സർഗ്ഗം
ദൂഷണവധവും ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരുടെ സംഹാരവും
ദൂഷണൻ അയ്യായിരം രാക്ഷസന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു, ദൂഷണന്റെ പരിഘഗ്രഹണവും കൈകൾ മുറിക്കലും വധവും, മൂന്നു സേനാമുഖ്യരുടെ മരണം, പതിനാലായിരംപേരുടെ സംഹാരം, ഖരന്റെ ആഗമനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ രാമന്റെ നേർക്കു നീങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവരായിരുന്നു. ഇവിടെ ദൂഷണൻ തന്റെ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെടുന്നതു കണ്ട് പ്രതികരിക്കുന്നു. ആ മഹാബാഹു ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരും സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ അയ്യായിരം രാക്ഷസന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. ‘അനിവർത്തിനഃ’ (പിന്തിരിയാത്തവർ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — യുദ്ധത്തിൽ പുറംതിരിയാത്തവരെ മാത്രമാണ് തിരഞ്ഞെടുത്തത്, കാരണം സാധാരണ സൈനികർ മുമ്പുതന്നെ തകർന്നിരുന്നു. അവർ ശൂലങ്ങളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും വാളുകളാലും ശിലാവർഷങ്ങളാലും മരങ്ങളാലും ഇടവിടാത്ത ശരവർഷങ്ങളാലും ആ രാമനുമേൽ നാലുപാടുനിന്നും വർഷിച്ചു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും പ്രാണഹരമായ ആ മഹാവർഷത്തെ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഏറ്റുവാങ്ങി. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന പദം കവി ഇവിടെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — സംഹാരവേളയിലും അദ്ദേഹം ധർമാത്മാവുതന്നെ, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുദ്ധം ഋഷിമാരുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ആ വർഷം ഏറ്റുവാങ്ങി, കണ്ണടച്ചു നിൽക്കുന്ന കാളയെപ്പോലെ ഒരു ക്ഷണം നിന്ന്, അദ്ദേഹം എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വധിക്കാൻ പരമമായ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു. കാളയുടെ ഉപമ അർഥവത്താണ് — മേഘം പെയ്യുമ്പോൾ കാള കണ്ണടച്ചു സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നു, പിന്നെ വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുന്നു. പിന്നെ ക്രോധാവിഷ്ടനായി തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ ദൂഷണനോടുകൂടിയ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും നാലുപാടും അമ്പുകളാൽ മൂടി. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ പർവം ആരംഭിക്കുന്നു. മുമ്പ് സാധാരണ രാക്ഷസന്മാരാണ് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത്; ഇപ്പോൾ സേനാപതിതന്നെ തിരഞ്ഞെടുത്ത വിശിഷ്ടയോദ്ധാക്കളെ അയയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ ആയുധങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ് — അമ്പുകൾ മാത്രമല്ല, പാറകളും മരങ്ങളും; അത് അവരുടെ ആസുരബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ പ്രതികരണമാകട്ടെ ശാന്തംതന്നെ — അദ്ദേഹം ആദ്യം വർഷം സഹിക്കുന്നു, പിന്നെ ക്രോധം കൈക്കൊള്ളുന്നു, പിന്നീടു പ്രഹരിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നുവിധമായ ഗതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെതന്നെ പരിചായകമാണ്.
അനന്തരം ശത്രുക്കളെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന സേനാപതി ദൂഷണൻ ക്രുദ്ധനായി ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള അമ്പുകളാൽ രാഘവനെ തടഞ്ഞു. ‘ശത്രുദൂഷണഃ’ എന്നത് അവന്റെ പേരിന്റെതന്നെ വ്യാഖ്യാനമാണ് — ശത്രുക്കളെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ ദൂഷണൻ. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാമനാകട്ടെ ക്ഷുരം എന്ന അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ വലിയ വില്ലു മുറിച്ചു; നാല് അമ്പുകളാൽ നാലു കുതിരകളെ കൊന്നു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുതിരകളെ കൊന്നിട്ട് ഒരു അർധചന്ദ്രബാണംകൊണ്ട് സാരഥിയുടെ തല കൊയ്തു; മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ മാറിടം തുളച്ചു. ഇങ്ങനെ അവൻ വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും രഥമില്ലാത്തവനും കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടവനും സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടവനുമായി — ഒരു രഥിയുടെ നാല് അംഗങ്ങളും ഒരേസമയം നശിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ പർവതശിഖരംപോലെ തോന്നുന്ന, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു പരിഘമെടുത്തു; അതു സ്വർണപ്പട്ടകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ദേവസൈന്യത്തെപ്പോലും മർദിക്കാൻ കഴിവുള്ളതും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ആണികൾ നിറഞ്ഞതും ശത്രുക്കളുടെ മേദസ്സിൽ നനഞ്ഞതും വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ളതും ശത്രുക്കളുടെ ഗോപുരങ്ങളെപ്പോലും തകർക്കാൻ കഴിവുള്ളതുമായിരുന്നു. ആയുധത്തിന്റെ ഇത്ര വിസ്തൃതമായ വർണന കവി ഉദ്ദേശ്യത്തോടെതന്നെ ചെയ്യുന്നു — ആയുധം എത്ര ഭയങ്കരമോ, അത്രതന്നെ അധികമാണ് അതിന്റെ നിഷ്ഫലത. മഹാസർപ്പംപോലുള്ള ആ പരിഘമെടുത്ത്, ക്രൂരകർമിയായ നിശാചരൻ ദൂഷണൻ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവന്റെ, കൈയാഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ രണ്ടു കൈകളും രാഘവൻ രണ്ട് അമ്പുകളാൽ മുറിച്ചു. കൈകൾ മുറിഞ്ഞ അവന്റെ മുന്നിൽ, കൈവിട്ടുപോയ ആ ബൃഹത്തായ പരിഘം യുദ്ധമുഖത്ത് ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ വീണു. ചിതറിയ കൈകളോടൊപ്പം ദൂഷണനും നിലത്തു വീണു — കൊമ്പുകൾ തകർന്ന് വീഴുന്ന മനസ്വിയായ മഹാഗജത്തെപ്പോലെ. ഈ സർഗത്തിൽ ദൂഷണന്റെ വധമാണ് ഏറ്റവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, കാരണം ഖരനു ശേഷമുള്ള രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന യോദ്ധാവ് അവനായിരുന്നു. കവി ആദ്യം അവന്റെ രഥത്തിന്റെ വിനാശം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ അവന്റെ അവസാനത്തെ ആയുധമായ പരിഘം വർണിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ അവന്റെ കൈകളുടെ ഛേദനം. പരിഘത്തിന്റെ വർണനയിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സ്വർണപ്പട്ടകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്, ഇരുമ്പാണികൾ നിറഞ്ഞത്, വജ്രസ്പർശമുള്ളത്, ഗോപുരങ്ങൾ തകർക്കാൻ കഴിവുള്ളത്. ഇവയെല്ലാംകൊണ്ടു കേൾവിക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ ഭയം ഉളവാക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ഭയം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ടു നീക്കപ്പെടുന്നു — രണ്ട് അമ്പുകളാൽ കൈകൾ മുറിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാഗജത്തിന്റെ ഉപമയിലെ ‘മനസ്വീ’ എന്ന പദം കരുണരസത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — കൊമ്പില്ലാത്ത ആന ബലമില്ലാത്തതുതന്നെ; കൈകളില്ലാത്ത വീരനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘ശക്രധ്വജ ഇവാഗ്രതഃ’ (മുന്നിൽ ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ) എന്ന ഉപമയും അർഥവത്താണ് — മഹോത്സവത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രധ്വജം നിലത്തു വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ രാക്ഷസന്റെ ഗർവചിഹ്നമായ ആ പരിഘമെന്ന ആയുധം അവന്റെതന്നെ മുന്നിൽ വീണു.
യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന ദൂഷണനെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനെ പൂജിച്ചു. ജീവികളുടെ ആ പ്രശംസ രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ധർമ്യത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഈ വാക്യം സർഗത്തിന്റെ മധ്യത്തിലാണെങ്കിലും മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും നൈതികമായ വിധി വഹിക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മൂന്നു സേനാമുഖ്യർ ക്രുദ്ധരായി ഒന്നിച്ച് രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു — മഹാകപാലൻ, സ്ഥൂലാക്ഷൻ, മഹാബലനായ പ്രമാഥി. മഹാകപാലൻ വിപുലമായ ശൂലമുയർത്തിയും, സ്ഥൂലാക്ഷൻ പട്ടിശമെടുത്തും, പ്രമാഥി മഴുവേന്തിയും വന്നു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവരെ കണ്ടമാത്രയിൽ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള, രാകിയ അമ്പുകളാൽ അവരെ ഏറ്റുവാങ്ങി — വന്നെത്തിയ അതിഥികളെ ഗൃഹസ്ഥൻ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ. അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ഈ ഉപമ വാല്മീകിയുടെ വിശിഷ്ടമായ വ്യംഗ്യരീതിയാണ് — ഓരോരുത്തരും കൊണ്ടുവരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ അവർക്കു സത്കാരം. രഘുനന്ദനൻ മഹാകപാലന്റെ തല മുറിച്ചു; എണ്ണമറ്റ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ പ്രമാഥിയെ മഥിച്ചു; സ്ഥൂലാക്ഷന്റെ സ്ഥൂലമായ (തടിച്ച) കണ്ണുകൾ അമ്പുകളാൽ നിറച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട അവൻ ശാഖകളോടുകൂടിയ മഹാവൃക്ഷംപോലെ നിലത്തു വീണു. പിന്നെ കുപിതനായ രാമൻ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ട് ദൂഷണന്റെ അയ്യായിരം അനുയായികളെയും അയ്യായിരം അമ്പുകളാൽത്തന്നെ കൊന്ന് യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നു രാക്ഷസന്മാരുടെ പേരുകൾ അവരുടെ ആയുധങ്ങളോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു — മഹാകപാലൻ ശൂലത്തോടും സ്ഥൂലാക്ഷൻ പട്ടിശത്തോടും പ്രമാഥി മഴുവിനോടും. രാമനും ഓരോരുത്തരുടെയും പേരിന് അനുരൂപമായിത്തന്നെ വധം നടത്തുന്നു — സ്ഥൂലാക്ഷന്റെ (തടിച്ച കണ്ണുള്ളവന്റെ) തടിച്ച കണ്ണുകൾതന്നെ അമ്പുകളാൽ നിറയ്ക്കപ്പെടുന്നു, പ്രമാഥി (മഥിക്കുന്നവൻ) മഥിക്കപ്പെടുന്നു, മഹാകപാലന്റെ (വലിയ തലയോടുള്ളവന്റെ) കപാലംതന്നെ മുറിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്തരം പദക്രീഡ വാല്മീകിയുടെ യുദ്ധവർണനകളിൽ അങ്ങിങ്ങു കാണാം; അതു കഥയെ ഓർമയിൽ നിൽക്കുന്നതാക്കുന്നു. ‘മൃത്യുപാശാവപാശിതാഃ’ (മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അവരുടെ പരിണാമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവർ വരുന്ന നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു. ഒടുവിൽ അയ്യായിരംപേരുടെ വധം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ മാത്രം പറയപ്പെടുന്നു, കാരണം അവർക്കു വ്യക്തിത്വമില്ല; പേരുള്ള മൂന്നുപേരുടെ വധമാകട്ടെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അസമത്വം കവി അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ ചെയ്തതാണ്.
