- सन्धिः
- आ + धर्षित → आधर्षित — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं हल्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + धृष्’ णिजन्तधातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शूरः खरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ആരണ്യകാണ്ഡം — 22-ാം സർഗ്ഗം
ഖരന്റെ സൈന്യസന്നാഹവും പഞ്ചവടിയിലേക്കുള്ള പുറപ്പാടും
ഖരന്റെ ക്രോധവചനവും രാമവധപ്രതിജ്ഞയും, ദൂഷണനു സൈന്യസന്നാഹത്തിനുള്ള ആജ്ഞ, സൂര്യവർണമായ മഹാരഥത്തിന്റെ വർണന, പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരുടെ പുറപ്പാട്
अस्मिन् सर्गे शूर्पणखया आधर्षितः खरः राक्षसानां मध्ये खरतरं वचः वदति — ‘तव अपमानात् प्रभवः अयं मम अतुलः क्रोधः उत्थितं लवणाम्भः इव धारयितुं न शक्यते। वीर्येण अहं रामं न गणयामि; सः मानुषः क्षीणजीवितः आत्मदुश्चरितैः एव हतः अद्य प्राणान् विमोक्ष्यते। बाष्पः संध्रियताम्, सम्भ्रमः विमुच्यताम्; अहं रामं सभ्रातृकं यमसादनं नयामि; परश्वधहतस्य मन्दप्राणस्य तस्य उष्णं रुधिरं त्वं पास्यसि।’ तत् श्रुत्वा सम्प्रहृष्टा सा मौर्ख्यात् पुनः भ्रातरं प्रशशंस। ततः खरः दूषणं सेनापतिम् आदिशति — ‘मम चित्तानुवर्तिनां समरेष्वनिवर्तिनां नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां सर्वोद्योगं कारय; मम रथं धनूंषि शरान् खड्गान् शक्तीः च शीघ्रम् उपस्थापय; पौलस्त्यानाम् अग्रे निर्यातुम् इच्छामि।’ दूषणः सूर्यवर्णं महारथं निवेदयति — मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणं हेमचक्रं वैदूर्यमयकूबरं काञ्चनमयैः मत्स्यपुष्पद्रुमशैलचन्द्रसूर्यैः ताराभिः च समावृतम्। तं रथम् अमर्षात् आरुह्य खरः दूषणः च सेनाम् ‘निर्यात’ इति आदिशतः। मुद्गरपट्टिशशूलपरश्वधखड्गचक्रतोमरशक्तिपरिघगदामुसलवज्रैः सज्जानि चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जनस्थानात् निर्यान्ति। ततः सारथिना चोदितः खररथः दिशः सप्रदिशः च शब्देन पूरयति; प्रवृद्धमन्युः खरः अश्मवर्षवान् मेघः इव उन्नदन् पुनः सारथिम् अचूचुदत्।
१खरस्य क्रोधवचनं रामवधप्रतिज्ञा च
१एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्ततः।
उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः॥Goaded in this way by Śūrpaṇakhā, the brave Khara then spoke, in the midst of the rākṣasas, words harsher than his own harsh name.
२तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम।
न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम्॥“This matchless anger of mine, born of the insult done to you, can no more be held down than the salt sea water when it rises up.”
३न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम्।
आत्मदुश्चरितैः प्राणान्हतो योऽद्य विमोक्ष्यते॥“I count Rāma as nothing for prowess — a mortal whose life is already spent, who by his own misdeeds will be struck down and give up his breath this very day.”
४बाष्पः संधार्यतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम्।
अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम्॥“Let these tears be held back, let this agitation be put aside; I shall take Rāma, together with his brother, to the house of Yama.”
५परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले।
रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि॥“Today, when he lies upon the ground struck by the axe and faint of breath, you shall drink the warm red blood of Rāma, O rākṣasī.”
६सम्प्रहृष्टा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम्।
प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम्॥Delighted at hearing these words that fell from Khara’s mouth, she in her folly praised her brother once again, the best of the rākṣasas.
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയാൽ പലവിധം തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ട ഖരൻ ഈ സർഗത്തിൽ മറുപടി നൽകുന്നു. ശൂരനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ, തന്റെ പേരിനെക്കാളും ഖരതരവും കഠിനതരവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘നിന്റെ അപമാനത്തിൽനിന്നുണ്ടായ എന്റെ ഈ അതുല്യമായ ക്രോധം സമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ ഉപ്പുവെള്ളംപോലെ തടഞ്ഞുനിർത്താനാവാത്തതാണ്’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇവിടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ സമുദ്രജലം ആർക്കും തടയാനാവാത്തതുപോലെ ഈ ക്രോധവും. പിന്നെ അവൻ രാമനെ പുല്ലുപോലെ കണക്കാക്കുന്നു: ‘വീര്യത്തിന്റെ കണക്കിൽ ഞാൻ രാമനെ ഗണിക്കുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങാറായ ആ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ദുഷ്ചെയ്തികളാൽത്തന്നെ ഹതനായി ഇന്നു പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ സഹോദരിയെ അവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ കണ്ണീർ അടക്കുക, പരിഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുക; ഞാൻ രാമനെ സഹോദരനോടൊപ്പം യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. രാക്ഷസീ, മഴുകൊണ്ടു വെട്ടപ്പെട്ട്, പ്രാണൻ മങ്ങി, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന രാമന്റെ ചൂടുള്ള ചുവന്ന ചോര നീ കുടിക്കും.’ ഈ വാക്കു കേട്ട് അവൾ അത്യന്തം ഹൃഷ്ടയായി, വീണ്ടും മൗഢ്യത്താൽ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ സഹോദരനെ പ്രശംസിച്ചു. ‘മൗർഖ്യാത്’ (മൗഢ്യത്താൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഈ പ്രശംസ മൂഢതയിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, കാരണം ഖരന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെതന്നെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും എന്നാണ്. ‘ഖരഃ ഖരതരം വചഃ’ എന്നിടത്ത് പേരിന്റെ അർഥംകൊണ്ടുള്ള ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ഖരൻ’ (പരുഷൻ) എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസൻ ഖരത്തെക്കാളും ഖരതരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ‘യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ ഒടുവിൽ അവനിലേക്കുതന്നെ തിരിയുന്നു. ചോര കുടിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന് അനുരൂപമാണ്, എങ്കിലും സഹോദരിയുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാനാണ് അതു പറയപ്പെട്ടത്.
Scorned again and again by Śūrpaṇakhā in the previous sarga, Khara now gave his answer. In the midst of the rākṣasas that brave warrior spoke words harsher even than his own name — for ‘Khara’ means harsh, and here the harsh one spoke more harshly still. ‘This matchless anger of mine, born of the insult done to you,’ he said, ‘can no more be held back than the salt sea when it rises’ — a fine image, for as the surging ocean cannot be stopped by anyone, neither could his rage. Then he counted Rāma as a straw: ‘I think nothing of Rāma's prowess. He is a mortal whose life is already spent; struck down by his own misdeeds, he will give up his breath this very day.’ To his sister he gave comfort: ‘Hold back these tears and put aside your panic; I will send Rāma and his brother to the house of Yama. Today, rākṣasī, when Rāma lies on the ground cut down by my axe, his breath failing, you shall drink his warm red blood.’ Hearing these words from Khara's mouth she was delighted, and in her folly praised her brother, the best of the rākṣasas, once again. With the word ‘folly’ the poet makes clear that her praise sprang from blindness, for this very vow would bring about Khara's own ruin; his promise to send Rāma to Yama's house would in the end turn back upon himself. The vow to drink blood suits a rākṣasa's nature, yet he spoke it only to soothe his sister's grief.
२दूषणं प्रति सेनासन्नाहस्य आज्ञा
७तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः।
अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा॥Then Khara, who had first been abused by her and then praised again, spoke to his commander, Dūṣaṇa by name.
८चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम्।
रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम्॥“Fourteen thousand rākṣasas who do my bidding, of terrible speed, who never turn back in battle,”
९नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणाम्।
सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय॥“dark as thunderclouds in colour, whose sport is the harming of the world — make them ready, gentle one, roused to their full effort.”
१०उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च।
शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः॥“And bring up my chariot at once, gentle one, and the bows, the arrows, the bright swords, and lances of every kind, well whetted.”
११अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम्।
वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः॥“Skilled in war, I mean to ride out ahead of the great Paulastyas, to kill the ill-bred Rāma.”
ആദ്യം അവളാൽ പരുഷമായി ശകാരിക്കപ്പെടുകയും പിന്നെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ഖരൻ അപ്പോൾ ദൂഷണൻ എന്ന തന്റെ സേനാപതിയോടു സംസാരിച്ചു. ‘എന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരും ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ സന്നദ്ധരാക്കുക’ എന്ന് അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അവരുടെ വർണനയും ഭയങ്കരമാണ് — കരിമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ളവർ, ലോകത്തെ ഹിംസിച്ചുകൊണ്ടുമാത്രം വിഹരിക്കുന്നവർ, സർവോദ്യമത്തോടെ ഉത്സാഹഭരിതർ. ‘സൗമ്യാ, ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സന്നാഹം മുഴുവൻ ഒരുക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ സജ്ജീകരണവും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘എന്റെ രഥം വേഗം കൊണ്ടുവരിക; വില്ലുകളും വിചിത്രമായ അമ്പുകളും വാളുകളും പലവിധമായ മൂർച്ചയുള്ള ശക്തികളും.’ ഒടുവിൽ അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘മഹാത്മാക്കളായ പൗലസ്ത്യരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുന്നിൽത്തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധനിപുണനായ ഞാൻ ദുർവിനീതനായ രാമന്റെ വധത്തിനായി പോകുന്നു.’ ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധന ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ക്രൂരകർമത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സേനാപതിയെ മധുരമായ സംബോധനയോടെതന്നെ വിളിക്കുന്നു; ഇതു രാജനീതിയുടെ ശൈലിയാണ്. ‘പതിനാലായിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഇവിടെയാണ് ആദ്യം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; കഥയുടെ ഒടുവിൽ അതു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനാൽ അത്രയും പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് ഇരുപത്താറാം സർഗത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ സംഖ്യ കഥയുടെ പ്രധാന അളവുകോലാണ്. സേനാപതിയുടെ ‘ദൂഷണൻ’ എന്ന പേരും അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ.
Then Khara, first abused by her and now praised, spoke to his commander, Dūṣaṇa by name: ‘Make ready fourteen thousand rākṣasas who do my will, of terrible speed, who never turn back in battle, dark as thunderclouds, who take their sport in harming the world — arm them all and rouse them to their utmost, gentle friend.’ Then he ordered his own preparations: ‘Bring up my chariot at once, gentle friend, with bows, bright arrows, swords and lances of every kind, well sharpened.’ Finally he declared his wish: ‘Skilled in war as I am, I mean to ride out at the head of the great Paulastyas to kill the insolent Rāma.’ It is worth noticing that he calls his commander ‘gentle friend’ even while setting him to a cruel task, as rulers do. The number fourteen thousand is named here for the first time, and it returns at the end of the story, when the twenty-sixth sarga tells that Rāma alone killed so many; it is the measure of the whole episode. And the commander's name, Dūṣaṇa, is apt too — the one who corrupts others.
३सूर्यवर्णस्य महारथस्य वर्णनम्, खरस्य आरोहणम्
१२इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम्।
सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः॥Even as he was speaking, Dūṣaṇa announced to him the great sun-coloured chariot yoked with fine dappled horses,
१३तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।
हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्॥a chariot shaped like a peak of Meru, ornamented with burnished gold, its wheels of gold, roomy, its pole made of lapis lazuli,
१४मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।
माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिश्च समावृतम्॥covered over with fish, flowers, trees and mountains, moons and suns of gold, with auspicious flocks of birds and with stars,
१५ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किंकिणीवरभूषितम्।
सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरस्तदा॥furnished with a banner and a sword and adorned with fine bells and yoked with good horses. Khara mounted it then in his fury.
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ദൂഷണൻ, നിറമുള്ള നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള മഹാരഥം കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ കവി രഥത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന നടത്തുന്നു — അതു മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ളതും ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞതും സ്വർണചക്രങ്ങളുള്ളതും തടസ്സമില്ലാത്തതും വിശാലവും വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള നുകത്തണ്ടുള്ളതുമായിരുന്നു. അതിനുമേൽ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ, പൂക്കൾ, മരങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചിത്രങ്ങൾ രചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അതു കൊടിയും വാളും ഉള്ളതും ഉത്തമമായ കിങ്ങിണികളാൽ അലംകൃതവും നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായിരുന്നു. അത്തരമൊരു രഥത്തിൽ ആ ഖരൻ അമർഷത്തോടെ കയറി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ മുദ്രണം ചെയ്ത രഥത്തിൽത്തന്നെ കയറിയ ഖരൻ അമംഗളത്തിലേക്കാണു പോകുന്നത്; മംഗളചിഹ്നങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ രഥം അവന്റെ അവസാനത്തെ രഥമായിരിക്കുമെന്ന് കവി വ്യംഗ്യരൂപത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യവർണത്വവും രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ അഭിഭവിക്കപ്പെടാനുള്ള തേജസ്സിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രഥവർണന വാല്മീകിയുടെ ‘അലങ്കാരപ്രചുരമായ’ ശൈലി കാണിക്കുന്നു — രത്നങ്ങൾ, സ്വർണം, പക്ഷികൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഒന്നുചേർന്ന് രഥത്തെ ഒരു സമഗ്രമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡംപോലെയാക്കുന്നു. അത്തരം രഥത്തിൽ കയറിയ ഖരനാകട്ടെ സ്വയം ക്ഷുദ്രൻതന്നെ. ‘അമർഷാത് ആരുരോഹ’ (അമർഷത്തോടെ കയറി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അവൻ ശാന്തചിത്തനായല്ല, ക്രോധവശനായാണ് രഥത്തിൽ കയറിയതെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Even as Khara spoke, Dūṣaṇa reported the great sun-coloured chariot ready, yoked with fine dappled horses. The poet describes it at length: it was shaped like a peak of Meru, decorated with burnished gold, with golden wheels, roomy and wide, its pole made of lapis lazuli; its body was covered with golden figures of fish, flowers, trees and mountains, of moons and suns, of auspicious flocks of birds and of stars; it carried a banner and a sword, was hung with fine bells, and was yoked to good horses. Khara climbed into it in his fury. Note the irony the poet implies: the chariot is stamped with auspicious emblems, yet the one who rides in it goes to his doom, and this chariot so adorned with good omens will be his last. Its sun-like colour too is a radiance fated to be overpowered by Rāma's splendour. The description shows Vālmīki's richly ornamented style — gems, gold, birds, heavenly bodies and stars together make the chariot a whole universe in miniature — yet the one who rode in it was himself petty. And by saying that he mounted it in fury, the poet shows that he climbed aboard not with a calm mind but in the grip of anger.
४सेनायाः आयुधानि जनस्थानात् निर्गमनं च
१६खरस्तु तन्महत्सैन्यं रथचर्मायुधध्वजम्।
निर्यातेत्यब्रवीत्प्रेक्ष्य दूषणः सर्वराक्षसान्॥Khara and Dūṣaṇa, looking over that great host with its chariots, shields, weapons and banners, said to all the rākṣasas, “March out!”
१७ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम्।
निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम्॥Then that rākṣasa host, with its grim shields, weapons and banners, went forth from Janasthāna, roaring aloud and moving fast,
१८मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।
खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः॥with mallets and halberds and pikes and very sharp axes, with swords and discuses in their hands, and with gleaming javelins,
१९शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।
गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः॥with lances and dreadful iron bars and enormous bows, with maces, swords, pestles and thunderbolts all gripped tight and terrible to see.
२०राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।
निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्॥Fourteen thousand rākṣasas of the most dreadful kind, all of them doing Khara’s will, marched out from Janasthāna.
രഥങ്ങളും പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും നിറഞ്ഞ ആ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ നോക്കി ഖരനും ദൂഷണനും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും ‘പുറപ്പെടുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും കൊണ്ടു ശ്രദ്ധേയമായ ആ രാക്ഷസസൈന്യം മഹാനാദത്തോടെയും മഹാവേഗത്തോടെയും ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. അനന്തരം കവി അവരുടെ ആയുധങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മുദ്ഗരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ള മഴുക്കൾ, കൈയിലേന്തിയ തിളങ്ങുന്ന വാളുകൾ, ചക്രങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ; ശക്തികൾ, ഘോരമായ പരിഘങ്ങൾ, അതിഭീമമായ വില്ലുകൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, ഉലക്കകൾ, വജ്രങ്ങൾ — എല്ലാം കൈയിലെടുത്തിരുന്നു, കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അതിഘോരരും ഖരന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ആയുധങ്ങളുടെ ഈ നീണ്ട എണ്ണൽ ശോഭയ്ക്കു വേണ്ടി മാത്രമല്ല; അതു വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയം കൂടുതൽ ആശ്ചര്യജനകമായി തോന്നുന്നു. ‘ഘോരചർമായുധധ്വജം’ (ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും ഉള്ള) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഖരദൂഷണന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടിൽ; ഈ പുനരുക്തിയിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണത ദൃഢമാക്കുന്നു. പതിനാറിലധികം ആയുധങ്ങളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു വാല്മീകിയുടെ ശസ്ത്രജ്ഞാനവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
Surveying that great army with its chariots, shields, weapons and banners, Khara and Dūṣaṇa ordered all the rākṣasas to march. Then the rākṣasa host, with its grim shields, weapons and banners, roaring loudly and moving swiftly, went out from Janasthāna. The poet lists their weapons: mallets, halberds, pikes and very sharp axes, swords and discuses in their hands and gleaming javelins, lances and dreadful iron bars, enormous bows, maces, swords, pestles and thunderbolts, all gripped tight and terrible to see. So fourteen thousand of the most dreadful rākṣasas, all obedient to Khara's will, marched out from Janasthāna. This long list of weapons is not mere ornament; it fixes in the reader's mind the vastness of the army, so that Rāma's coming victory, fighting alone, seems all the more astonishing. The grim shields, weapons and banners are mentioned twice, once as Khara and Dūṣaṇa survey the army and again as it sets out, and by repeating it the poet drives home how terrifying the host was.
५खररथस्य प्रयाणं दिशां शब्दपूरणं च
२१तांस्तु निर्धावतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमदर्शनान्।
खरस्याथ रथः किंचिज्जगाम तदनन्तरम्॥Seeing those rākṣasas of fearful aspect streaming out, Khara’s own chariot then moved off a little behind them.
२२ततस्ताञ्छबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान्।
खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः पर्यचोदयत्॥Then the charioteer, reading Khara’s mind, urged on those dappled horses that were decked with burnished gold.
२३स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः।
शब्देनापूरयामास दिशः सप्रदिशस्तथा॥Driven on, the chariot of the enemy-slaying Khara sped along and filled the quarters and the intermediate quarters with its noise.
२४प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वरो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः।
अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान्॥Khara, his fury swollen and his voice harsh, hurrying like Death itself to kill his enemy, roared aloud and urged his charioteer on once more — a mighty being like a cloud that rains down stones.
ഭയങ്കരരൂപികളായ ആ രാക്ഷസന്മാർ പാഞ്ഞുപോകുന്നതു കണ്ട് ഖരന്റെ രഥവും അല്പം പിന്നാലെ പോയി — ആദ്യം സൈന്യം, പിന്നാലെ സേനാനായകൻ എന്ന ക്രമം. പിന്നെ സാരഥി ഖരന്റെ മനസ്സറിഞ്ഞ്, ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ നിറമുള്ള കുതിരകളെ തെളിച്ചു. ഇങ്ങനെ തെളിക്കപ്പെട്ട, ശത്രുഘാതകനായ ഖരന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ പോകുമ്പോൾ തന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും നിറച്ചു. അവസാനശ്ലോകമാകട്ടെ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ക്രോധം വർധിച്ച, പരുഷസ്വരമുള്ള ഖരൻ, അന്തകനെപ്പോലെ ശത്രുവിനെ വധിക്കാൻ തിടുക്കപ്പെട്ട്, അലറിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ആ മഹാബലൻ കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘംപോലെയായിരുന്നു. ‘കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ഖരന്റെ ഗർജനവും അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — മേഘം വെള്ളം പെയ്യിക്കുന്നു, ഇവനാകട്ടെ കല്ലുകൾ. ഇങ്ങനെ സർവസജ്ജനായ ഖരൻ പഞ്ചവടിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വഴിയിൽ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘നിശാമ്യ തം രഥഗതം’ (രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്) എന്നു തുടങ്ങുന്ന രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ അധികമായുണ്ട്; അവ ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന ദൃശ്യം ലുപ്തമായിരിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിലെ ‘അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഖരന്റെതന്നെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി.
