സർഗ്ഗം
ശൂർപ്പണഖയുടെ പുനർവിലാപവും ഖരനെ പ്രേരിപ്പിക്കലും
ഖരന്റെ സാന്ത്വനം, പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരുടെ വധത്തിന്റെ നിവേദനം, ശോകസാഗരരൂപകം, രാമവധത്തിനുള്ള യാചന, ഖരനെ ശകാരിക്കൽ, വീണ്ടും മൂർച്ഛ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു; ശൂർപ്പണഖ ആ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ഖരനെ അറിയിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതായി കാണാം. അങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് ഖരൻ ക്രോധത്തോടെ, അനർഥത്തിനായി വന്നെത്തിയ അവളോട് വ്യക്തമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു. അവന്റെ ആദ്യവാക്ക് ചോദ്യരൂപത്തിലാണ്: ‘നിനക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായിത്തന്നെ ശൂരരും മാംസഭോജികളുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ ഞാൻ നിയോഗിച്ചിരുന്നു; പിന്നെ എന്തിനാണു നീ വീണ്ടും കരയുന്നത്?’ അനന്തരം അവൻ തന്റെ ഭടന്മാരിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘അവർ എന്റെ ഭക്തരും എന്നിൽ അനുരക്തരും എന്നും എന്റെ ഹിതം ചെയ്യുന്നവരുമാണ്; കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾപോലും അവർ കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാതിരിക്കില്ല.’ ഈ ആത്മപ്രശംസ കവി ബോധപൂർവംതന്നെ ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — തന്റെ സൈനികരെ അവധ്യരെന്നു കരുതുന്നവന്റെ സൈനികർതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്; ഇതിലൂടെ ഖരന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഇതിന്റെ കാരണം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്തിനാണു നീ ‘ഹാ നാഥാ’ എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് പാമ്പിനെപ്പോലെ നിലത്തു പിടയുന്നത്? നാഥനായി ഞാൻ ഉള്ളപ്പോൾ അനാഥയെപ്പോലെ എന്തിനു വിലപിക്കുന്നു? എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ഇങ്ങനെയാകരുത്, ഇങ്ങനെയാകരുത്; ഈ തളർച്ച ഉപേക്ഷിക്കൂ.’ ഖരൻ ഇങ്ങനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചപ്പോൾ ദുർധർഷയായ ആ രാക്ഷസി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകൾ തുടച്ച് സഹോദരൻ ഖരനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ സാന്ത്വനംപോലും ദർപ്പം നിറഞ്ഞതാണ്, കരുണാമയമല്ല. യഥാർഥത്തിൽ ഖരൻ സഹോദരിയുടെ ദുഃഖം ചോദിക്കുന്നില്ല, തന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കുണ്ടായ അവമാനമാണ് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ സാന്ത്വനരൂപമാണെങ്കിലും തിരസ്കാരത്തിന്റെ ഗന്ധമുള്ളവയാണ്. ‘ന ന കുര്യുഃ’ (അനുസരിക്കാതിരിക്കില്ല) എന്ന ഇരട്ടനിഷേധം ഇവിടെ അത്യന്തമായ നിശ്ചയം ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.
