॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 25-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമൻ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ സംഹരിക്കുന്നു

ഖരൻ യുദ്ധത്തിന് അഭിമുഖമായി നീങ്ങുന്നു, രാക്ഷസന്മാരുടെ ആയുധവർഷം, രാമന്റെ ശരവർഷത്താൽ അവരുടെ സംഹാരം, ഗാന്ധർവാസ്ത്രപ്രയോഗം, രണഭൂമിയുടെ വർണന

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കവചമണിഞ്ഞ്, വില്ലുയർത്തി യുദ്ധത്തിനു തയ്യാറായി നിൽക്കുകയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രുദ്ധരൂപം കണ്ട് വനദേവതകൾ വ്യഥിതരായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥ നേരിട്ട് യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഖരൻ തന്റെ മുന്നണിപ്പടയോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിലെത്തി, വില്ലു മുറുകെപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന, ക്രുദ്ധനും ശത്രുഘാതകനുമായ രാമനെ കണ്ടു. കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അവൻ ഞാണേറ്റിയതും പരുഷമായി മുഴങ്ങുന്നതുമായ തന്റെ വില്ലുയർത്തി സാരഥിയോട് ‘രാമന്റെ നേർക്കു രഥം തെളിക്കൂ’ എന്നു പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഖരന്റെ ഔദ്ധത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമനെ കണ്ട് ഒരു ക്ഷണംപോലും അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല, ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ ആക്രമണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഖരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം സാരഥി, മഹാബാഹുവായ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു വില്ലു കുലുക്കിക്കൊണ്ടു നിൽക്കുന്നിടത്തേക്കുതന്നെ കുതിരകളെ തെളിക്കുന്നു. ‘ഏകഃ’ (ഒറ്റയ്ക്ക്) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു — ഒരു പുരുഷൻ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരോടു ചെയ്യുന്ന യുദ്ധം. ഖരൻ രണഭൂമിയിൽ കുതിച്ചെത്തിയതു കണ്ട് നിശാചരന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും മഹാനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് അവനെ ചുറ്റിനിന്നു; സചിവന്മാർ അവന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി പാർശ്വങ്ങളിൽ നിന്നു. ആ യാതുധാനന്മാരുടെ നടുവിൽ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന ഖരൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഉദിച്ച ചൊവ്വയെപ്പോലെ (ലോഹിതാംഗനെപ്പോലെ) ആയി. ഈ ഉപമയ്ക്കു രണ്ട് അർഥമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് അവന്റെ തേജസ്സ് പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, മറുവശത്ത് ലോഹിതാംഗനായ അംഗാരകൻ (ചൊവ്വ) അശുഭസൂചകനായതിനാൽ അവന്റെ ആസന്നമായ വിനാശവും ധ്വനിക്കുന്നു.

അനന്തരം ഖരൻ ആയിരം അമ്പുകളാൽ അപ്രതിമതേജസ്വിയായ രാമനെ പീഡിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ മഹാനാദം മുഴക്കി; സേനാപതിയുടെ ആ നാദം മുഴുവൻ സൈന്യത്തിനും യുദ്ധസൂചനപോലെയായി. തുടർന്ന് ക്രുദ്ധരായ നിശാചരന്മാരെല്ലാം ഭയങ്കരമായ വില്ലുള്ള ദുർജയനായ ആ രാമനുമേൽ പലവിധമായ ശസ്ത്രങ്ങൾ നാലുപാടുനിന്നും വർഷിച്ചു. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള മുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ എന്നിവകൊണ്ട് രോഷാകുലരായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആ ശൂരനെ പ്രഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളുടെ ആ നീണ്ട എണ്ണൽ കവി ഉദ്ദേശ്യത്തോടെതന്നെ ചെയ്യുന്നു — ആയുധങ്ങൾ പലവിധമുണ്ട്, എന്നാൽ ലക്ഷ്യം ഒന്നുമാത്രം. മേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, മഹാകായരും മഹാബലരുമായ അവർ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മറ്റുചിലർ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലുള്ള ആനകളിൽ യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വന്നു. മഹാമേഘങ്ങൾ പർവതരാജനുമേൽ ധാരകൾ വർഷിക്കുന്നതുപോലെ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ രാമനുമേൽ ശരവർഷങ്ങൾ പൊഴിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമയുടെ രണ്ടംശങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം — മഴ എത്ര ധാരാളമായാലും പർവതരാജൻ അതിനാൽ ഇളകുന്നില്ല, അചലനായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ക്രൂരരൂപികളായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ, പർവദിനങ്ങളിൽ (തിഥികളിൽ) പാർഷദഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാദേവനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമയാൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ദേവനെപ്പോലെ അക്ഷോഭ്യനായിരുന്നു; ഉപമാനം ശിവനായതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഹാരകത്വവും ധ്വനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ആദ്യം രാക്ഷസന്മാരുടെ സംഖ്യാബലവും ആയുധവൈവിധ്യവും കോലാഹലവും വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ച് ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ ധൈര്യം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതികാരം വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വൈശിഷ്ട്യവും ശ്രദ്ധിക്കണം — രാക്ഷസന്മാർ ഒരേ രീതിയിലല്ല ആക്രമിക്കുന്നത്; കാലാളുകളും കുതിരപ്പടയാളികളും രഥികളും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരും ഒരേസമയം മുന്നേറുന്നു. ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ ഈ സമഗ്രതതന്നെ അവരുടെ സംഖ്യാബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവരുടെയെല്ലാം പ്രയത്നം കാൽനടയായി നിൽക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ നേർക്കു മാത്രമാണ് എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം പരോക്ഷമായി സ്തുതിക്കുന്നു.

യാതുധാനന്മാർ പ്രയോഗിച്ച ആ ശസ്ത്രങ്ങളെയെല്ലാം രാഘവൻ തന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഏറ്റുവാങ്ങി — സാഗരം നദികളുടെ പ്രവാഹങ്ങളെ ആത്മസാത്കരിക്കുന്നതുപോലെ. ഉപമ ഇവിടെ ഗംഭീരമാണ് — സാഗരം നദികളെ തടയുന്നില്ല, സ്വീകരിക്കുകയാണ്; അതുപോലെ രാമൻ ശസ്ത്രവർഷത്തെ തന്റെ അമ്പുകളാൽത്തന്നെ വിഴുങ്ങുന്നു, ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ആ ഘോരായുധങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം വ്യഥിതനാകുന്നില്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അനേകം വജ്രങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട മഹാപർവതംപോലെ അദ്ദേഹം അകമ്പനായി നിൽക്കുന്നു. എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മുറിവേറ്റ്, ചോരയിൽ കുളിച്ച രാമൻ സന്ധ്യാമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട സൂര്യനെപ്പോലെയായി. ചോരയാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് മറയുന്നില്ല; മറിച്ച് സന്ധ്യയിലെന്നപോലെ കൂടുതൽ ചുവന്ന് ശോഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഉപമയുടെ ആശയം. ആയിരക്കണക്കിനു ശത്രുക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട് ഒറ്റയ്ക്കുനിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും വിഷാദിച്ചു; അവരുടെ വിഷാദവും രാമന്റെ മാഹാത്മ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി അവർ ദുഃഖിക്കാറില്ല. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാമൻ വില്ലു മണ്ഡലാകാരമായി വളച്ച്, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു; അവ യുദ്ധത്തിൽ തടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവയും സഹിക്കാനാവാത്തവയും കാലപാശതുല്യവുമായിരുന്നു. കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുള്ളതും സ്വർണാലംകൃതവുമായ അവയെ അദ്ദേഹം ലീലയായിത്തന്നെ വിട്ടു. ലീലയായി വിട്ട ആ അമ്പുകൾ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് കാലൻ ഒരുക്കിയ പാശങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാരുടെ പ്രാണൻ കവർന്നു. രാക്ഷസദേഹങ്ങൾ പിളർന്ന്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, ആകാശത്തേക്കുയർന്ന ആ അമ്പുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സോടെ ശോഭിച്ചു. രാമന്റെ ചാപമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് എണ്ണമറ്റ, അത്യുഗ്രമായ, രാക്ഷസപ്രാണഹാരികളായ അമ്പുകൾ പാഞ്ഞു. ‘ലീലയാ’ (ലീലയായി) എന്ന പദം കവി അറിഞ്ഞുതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർക്കു പ്രളയമായത് രാമനു വെറുമൊരു ക്രീഡ മാത്രം എന്ന് ഈ ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ബലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അന്തരം വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി ക്രമത്തിൽ മൂന്നു പടികൾ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം രാമന്റെ സഹനം, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോഭ, ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രത്യാക്രമണം. ഇതിലൂടെ യുദ്ധവർണന ശസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങളുടെ എണ്ണൽ മാത്രമല്ലാതാകുന്നു, വീരന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ക്രമികമായ പ്രകാശനവുമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ വിഷാദവും ഋഷിമാരുടെ ചിന്തയും രാമൻ ധർമപക്ഷത്താണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാജയം അവർ ആശങ്കിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഷ്ടം കണ്ടുനിൽക്കാൻ അവർക്കാവുന്നില്ല. അമ്പുകളുടെ വർണനയിൽ കവി അവയുടെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — കങ്കപ്പക്ഷിത്തൂവലുള്ളവ, സ്വർണാലംകൃതം, കാലപാശതുല്യം. ആദ്യത്തേത് അവയുടെ ലാഘവം, രണ്ടാമത്തേതു ശോഭ, മൂന്നാമത്തേതു മാരകത്വം — ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഒരേ വസ്തു മൂന്നുവിധം കാണപ്പെടുന്നു.

ആ അമ്പുകളാൽ രാമൻ വില്ലുകളും കൊടിത്തുമ്പുകളും പരിചകളും കവചങ്ങളും മുറിക്കുന്നു; ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ കൈകളും ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള തുടകളും യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും അദ്ദേഹം മുറിച്ചു. ‘കരികരോപമാൻ’ (ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള) എന്ന വിശേഷണത്താൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരസ്ഥൂലതയും, അതിനാൽ അവയെ മുറിക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ മൂർച്ചയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഞാണിൽനിന്നു പാഞ്ഞ രാമബാണങ്ങൾ സ്വർണക്കോപ്പുകളണിഞ്ഞ, രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ കുതിരകളെ സാരഥികളോടൊപ്പവും, ആനക്കാരോടൊപ്പം ആനകളെയും, കുതിരകളോടൊപ്പം കുതിരക്കാരെയും മുറിക്കുകയും പിളർക്കുകയും ചെയ്തു; കാലാളുകളെയും യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന് യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു. ഇങ്ങനെ ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും നാശം ഒരൊറ്റ വീരനാൽ നടത്തപ്പെടുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നാളീകങ്ങളാലും നാരാചങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള വികർണികളാലും മുറിക്കപ്പെട്ട നിശാചരന്മാർ ഭയങ്കരമായ ആർത്തസ്വരം പുറപ്പെടുവിച്ചു. മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന പലവിധമായ അമ്പുകളാൽ പീഡിതമായ ആ സൈന്യം തീയിൽ എരിയുന്ന ഉണങ്ങിയ കാടുപോലെ സുഖം നേടിയില്ല; ഉണങ്ങിയ കാടിന്റെ ഉപമയാൽ അവരുടെ വേഗമേറിയതും ശേഷിപ്പില്ലാത്തതുമായ നാശം ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭീമബലരായ ചില ശൂരന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി രാമന്റെ നേർക്കു പ്രാസങ്ങളും ശൂലങ്ങളും മഴുക്കളും എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ വീര്യവാനായ ആ മഹാബാഹു അവരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ തടഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ പ്രാണൻ കവർന്നു, കഴുത്തുകൾ മുറിച്ചു. തലയറ്റ്, പരിചകളും വില്ലുകളും മുറിഞ്ഞ അവർ ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിൽ പറന്നുവീണ മരങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിന്റെ ഉപമയാൽ അവരുടെ വീഴ്ചയുടെ ആകസ്മികതയും വേഗവുമാണ് ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, ബഹുത്വം മാത്രമല്ല. അവിടെ ശേഷിച്ചവർ വിഷണ്ണരായി, അമ്പേറ്റ്, ശരണത്തിനായി ഖരന്റെ അടുത്തേക്കുതന്നെ ഓടി — സ്വാമിയുടെ ആശ്രയം മാത്രമായിരുന്നു അവർക്കു ശേഷിച്ച ഏക ആശ. ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്ന ശരപ്രയോഗങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം ശസ്ത്രങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ ശരീരാവയവങ്ങൾ, പിന്നെ വാഹനങ്ങൾ, ഒടുവിൽ സൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും. ഈ ക്രമവൃദ്ധി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സംഹാരത്തിന്റെ വ്യാപ്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ആർത്തസ്വരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ശ്രാവ്യപക്ഷവും സ്പർശിക്കുന്നു; ഇതിനുമുമ്പ് ഇതേ രാക്ഷസന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കിയാണു വന്നത്, ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവരുടെ സ്വരം ആർത്തമായിരിക്കുന്നു — അവസ്ഥയുടെ പൂർണമായ വിപര്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശരണാർഥം’ (ശരണത്തിനായി) എന്ന പദം കരുണവുമാണ് — എല്ലാവരെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നവർ ഇപ്പോൾ ശരണം തേടുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ശരണമായ ഖരനും അതുപോലെതന്നെ മർത്യനാണെന്ന് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. ഇങ്ങനെ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാജയം ബാഹ്യമായി മാത്രമല്ല, ആന്തരികമായും കാണിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ ദൂഷണൻ വില്ലെടുത്ത് അവരെയെല്ലാം ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സേനാപതിയുടെ വരവോടെ തകർന്ന സൈന്യവും വീണ്ടും സംഘടിക്കുന്നു എന്ന ലോകസ്വഭാവം ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ദൂഷണന്റെ ആശ്രയത്താൽ നിർഭയരായ അവരെല്ലാം തിരിഞ്ഞ്, സാലവൃക്ഷങ്ങളും പനകളും പാറകളും ആയുധമാക്കി വീണ്ടും രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും പാശങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ മഹാബലരായ അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷങ്ങളും ശസ്ത്രവർഷങ്ങളും വൃക്ഷവർഷങ്ങളും ശിലാവർഷങ്ങളും പൊഴിച്ചുകൊണ്ടു വന്നു. രാമനും അവരും തമ്മിലുള്ള ആ യുദ്ധം അദ്ഭുതവും തുമുലവും രോമാഞ്ചജനകവും മഹാഘോരവുമായി. നാലുപാടുനിന്നും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും രാഘവനെ പീഡിപ്പിച്ചു. എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും രാക്ഷസന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടതും തന്നെത്തന്നെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും കണ്ട് മഹാബലനായ രാമൻ ഭൈരവനാദം മുഴക്കി, അതീവ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു അസ്ത്രമെടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ ഗാന്ധർവാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗം ഇവിടെ ആദ്യമായാണ്, കാരണം സാധാരണ അമ്പുകളാൽ ഇത്ര വലിയ സൈന്യത്തെ തടുക്കാൻ സാധ്യമല്ല. അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചാപമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ പുറപ്പെട്ടു; ഒന്നിച്ചുവന്ന ആ അമ്പുകളാൽ പത്തു ദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു. അമ്പേറ്റു പീഡിതരായ രാക്ഷസന്മാർ അദ്ദേഹം അമ്പെടുക്കുന്നതോ വിടുന്നതോ കണ്ടില്ല; വില്ലു വലിക്കുന്നതു മാത്രമേ അവർ കണ്ടുള്ളൂ — അത്രമാത്രം വേഗമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈവേഗത്തിന്. ഈ ഒറ്റ ശ്ലോകത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ അതിമാനുഷമായ കൗശലം കാണിക്കുന്നു; ശത്രുക്കളുടെ ദൃഷ്ടിക്കുപോലും അതിനെ പിന്തുടരാനാവുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അമ്പുകളുടെ ഇരുട്ടിനാൽ സൂര്യനോടുകൂടി ആകാശം മൂടപ്പെട്ടു; രാമനാകട്ടെ ഇടവിടാതെ അമ്പുകൾ എയ്തുകൊണ്ട് ഒരേ സ്ഥാനത്ത് അചലനായി നിലകൊണ്ടു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടാം ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാർ സ്വന്തം ബലത്താൽ യുദ്ധംചെയ്തു തകർന്നു; ഇപ്പോൾ അവർ നേതാവിന്റെ ആശ്രയത്താൽ വീണ്ടും ധൈര്യം നേടുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ആയുധങ്ങളും മാറുന്നു — ശസ്ത്രങ്ങൾക്കു പകരം സാലവൃക്ഷങ്ങളും പനകളും പാറകളും എടുക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ ശസ്ത്രക്ഷയവും ധ്വനിക്കുന്നു. രാമനാകട്ടെ അവരുടെ പ്രയത്നം കണ്ട് ദിവ്യാസ്ത്രംതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു, കാരണം എതിർപക്ഷത്തിന്റെ സംഖ്യ മാനുഷോപായങ്ങൾക്ക് അസാധ്യമായിത്തീർന്നിരുന്നു. അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിനുമുമ്പു മുഴക്കിയ ഭൈരവനാദവും അർഥവത്താണ് — അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനംതന്നെ. ‘ഒരേ സ്ഥാനത്തു നിലകൊണ്ടു’ എന്ന വർണന രാമന്റെ യുദ്ധശൈലി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അദ്ദേഹം അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നില്ല, രഥത്തിൽ കയറുന്നുമില്ല; കാൽനടയായിത്തന്നെ സ്ഥിരമായി നിന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളും അമ്പുകളാൽ നിറയ്ക്കുന്നു. ഈ സ്ഥിരതതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നം; മുന്നോട്ട് ദേവന്മാർപോലും അതിനെ പ്രശംസിക്കും.

ഒരേസമയം വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരും, ഒരേസമയം കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടവരും, ഒരേസമയം വീണുകിടക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. ‘യുഗപത്’ (ഒരേസമയം) എന്ന ആശയം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് കവി സംഹാരത്തിന്റെ ഏകകാലികത വ്യക്തമാക്കുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ടവരും വീണവരും ക്ഷീണിച്ചവരും മുറിക്കപ്പെട്ടവരും പിളർക്കപ്പെട്ടവരും കീറപ്പെട്ടവരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ അവിടവിടെ ആയിരക്കണക്കിനു കാണപ്പെട്ടു. തലപ്പാവോടുകൂടിയ ശിരസ്സുകൾ, തോൾവളകളോടുകൂടിയ കൈകൾ, മുറിഞ്ഞ തുടകളും കൈകളും, പലവിധമായ ആഭരണങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ശ്രേഷ്ഠമായ ആനകൾ, അനേകം തകർന്ന രഥങ്ങൾ, ചാമരങ്ങൾ, വിശറികൾ, കുടകൾ, പലവിധമായ കൊടികൾ — ഇവയാൽ ആ ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. രാമന്റെ അമ്പേറ്റു മുറിഞ്ഞ ശൂലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും, കഷണങ്ങളാക്കപ്പെട്ട വാളുകൾ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പ്രാസങ്ങളും മഴുക്കളും, പൊടിഞ്ഞ പാറകൾ, പലതായി മുറിഞ്ഞ വിചിത്രമായ അമ്പുകൾ — ഇവയാൽ നിറഞ്ഞ ആ യുദ്ധഭൂമി അതീവ ഭയങ്കരമായിത്തീർന്നു. തൃതീയാവിഭക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്ന പദങ്ങളുടെ ഈ നീണ്ട മാല കവി ബോധപൂർവംതന്നെ രചിച്ചതാണ് — വേറിട്ട വാക്യങ്ങളില്ല, ഒരൊറ്റ അവിച്ഛിന്നമായ ദൃശ്യപടംമാത്രം; അതിൽ ദൃഷ്ടിക്ക് ഒരിടത്തും വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നില്ല. അവരെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം ആതുരരായി, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമന്റെ നേർക്ക് അവിടെ നീങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവരായി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഒരു പുരുഷന്റെ വിജയത്തോടും ആയിരങ്ങളുടെ ഭീതിയോടുംകൂടി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദൂഷണന്റെ നേരിട്ടുള്ള വരവും അവന്റെ വധവും വർണിക്കപ്പെടും. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനഖണ്ഡം യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയല്ല, യുദ്ധാനന്തരദൃശ്യത്തിന്റെ വർണനയാണ്. കവി ഇവിടെ ഒരു ക്രിയാപദംപോലും അധികമായി പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; തൃതീയാന്തപദങ്ങളുടെ നീണ്ട മാലകൊണ്ടുമാത്രം അദ്ദേഹം വായനക്കാരന്റെ കണ്ണുകൾക്കു മുന്നിൽ മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തലപ്പാവോടുകൂടിയ ശിരസ്സുകൾ, തോൾവളകളോടുകൂടിയ കൈകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, കുടകൾ, കൊടികൾ മുതലായവ — എല്ലാം അവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വീരരസത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ബീഭത്സരസത്തിന്റെ സ്പർശം ഉണ്ടാകുന്നു; വാല്മീകിയുടെ യുദ്ധവർണനകളിൽ ഇതു മിക്കപ്പോഴും കാണാം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക