സർഗ്ഗം
ഖരസൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടിലെ മഹോത്പാതങ്ങൾ
ചോരമഴ, സൂര്യനു ചുറ്റുമുള്ള പരിവേഷം, കബന്ധദർശനം, പർവമല്ലാത്ത ദിനത്തിലെ രാഹുഗ്രഹണം, ഖരന്റെ അംഗസ്ഫുരണം, ഉത്പാതങ്ങളെ അവഗണിക്കൽ, ദേവർഷിമാരുടെ മംഗളവചനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സജ്ജമായ ഖരസൈന്യം ഈ സർഗത്തിൽ പുറപ്പെടുന്നു; ആ ക്ഷണംമുതൽതന്നെ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. പുറപ്പെട്ട ആ സൈന്യം ഘോരവും അമംഗളവുമായിരുന്നു; അതിനുമേൽ കഴുതയുടെ നിറമുള്ള, ഇരമ്പുന്ന ഒരു മഹാമേഘം ചോരവെള്ളം പെയ്യിച്ചു. ചോരമഴ പ്രാചീനകാവ്യങ്ങളിൽ സൈന്യനാശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ അടയാളമാണ്. പിന്നെ ഖരന്റെ രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകൾ, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ സമനിരപ്പായ രാജവീഥിയിൽ, കാരണമൊന്നുമില്ലാതെ വീണു — ഇടറിവീഴാൻ ഒരു കാരണവുമില്ലാത്തിടത്തുതന്നെ കുതിരകൾ ഇടറി എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ വിശേഷം. അനന്തരം സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു ചുറ്റും ചോരനിറമുള്ള അരികോടുകൂടിയ കറുത്ത ഒരു പരിവേഷം ഉണ്ടായി; അത് അലാതചക്രംപോലെയായിരുന്നു — ചുഴറ്റുന്ന തീക്കൊള്ളിയുടെ വൃത്തമാണ് അലാതചക്രം. പിന്നെ അതിഭീകരനായ ഒരു വലിയ കഴുകൻ വന്ന്, ഖരന്റെ രഥത്തിലെ സ്വർണദണ്ഡുള്ള ഉയർന്ന കൊടിമരത്തിൽ കയറിയിരുന്നു. കൊടി വിജയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതിൽത്തന്നെ മൃത്യുപക്ഷി ഇരിക്കുന്നു എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഭാവി നിർദേശിക്കുന്നു. ജനസ്ഥാനത്തിനടുത്ത് പരുഷശബ്ദമുള്ള മാംസഭോജികളായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഒത്തുകൂടി പലവിധം വികൃതനാദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഉത്പാതങ്ങളുടെ ക്രമം ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ആകാശത്തുനിന്നു മഴ, പിന്നെ ഭൂമിയിൽ കുതിരകളുടെ ഇടർച്ച, പിന്നെ വീണ്ടും ആകാശത്തു പരിവേഷം, പിന്നെ കൊടിയിൽ കഴുകൻ, ഒടുവിൽ ഭൂമിയിൽ മൃഗപക്ഷികളുടെ ആർത്തനാദം. ഇങ്ങനെ ദൃഷ്ടിയെ മുകളിലേക്കും താഴേക്കും സഞ്ചരിപ്പിച്ച് കവി ചുറ്റുപാടു മുഴുവൻ ഭയംകൊണ്ടു നിറയ്ക്കുന്നു. ‘അശിവം’ (അമംഗളം) എന്ന പദം സൈന്യത്തിന്റെ വിശേഷണമായിരിക്കെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാചീനശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇവയെല്ലാം ‘ദിവ്യം, ആന്തരിക്ഷം, ഭൗമം’ എന്നു മൂന്നുവിധം ഉത്പാതങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; ആ മൂന്നിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങൾ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു കാണാം. ഖരന്റെ സൈന്യമാകട്ടെ ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല.
ജ്വലിക്കുന്ന ദിക്കിൽ ഘോരരും വലിയ ശബ്ദമുള്ളവരുമായ കുറുക്കന്മാർ ഭൈരവസ്വരത്തിൽ ഓരിയിട്ടു; അതു യാതുധാനന്മാർക്ക് അമംഗളം സൂചിപ്പിച്ചു. പിന്നെ മദംപൊട്ടിയ ആനകളെപ്പോലെയുള്ള, ജലവും ചോരയും വഹിക്കുന്ന ഭീമമായ മേഘങ്ങൾ ആകാശത്തെ ആകാശമില്ലാത്തതാക്കി — മദജലമൊലിക്കുന്ന ആനകളെപ്പോലുള്ള മേഘങ്ങൾ വെള്ളവും ചോരയും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശം മുഴുവൻ മൂടി. അനന്തരം ഘോരവും ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്നതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഇരുട്ട് ഉണ്ടായി; ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും വ്യക്തമായി തെളിഞ്ഞില്ല. സന്ധ്യാസമയമല്ലാതിരുന്നിട്ടും മുറിവിലെ നനഞ്ഞ ചോരയുടെ നിറമുള്ള പ്രഭ കാണപ്പെട്ടു; ഘോരമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഖരന്റെ നേർക്കുനിന്നു കരഞ്ഞു. കങ്കപ്പക്ഷികളും കുറുക്കന്മാരും കഴുകന്മാരും ഭയം വിളിച്ചറിയിച്ചുകൊണ്ടു കരഞ്ഞു; യുദ്ധത്തിൽ എന്നും അമംഗളം വരുത്തുന്ന, ഘോരദർശനകളായ കുറുക്കന്മാർ തീ തുപ്പുന്ന മുഖങ്ങളോടെ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കുനിന്ന് ഓരിയിട്ടു. സൂര്യന്റെ അടുത്ത് പരിഘംപോലെ തോന്നുന്ന ഒരു കബന്ധം കാണപ്പെട്ടു. മഹാഗ്രഹമായ സ്വർഭാനു (രാഹു) പർവമല്ലാത്ത ദിവസംതന്നെ സൂര്യനെ ഗ്രസിച്ചു; കാറ്റ് അതിവേഗത്തിൽ വീശി, സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി. ഈ ഉത്പാതങ്ങളെല്ലാം ക്രമത്തിൽ ഭൂമിയിൽനിന്ന് ആകാശത്തേക്കു വർധിക്കുന്നവയായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘കബന്ധം’ എന്നത് ഇവിടെ ആകാശത്തു കാണപ്പെടുന്ന, തലയില്ലാത്ത ഉടലിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു ചിഹ്നമാണ്; ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ അതു മഹാഭയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘സ്വർഭാനു അപർവത്തിൽ’ എന്നതു വിശേഷിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — ഗ്രഹണം പർവദിനത്തിൽ മാത്രമേ സംഭവിക്കൂ; അതിനാൽ പർവമല്ലാത്ത ദിവസത്തെ ഗ്രഹണം പ്രകൃതിനിയമത്തിന്റെ ലംഘനംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഭയങ്കരദൃശ്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല വർണിക്കുന്നത്, ഋതനിയമത്തിന്റെതന്നെ വിപര്യാസം കാണിക്കുന്നു. കുറുക്കന്മാരുടെ തീ തുപ്പുന്ന മുഖമാകട്ടെ കാവ്യകല്പനയുടെ ശിഖരമാണ് — മൃഗങ്ങളുടെ വായിൽനിന്നു തീ പുറപ്പെടുന്നതു ലോകത്തിൽ കാണാറില്ല, എന്നാൽ ഉത്പാതകാലത്ത് എന്തും സംഭവിക്കാം. ഇവയെല്ലാം വിശേഷിച്ചും യാതുധാനന്മാർക്കുതന്നെയാണ് അമംഗളം എന്ന് കവി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു.
രാത്രിയല്ലാതിരുന്നിട്ടും മിന്നാമിനുങ്ങുകളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉദിച്ചുയർന്നു; താമരപ്പൊയ്കകളിൽ മത്സ്യങ്ങളും പക്ഷികളും ഒളിച്ചു, താമരപ്പൂക്കൾ കൂമ്പി. അതേ ക്ഷണത്തിൽ മരങ്ങൾ പൂവും കായും ഇല്ലാത്തവയായി; കാറ്റില്ലാതെതന്നെ മേഘംപോലെ ചുവന്ന പൊടി ഉയർന്നുപൊങ്ങി. അവിടെ മൈനകൾ ‘ചീചീകൂചീ’ എന്നു ചിലച്ചു — പക്ഷികളുടെ വികൃതശബ്ദവും ഉത്പാതങ്ങളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു. ഘോരശബ്ദത്തോടെ, കാണാൻ ഭയങ്കരമായ ഉൽക്കകൾ വീണു. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമിയും വിറച്ചു. ഇങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലെല്ലാം വിപര്യാസം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമി ഇളകുന്നു, കാറ്റില്ലാതെ പൊടി ഉയരുന്നു, തേജസ്സ് നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു, ജലം ചോരമയമാകുന്നു, ആകാശം ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ഉത്പാതങ്ങൾ ഖരന്റെ ശരീരത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു — രഥത്തിലിരുന്ന് അലറുന്ന ബുദ്ധിമാനായ അവന്റെ ഇടത്തെ കൈ വിറച്ചു, സ്വരം ഇടറി; എല്ലായിടത്തും നോക്കുന്ന അവന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞൊഴുകി. ബാഹ്യനിമിത്തത്തിൽനിന്നു ശാരീരികനിമിത്തത്തിലേക്കുള്ള ഈ ഗതി കവിയുടെ കൗശലമാണ്. ‘വിനാ’ (കൂടാതെ) എന്ന പദം ഇവിടെ നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — രാത്രിയില്ലാതെ നക്ഷത്രങ്ങൾ, പൂവും കായുമില്ലാതെ മരങ്ങൾ, കാറ്റില്ലാതെ പൊടി, സന്ധ്യയില്ലാതെ പ്രഭ. ഈ പുനരുക്തി ദോഷമല്ല, ശില്പമാണ് — ഓരോ വസ്തുവും അതിന്റെ സ്വാഭാവികകാരണത്തിൽനിന്നു വിച്ഛിന്നമായിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു കാര്യകാരണഭാവത്തിന്റെതന്നെ ഭംഗമാണ്. ഒടുവിൽ ഖരന്റെ ശരീരത്തിൽ മൂന്നു ചിഹ്നങ്ങൾ — കൈയുടെ വിറയൽ, സ്വരഭംഗം, കണ്ണീർ; ഇടത്തെ അംഗങ്ങളുടെ സ്ഫുരണം മുതലായവ രൂപത്തിൽ ഇവ പുരുഷന് അനിഷ്ടസൂചകങ്ങളാണെന്നു ശാസ്ത്രത്തിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ധീമതഃ’ (ബുദ്ധിമാന്റെ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — ബുദ്ധിമാനായവൻ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടു പിന്തിരിയും; ഇവനാകട്ടെ പിന്തിരിയുന്നില്ല.
അവന്റെ നെറ്റിയിലും വേദനയുണ്ടായി, എങ്കിലും മോഹത്താൽ അവൻ പിന്തിരിഞ്ഞില്ല — ‘മോഹാത്’ (മോഹത്താൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇതു ശൂരതയല്ല, അജ്ഞാനംതന്നെയാണെന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഉയർന്നുവന്ന, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ മഹോത്പാതങ്ങളെ നോക്കി ഖരൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ഉയർന്നുവന്ന, കാണാൻ ഘോരമായ ഈ മഹോത്പാതങ്ങളെയെല്ലാം വീര്യംകൊണ്ട് ഞാൻ വകവയ്ക്കുന്നില്ല — ബലവാൻ ദുർബലരെ വകവയ്ക്കാത്തതുപോലെ. മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലും ഞാൻ വീഴ്ത്തും; ക്രുദ്ധനായാൽ മൃത്യുവിനെപ്പോലും ഞാൻ മരണധർമത്തോടു ചേർക്കും.’ മൃത്യുവിനെപ്പോലും കൊല്ലുമെന്ന ഈ അത്യുക്തി രാക്ഷസന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പിന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘ബലഗർവിതനായ ആ രാഘവനെയും സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെയും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കൊല്ലാതെ പിന്തിരിയാൻ ഞാൻ ഒരുക്കമല്ല.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ‘മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്നുതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഖരന്റെ ഈ വാക്ക് മുമ്പ് ശൂർപ്പണഖയുടെ തിരസ്കാരത്താൽ ജനിച്ച ക്രോധത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമമാണ്. ഖരന്റെ ഈ ഉക്തി മൂന്നു പടികളിലൂടെ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം അവൻ ഉത്പാതങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നു, പിന്നെ നക്ഷത്രങ്ങളെ വീഴ്ത്തുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ മൃത്യുവിനെപ്പോലും കൊല്ലുമെന്ന്. ഇത് ‘അതിശയോക്തി’ എന്ന അലങ്കാരമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ആ അലങ്കാരംതന്നെ രാക്ഷസന്റെ വിനാശത്തിന്റെ സൂചകമാണ്, കാരണം മൃത്യുവിനെപ്പോലും ജയിക്കുമെന്നു പറയുന്നവൻ മൃത്യുവിന്റെ തൊട്ടടുത്തുതന്നെയാണ്. ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ചിരി, വിവേകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ദർപ്പം. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഖരൻ ഉറക്കെയുറക്കെ ചിരിക്കാൻ തുടങ്ങി’ എന്നുതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വാല്മീകി ശത്രുവിനെപ്പോലും ക്ഷുദ്രനായി കാണിക്കുന്നില്ല; മഹാദർപ്പിയായി കാണിച്ചുകൊണ്ട് രാമന്റെ വിജയത്തെ കൂടുതൽ മഹത്താക്കുന്നു.
അവൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ആരുടെ നിമിത്തമാണോ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഈ വിപത്തുണ്ടാകുന്നത്, ആ എന്റെ സഹോദരി അവരുടെ ചോര കുടിച്ച് ആഗ്രഹം സഫലമാക്കട്ടെ. യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിടത്തും എനിക്കു മുമ്പു പരാജയം ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഇതു നിങ്ങൾക്കു പ്രത്യക്ഷമാണ്, ഞാൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല. ക്രുദ്ധനായാൽ മദിച്ച ഐരാവതത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, വജ്രം കൈയിലേന്തിയ ദേവരാജനെപ്പോലും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊല്ലും; പിന്നെ ആ രണ്ടു മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ അവന്റെ ഈ ഗർജനം കേട്ട്, മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസമഹാസൈന്യം അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി — ‘മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഹർഷിക്കുന്നു’ എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ മൂഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ യുദ്ധം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരോടൊപ്പം ഒത്തുകൂടി; ഒത്തുചേർന്ന ആ പുണ്യകർമാക്കൾ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും ലോകങ്ങളിൽ സമ്മതരായവർക്കും സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ. ചക്രം കൈയിലേന്തിയ വിഷ്ണു എല്ലാ അസുരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും ജയിച്ചതുപോലെ രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ പൗലസ്ത്യരായ നിശാചരന്മാരെ ജയിക്കട്ടെ.’ ഇതും മറ്റു പലതും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് പരമർഷിമാരും, കൗതുകം ജനിച്ച് വിമാനങ്ങളിൽ നിന്ന ദേവതകളും, ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ അവിടെ കണ്ടു. ‘ഗതായുഷാം’ (ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവരുടെ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം മുൻകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ദൃഷ്ടിയെ രാക്ഷസപക്ഷത്തുനിന്നു ദേവപക്ഷത്തേക്കു തിരിക്കുന്നു. യുദ്ധം തുടങ്ങുംമുമ്പുതന്നെ ഋഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും മംഗളാശംസ എന്നതു രാമായണത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ് — ഇതിലൂടെ ധർമം ആരുടെ പക്ഷത്താണെന്നു വായനക്കാരൻ സംശയമില്ലാതെ അറിയുന്നു. ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സ്വസ്തി’ എന്ന വാക്യം രാക്ഷസവധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യജ്ഞരക്ഷയും ധർമരക്ഷയും. വിഷ്ണുവിന്റെ അസുരവിജയത്തോടുള്ള രാമന്റെ ഉപമയും, രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്ന് ഇവിടെ ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുപാശാവപാശിതാ’ (മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട) എന്ന വിശേഷണം സൈന്യത്തിന്റെ ഹർഷത്തോടു ചേർന്ന് കരുണമായ ഒരു വ്യംഗ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഹർഷിക്കുന്നവർ സ്വന്തം മരണത്തെത്തന്നെയാണ് അഭിനന്ദിക്കുന്നത്.
രഥത്തിൽ ഖരൻ വേഗത്തിൽ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിലേക്കു കുതിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാവീര്യന്മാരായ പന്ത്രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ അവനു ചുറ്റുമായി പുറപ്പെട്ടു — ശ്യേനഗാമി, പൃഥുഗ്രീവൻ, യജ്ഞശത്രു, വിഹംഗമൻ, ദുർജയൻ, കരവീരാക്ഷൻ, പരുഷൻ, കാലകാർമുകൻ, ഹേമമാലി, മഹാമാലി, സർപ്പാസ്യൻ, രുധിരാശനൻ. മഹാകപാലൻ, സ്ഥൂലാക്ഷൻ, പ്രമാഥൻ, ത്രിശിരസ്സ് — സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിന്ന ഈ നാലുപേർ ദൂഷണനെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഭയങ്കരവേഗമുള്ളതും യുദ്ധം കാംക്ഷിക്കുന്നതും അതിദാരുണവുമായ ആ രാക്ഷസവീരസേന, ഗ്രഹങ്ങളുടെ മാല ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെയെന്നപോലെ, ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരെയും പെട്ടെന്നു സമീപിച്ചു. ഉപമ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — ഗ്രഹമാല ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ ചുറ്റുന്നു, എന്നാൽ ഗ്രസിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ഈ സൈന്യം രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ വളയുന്നു, എന്നാൽ അഭിഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഉത്പാതങ്ങളോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം സൈന്യം ആശ്രമത്തിനടുത്തെത്തുന്നതോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഇതേ ഉത്പാതങ്ങൾ കാണുന്നു. പന്ത്രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും നാലു സേനാമുഖ്യരുടെയും പേരെടുത്തുപറയൽ ഇവിടെ വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല; ഇവരിൽ പലരും തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ കവി മുൻകൂട്ടി അവരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. മഹാകപാലനും സ്ഥൂലാക്ഷനും പ്രമാഥനും ഇരുപത്താറാം സർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു; ത്രിശിരസ്സാകട്ടെ ഇരുപത്തേഴാം സർഗത്തിൽ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ പേരുകൾ കഥയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഖണ്ഡത്തിന്റെ സൂത്രധാരന്മാരാകുന്നു. സേനാപതിയായ ദൂഷണൻ പിന്നിലും ഖരൻ മുന്നിലും — ഈ വ്യൂഹരചനയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗ്രഹങ്ങളുടെ മാല’ എന്ന ഉപമ ജ്യോതിഷകല്പനയിലൂടെ മുമ്പു പറഞ്ഞ ഗ്രഹോത്പാതങ്ങളെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