ദൂഷണനും അവന്റെ അനുയായികളും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് ക്രുദ്ധനായ ഖരൻ മഹാബലരായ സേനാധ്യക്ഷന്മാരെ നിയോഗിച്ചു: ‘ഈ ദൂഷണൻ അനുയായികളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാരേ, നിങ്ങളെല്ലാവരും വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പോയി, ഈ നികൃഷ്ടമനുഷ്യനായ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്ത്, പലവിധം ആകൃതിയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ഇവനെ കൊല്ലുവിൻ.’ ‘കുമാനുഷഃ’ (നികൃഷ്ടമനുഷ്യൻ) എന്നത് ഖരന്റെ അവജ്ഞ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദമാണ്; എന്നാൽ അവന്റെതന്നെ സൈന്യം ആ നിന്ദ്യനായ മനുഷ്യനാൽ നിശ്ശേഷം കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് വിരോധാഭാസം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ ഖരൻ സ്വയവും രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അവനോടൊപ്പം ശ്യേനഗാമി, പൃഥുഗ്രീവൻ, യജ്ഞശത്രു, വിഹംഗമൻ, ദുർജയൻ, കരവീരാക്ഷൻ, പരുഷൻ, കാലകാർമുകൻ, ഹേമമാലി, മഹാമാലി, സർപ്പാസ്യൻ, രുധിരാശനൻ — ഈ പന്ത്രണ്ടു മഹാവീര്യരായ ബലാധ്യക്ഷന്മാർ സൈനികരോടൊപ്പം ഉത്തമമായ അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ട് രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. പേരുകളുടെ ഈ എണ്ണൽ കേൾവിക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഓരോ പേരും അതു വഹിക്കുന്നവന്റെ സ്വഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാൾ പരുന്തിനെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവൻ, ഒരാൾ ചോര തിന്നുന്നവൻ, ഒരാൾ സർപ്പമുഖൻ എന്നിങ്ങനെ. ഖരന്റെ ആജ്ഞയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — ദൂഷണവധത്തിന്റെ കഥനം, സ്വന്തം സൈന്യത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കൽ, രാമനോടുള്ള അവജ്ഞ. ഈ അവജ്ഞയാണ് അവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ മൂലദോഷം; സൈന്യത്തിന്റെ ക്ഷയം കണ്ടിട്ടും എതിർപക്ഷത്തിന്റെ ബലം സമ്മതിക്കാൻ അവൻ ഒരുക്കമല്ല. പന്ത്രണ്ടു ബലാധ്യക്ഷന്മാരുടെ പേരുകൾ മുമ്പ് ഇരുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അവിടെ ഖരന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ എണ്ണലിലാണ് അവ പറയപ്പെട്ടത്, ഇവിടെയാകട്ടെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഇവരെല്ലാം ‘സസൈനികാഃ’ (സൈനികരോടുകൂടിയവർ) എന്നു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പന്ത്രണ്ടുപേർ മാത്രമല്ല, പന്ത്രണ്ടു വെവ്വേറെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾതന്നെ വന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ‘യുദ്ധ്വാ’ (യുദ്ധം ചെയ്ത്) എന്ന മുദ്രിതരൂപം യുധ് ധാതുവിൽനിന്നുള്ള ക്ത്വാന്തരൂപമാണ്; ‘ഹനധ്വം’ (കൊല്ലുവിൻ) ലോട്ട് ലകാരത്തിലെ മധ്യമപുരുഷബഹുവചനവും; ഈ രണ്ടു പദങ്ങളും ഖരന്റെ ആജ്ഞയുടെ തീവ്രത വഹിക്കുന്നു.
അനന്തരം തേജസ്വിയായ രാമൻ അഗ്നിതുല്യവും സ്വർണവും വജ്രവുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പിനെ കൊന്നു. സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ള ആ അമ്പുകൾ പുകയുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയായിരുന്നു; വജ്രങ്ങൾ മഹാവൃക്ഷങ്ങളെയെന്നപോലെ അവ ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. രാമൻ നൂറു കർണിബാണങ്ങളാൽ നൂറു രാക്ഷസന്മാരെയും ആയിരം ബാണങ്ങളാൽ ആയിരം പേരെയും യുദ്ധമുഖത്തു കൊന്നു. സംഖ്യയുടെ ഈ സമത്വം കവി ബോധപൂർവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — ഒരു അമ്പിന് ഒരു രാക്ഷസൻ, കൂടുതലുമില്ല കുറവുമില്ല; അത്രമാത്രം അമോഘമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ആ അമ്പുകളാൽ കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പിളർന്ന്, വില്ലുകൾ മുറിഞ്ഞും തകർന്നും, ചോരയിൽ കുളിച്ച ആ നിശാചരന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു. മുടിയഴിഞ്ഞ്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, വീണുകിടക്കുന്ന അവരാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ ദർഭ വിരിച്ച മഹാവേദിപോലെ വിസ്തൃതമായി. യജ്ഞവേദിയുടെ ഈ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഓർമിക്കേണ്ടതാണ് — ഋഷിമാരുടെ യജ്ഞങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാൻ വന്ന ഖരന്റെ സൈന്യംതന്നെ ഇപ്പോൾ ഒരു വേദിപോലെ കിടക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ കവി കർമത്തിന്റെ ഫലം പ്രതീകത്തിലൂടെത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു. ആ ക്ഷണത്തിൽ ആ മഹാഘോരവനം രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, മാംസവും ചോരയും കലർന്ന ചെളി നിറഞ്ഞ്, നരകതുല്യമായിത്തീർന്നു. ഭീമകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ഒരേയൊരു രാമനാൽ — അതും കാൽനടയായ ഒരു മനുഷ്യനാൽ — കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിൽനിന്നും ശേഷിച്ചത് മഹാരഥനായ ഖരനും രാക്ഷസനായ ത്രിശിരസ്സും മാത്രം — ശത്രുസൂദനനായ രാമൻ അവരുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ശേഷിച്ച മഹാവീര്യരും ഘോരരും ദുർവിഷഹരുമായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനാൽത്തന്നെ യുദ്ധമുഖത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ ആ ഭീമമായ സൈന്യം മഹായുദ്ധത്തിൽ ബലവാനായ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഖരൻ വലിയ രഥത്തിൽ, വജ്രമുയർത്തിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ആ രാമനെ സമീപിച്ചു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനഖണ്ഡം മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ശേഷിച്ച സൈന്യത്തിന്റെ സംഹാരം, സംഖ്യയുടെ നിർദേശം, അടുത്ത ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ സൂചന. ‘ഏകേന രാമേണ മാനുഷേണ പദാതിനാ’ (ഒരേയൊരു രാമനാൽ, മനുഷ്യനാൽ, കാൽനടക്കാരനാൽ) എന്ന അർധശ്ലോകം മുഴുവൻ പ്രകരണത്തിന്റെയും സാരമാണ് — ഒരാൾ, മനുഷ്യൻ, കാൽനടക്കാരൻ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കവി അസമത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെതിരെ പതിനാലായിരം രഥികളും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരും കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവരും ഉണ്ടായിരുന്നു. എങ്കിലും വിജയം ധർമപക്ഷത്തിനുതന്നെയായി. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വേഗം ശാന്തമായി ഗംഭീരമാകുന്നു — ഒരു പ്രബന്ധത്തിന്റെ ഒരങ്കം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതുപോലെ. ‘വിസ്തീർണാ വസുധാ കൃത്സ്നാ’ (ഭൂമി മുഴുവൻ വിസ്തൃതമായി) എന്നതു പ്രചലിതപാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ആസ്തീർണാ’ (വിരിക്കപ്പെട്ടു) എന്നാണ്. അർഥം രണ്ടിടത്തും സമാനമാണ് — ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