയ പിനാകധാരി’ എന്ന ഉപമാനം സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം അവിടെയും ഒരൊറ്റ ദേവൻതന്നെ യജ്ഞത്തെ മുഴുവനും ദേവസമൂഹത്തെയും അഭിഭവിച്ചു; അതുപോലെ ഇവിടെയും ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമൻ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ അഭിഭവിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദുവിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക