സർഗ്ഗം
ഖരന്റെ സൈന്യസന്നാഹവും പഞ്ചവടിയിലേക്കുള്ള പുറപ്പാടും
ഖരന്റെ ക്രോധവചനവും രാമവധപ്രതിജ്ഞയും, ദൂഷണനു സൈന്യസന്നാഹത്തിനുള്ള ആജ്ഞ, സൂര്യവർണമായ മഹാരഥത്തിന്റെ വർണന, പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരുടെ പുറപ്പാട്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയാൽ പലവിധം തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ട ഖരൻ ഈ സർഗത്തിൽ മറുപടി നൽകുന്നു. ശൂരനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ, തന്റെ പേരിനെക്കാളും ഖരതരവും കഠിനതരവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘നിന്റെ അപമാനത്തിൽനിന്നുണ്ടായ എന്റെ ഈ അതുല്യമായ ക്രോധം സമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ ഉപ്പുവെള്ളംപോലെ തടഞ്ഞുനിർത്താനാവാത്തതാണ്’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇവിടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ സമുദ്രജലം ആർക്കും തടയാനാവാത്തതുപോലെ ഈ ക്രോധവും. പിന്നെ അവൻ രാമനെ പുല്ലുപോലെ കണക്കാക്കുന്നു: ‘വീര്യത്തിന്റെ കണക്കിൽ ഞാൻ രാമനെ ഗണിക്കുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങാറായ ആ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ദുഷ്ചെയ്തികളാൽത്തന്നെ ഹതനായി ഇന്നു പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ സഹോദരിയെ അവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ കണ്ണീർ അടക്കുക, പരിഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുക; ഞാൻ രാമനെ സഹോദരനോടൊപ്പം യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. രാക്ഷസീ, മഴുകൊണ്ടു വെട്ടപ്പെട്ട്, പ്രാണൻ മങ്ങി, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന രാമന്റെ ചൂടുള്ള ചുവന്ന ചോര നീ കുടിക്കും.’ ഈ വാക്കു കേട്ട് അവൾ അത്യന്തം ഹൃഷ്ടയായി, വീണ്ടും മൗഢ്യത്താൽ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ സഹോദരനെ പ്രശംസിച്ചു. ‘മൗർഖ്യാത്’ (മൗഢ്യത്താൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഈ പ്രശംസ മൂഢതയിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, കാരണം ഖരന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെതന്നെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും എന്നാണ്. ‘ഖരഃ ഖരതരം വചഃ’ എന്നിടത്ത് പേരിന്റെ അർഥംകൊണ്ടുള്ള ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ഖരൻ’ (പരുഷൻ) എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസൻ ഖരത്തെക്കാളും ഖരതരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ‘യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ ഒടുവിൽ അവനിലേക്കുതന്നെ തിരിയുന്നു. ചോര കുടിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന് അനുരൂപമാണ്, എങ്കിലും സഹോദരിയുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാനാണ് അതു പറയപ്പെട്ടത്.
ആദ്യം അവളാൽ പരുഷമായി ശകാരിക്കപ്പെടുകയും പിന്നെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ഖരൻ അപ്പോൾ ദൂഷണൻ എന്ന തന്റെ സേനാപതിയോടു സംസാരിച്ചു. ‘എന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരും ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ സന്നദ്ധരാക്കുക’ എന്ന് അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അവരുടെ വർണനയും ഭയങ്കരമാണ് — കരിമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ളവർ, ലോകത്തെ ഹിംസിച്ചുകൊണ്ടുമാത്രം വിഹരിക്കുന്നവർ, സർവോദ്യമത്തോടെ ഉത്സാഹഭരിതർ. ‘സൗമ്യാ, ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സന്നാഹം മുഴുവൻ ഒരുക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ സജ്ജീകരണവും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘എന്റെ രഥം വേഗം കൊണ്ടുവരിക; വില്ലുകളും വിചിത്രമായ അമ്പുകളും വാളുകളും പലവിധമായ മൂർച്ചയുള്ള ശക്തികളും.’ ഒടുവിൽ അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘മഹാത്മാക്കളായ പൗലസ്ത്യരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുന്നിൽത്തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധനിപുണനായ ഞാൻ ദുർവിനീതനായ രാമന്റെ വധത്തിനായി പോകുന്നു.’ ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധന ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ക്രൂരകർമത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സേനാപതിയെ മധുരമായ സംബോധനയോടെതന്നെ വിളിക്കുന്നു; ഇതു രാജനീതിയുടെ ശൈലിയാണ്. ‘പതിനാലായിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഇവിടെയാണ് ആദ്യം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; കഥയുടെ ഒടുവിൽ അതു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനാൽ അത്രയും പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് ഇരുപത്താറാം സർഗത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ സംഖ്യ കഥയുടെ പ്രധാന അളവുകോലാണ്. സേനാപതിയുടെ ‘ദൂഷണൻ’ എന്ന പേരും അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ.