Seeing those fearsome rākṣasas rushing out, Khara's chariot followed a little behind them — first the army, then its leader. Then the charioteer, reading Khara's mind, urged on the dappled horses decked in burnished gold, and the chariot of Khara, slayer of enemies, sped on, filling every quarter and every direction between with its noise. Khara, his fury swelling and his voice harsh, hurrying like Death himself to kill his enemy, roared aloud and urged his charioteer on again — a mighty being like a cloud that rains down stones. With that image the poet shows at once his thundering and his cruelty: a cloud rains water, but this one rained stones. So Khara, fully armed, set out for Pañcavaṭī, and in the next sarga ill omens appear along the way. And the comparison of Khara with Death at the close of the sarga hints at his own end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- खर + तरप् → खरतर — सन्धिकार्यं नास्ति; तरप्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — अतिशयार्थे तरप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अप + मान → अपमान; प्र + भव → प्रभव — उभयत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अपमानात् प्रभवः यस्य सः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रोधः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘इव + उल्बणम्’ इत्यत्र बाह्यसन्धिः (अ + उ = ओ) — इवोल्बणम्; पदान्तरे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लवणाम्भः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षीण + जीवित → क्षीणजीवित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षीणं जीवितं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मानुषम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + चरित → दुश्चरित — सकारस्य श्चुत्वसन्धिना शकारः
- समासः
- आत्मनः दुश्चरितानि, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- यम + सादन → यमसादन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य सादनं गृहम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (गतेः कर्म)
- सन्धिः
- परशु + वध → परश्वध — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- परश्वधेन हतः, तस्य — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मन्द + प्राण → मन्दप्राण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दाः प्राणाः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूर्ख + ष्यञ् → मौर्ख्य — आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- परुष + इत → परुषित — सन्धिकार्यं नास्ति; तद्धितनिष्पन्नं क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परुष’ इत्यस्मात् णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- चित्त + अनुवर्तिन् → चित्तानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चित्तम् अनुवर्तन्ते इति, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न निवर्तन्ते इति अनिवर्तिनः, तेषाम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अन्तः स्वरसन्धिः नास्ति — सर्वे अवयवाः व्यञ्जनसंयोगेन युक्ताः
- समासः
- नीलः जीमूतः इव वर्णः येषां ते, तेषाम् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- हिंसा + विहारिन् → हिंसाविहारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं व्यञ्जनम्)
- समासः
- लोकस्य हिंसया विहरन्ति इति, तेषाम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + उद्योग → सर्वोद्योग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सर्वः उद्योगः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कारय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- पुलस्त्य + अण् → पौलस्त्य — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे अण्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + विनीत → दुर्विनीत — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- दुष्टं विनयः यस्य सः, तस्य — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिखर + आकार → शिखराकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मेरोः शिखरम् इव आकारः यस्य तम् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + सम्बाध → असम्बाध — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न सम्बाधः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विदूर + ष्यञ् → वैदूर्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); वैदूर्य + मय → वैदूर्यमय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैदूर्यमयः कूबरः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + त्रिंश → निस्त्रिंश — विसर्गस्य सकारः (सकारे परे)
- समासः
- ध्वजेन निस्त्रिंशेन च सम्पन्नम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + मर्ष → अमर्ष — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः; ‘सः + अमर्षात्’ इति बाह्यसन्धौ ‘सोऽमर्षात्’
- समासः
- न मर्षः क्षमा — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- निस् + धावत् → निर्धावत् — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + धाव्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘तान् राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अचोदयत् → पर्यचोदयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + चुद्’ णिजन्तधातोः लङ्
- विभक्तिः
- लङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वृद्ध → प्रवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रवृद्धः मन्युः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘चुद्’ धातोः णिचि लुङि द्वित्वम् अभ्यासदीर्घश्च — अचूचुदत्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लुङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तात्)
- सन्धिः
- अश्मन् + वर्ष → अश्मवर्ष — समासे पदान्तनकारलोपः
- समासः
- अश्मनां वर्षः अस्य अस्ति इति — मतुबन्तं (वत्वन्तं) पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मेघः’ इत्यस्य विशेषणम्)