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ദൂഷണൻ, നിറമുള്ള നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള മഹാരഥം കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ കവി രഥത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന നടത്തുന്നു — അതു മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ളതും ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞതും സ്വർണചക്രങ്ങളുള്ളതും തടസ്സമില്ലാത്തതും വിശാലവും വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള നുകത്തണ്ടുള്ളതുമായിരുന്നു. അതിനുമേൽ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ, പൂക്കൾ, മരങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചിത്രങ്ങൾ രചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അതു കൊടിയും വാളും ഉള്ളതും ഉത്തമമായ കിങ്ങിണികളാൽ അലംകൃതവും നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായിരുന്നു. അത്തരമൊരു രഥത്തിൽ ആ ഖരൻ അമർഷത്തോടെ കയറി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ മുദ്രണം ചെയ്ത രഥത്തിൽത്തന്നെ കയറിയ ഖരൻ അമംഗളത്തിലേക്കാണു പോകുന്നത്; മംഗളചിഹ്നങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ രഥം അവന്റെ അവസാനത്തെ രഥമായിരിക്കുമെന്ന് കവി വ്യംഗ്യരൂപത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യവർണത്വവും രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ അഭിഭവിക്കപ്പെടാനുള്ള തേജസ്സിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രഥവർണന വാല്മീകിയുടെ ‘അലങ്കാരപ്രചുരമായ’ ശൈലി കാണിക്കുന്നു — രത്നങ്ങൾ, സ്വർണം, പക്ഷികൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഒന്നുചേർന്ന് രഥത്തെ ഒരു സമഗ്രമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡംപോലെയാക്കുന്നു. അത്തരം രഥത്തിൽ കയറിയ ഖരനാകട്ടെ സ്വയം ക്ഷുദ്രൻതന്നെ. ‘അമർഷാത് ആരുരോഹ’ (അമർഷത്തോടെ കയറി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അവൻ ശാന്തചിത്തനായല്ല, ക്രോധവശനായാണ് രഥത്തിൽ കയറിയതെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
രഥങ്ങളും പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും നിറഞ്ഞ ആ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ നോക്കി ഖരനും ദൂഷണനും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും ‘പുറപ്പെടുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും കൊണ്ടു ശ്രദ്ധേയമായ ആ രാക്ഷസസൈന്യം മഹാനാദത്തോടെയും മഹാവേഗത്തോടെയും ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. അനന്തരം കവി അവരുടെ ആയുധങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മുദ്ഗരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ള മഴുക്കൾ, കൈയിലേന്തിയ തിളങ്ങുന്ന വാളുകൾ, ചക്രങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ; ശക്തികൾ, ഘോരമായ പരിഘങ്ങൾ, അതിഭീമമായ വില്ലുകൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, ഉലക്കകൾ, വജ്രങ്ങൾ — എല്ലാം കൈയിലെടുത്തിരുന്നു, കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അതിഘോരരും ഖരന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ആയുധങ്ങളുടെ ഈ നീണ്ട എണ്ണൽ ശോഭയ്ക്കു വേണ്ടി മാത്രമല്ല; അതു വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയം കൂടുതൽ ആശ്ചര്യജനകമായി തോന്നുന്നു. ‘ഘോരചർമായുധധ്വജം’ (ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും ഉള്ള) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഖരദൂഷണന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടിൽ; ഈ പുനരുക്തിയിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണത ദൃഢമാക്കുന്നു. പതിനാറിലധികം ആയുധങ്ങളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു വാല്മീകിയുടെ ശസ്ത്രജ്ഞാനവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
ഭയങ്കരരൂപികളായ ആ രാക്ഷസന്മാർ പാഞ്ഞുപോകുന്നതു കണ്ട് ഖരന്റെ രഥവും അല്പം പിന്നാലെ പോയി — ആദ്യം സൈന്യം, പിന്നാലെ സേനാനായകൻ എന്ന ക്രമം. പിന്നെ സാരഥി ഖരന്റെ മനസ്സറിഞ്ഞ്, ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ നിറമുള്ള കുതിരകളെ തെളിച്ചു. ഇങ്ങനെ തെളിക്കപ്പെട്ട, ശത്രുഘാതകനായ ഖരന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ പോകുമ്പോൾ തന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും നിറച്ചു. അവസാനശ്ലോകമാകട്ടെ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ക്രോധം വർധിച്ച, പരുഷസ്വരമുള്ള ഖരൻ, അന്തകനെപ്പോലെ ശത്രുവിനെ വധിക്കാൻ തിടുക്കപ്പെട്ട്, അലറിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ആ മഹാബലൻ കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘംപോലെയായിരുന്നു. ‘കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ഖരന്റെ ഗർജനവും അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — മേഘം വെള്ളം പെയ്യിക്കുന്നു, ഇവനാകട്ടെ കല്ലുകൾ. ഇങ്ങനെ സർവസജ്ജനായ ഖരൻ പഞ്ചവടിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വഴിയിൽ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘നിശാമ്യ തം രഥഗതം’ (രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്) എന്നു തുടങ്ങുന്ന രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ അധികമായുണ്ട്; അവ ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന ദൃശ്യം ലുപ്തമായിരിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിലെ ‘അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഖരന്റെതന്നെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