അവൾ ആദ്യം തന്റെ മുൻ അവസ്ഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇപ്പോൾത്തന്നെയാണ് കാതും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ട്, ചോരപ്രവാഹത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തെത്തിയത്; നീ എന്നെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി നീ ഘോരരും ശൂരരുമായ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരെ അയച്ചു; അവർ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെ കൊല്ലാൻ പോയി. എന്നാൽ ക്രോധത്തോടെ ശൂലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ അവരെയെല്ലാം രാമൻ മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു.’ അനന്തരം അവൾ തന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം പറയുന്നു: ‘മഹാവേഗമുള്ള ആ രാക്ഷസന്മാർ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ടു നിലത്തു വീണതു കണ്ടും, രാമന്റെ ആ മഹത്തായ കർമം കണ്ടും എനിക്കു വലിയ ഭയമുണ്ടായി. അതിനാൽ ഞാൻ ഭീതയും ഉദ്വിഗ്നയും വിഷണ്ണയുമായി; എല്ലായിടത്തും ഭയം കാണുന്നവളായി ഞാൻ വീണ്ടും നിന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ഒരു സമഗ്രരൂപകത്തിലൂടെ അവൾ തന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു: ‘വിഷാദങ്ങൾതന്നെ മുതലകളായി വസിക്കുന്ന, പരിഭ്രാന്തികൾതന്നെ തിരമാലകളായുള്ള, വിപുലമായ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയ എന്നെ ഇപ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ടു രക്ഷിക്കുന്നില്ല?’ ഒടുവിൽ അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ട അവരെ വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു: ‘എന്റെ വഴിയേ പിന്തുടർന്നുപോയ ഈ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ രാമന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ പ്രസംഗത്തിൽത്തന്നെ അവൾ ഭയവും ആത്മദൈന്യവും സഹോദരനോടുള്ള ഉപാലംഭവും ഒരേസമയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘മമ പദവീം’ (എന്റെ വഴിയേ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആ രാക്ഷസന്മാർ അവളുടെതന്നെ മാർഗദർശനത്തിലാണു പോയതെന്ന് അവൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ വധത്തിൽ അവൾക്കും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. എങ്കിലും ആത്മനിന്ദ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൾ സഹോദരനെത്തന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.
അനന്തരം അവളുടെ വാക്ക് യാചനാരൂപമാകുന്നു: ‘എന്നോടും കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാരോടും നിനക്ക് അനുകമ്പയുണ്ടെങ്കിൽ, രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ നിനക്കു ശക്തിയോ തേജസ്സോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന, രാക്ഷസന്മാർക്കു മുള്ളായ ആ രാമനെ കൊല്ലുക. ശത്രുഘാതകനായ രാമനെ ഇന്നു നീ വധിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ലജ്ജയില്ലാതെ ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ ആത്മഹത്യാഭീഷണിതന്നെയാണ് ഇവിടെ അവളുടെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. പിന്നെ അവളുടെ വാക്ക് യാചനയിൽനിന്ന് ശകാരത്തിലേക്കു മാറുന്നു: ‘ബുദ്ധികൊണ്ടു ഞാൻ കാണുന്നു — സൈന്യത്തോടുകൂടിയാണെങ്കിലും മഹായുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല. നീ ശൂരനെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവൻ മാത്രം, യഥാർഥത്തിൽ ശൂരനല്ല; നിന്റെ വിക്രമം നീ സ്വയം ആരോപിച്ച മിഥ്യയാണ്. കുലത്തിനു കളങ്കമായവനേ, യുദ്ധത്തിൽ അവരെ കൊല്ലുക; അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വേഗം ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുക.’ ‘ശൂരമാനീ ന ശൂരഃ’ (ശൂരനെന്നു കരുതുന്നവൻ, ശൂരനല്ല) എന്ന പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലൂടെ കവി ഖരന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കുന്നു; തിരസ്കാരത്തോടു കലർന്ന യാചന ഖരന്റെ ക്രോധാഗ്നിയിൽ ആഹുതിപോലെ വീഴുന്നു. ഇവിടെ ഒന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം — മുദ്രിതപാഠത്തിൽ ‘അപയാഹി ജനസ്ഥാനാത്’ (ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുക) എന്ന അർധശ്ലോകം ‘മാനുഷൗ തൗ ന ശക്നോഷി’ (ആ രണ്ടു മനുഷ്യരെ നിനക്കു കഴിയില്ല) എന്നതിനു മുമ്പാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ വിപരീതക്രമമാണ്; ഇടയിൽ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ള ‘ജഹി ത്വം സമരേ മൂഢ’ (മൂഢാ, യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുക) എന്ന അർധശ്ലോകവുമുണ്ട്.
അവൾ നിന്ദ വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു: ‘ആ രണ്ടു മനുഷ്യരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലാൻ നിനക്കു കഴിയാത്തതിനാൽ, സത്ത്വമില്ലാത്തവനും അല്പവീര്യനുമായ നിനക്ക് ഇവിടെ ജനസ്ഥാനത്ത് എന്തു വാസം? രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ അഭിഭൂതനായി നീ വേഗംതന്നെ നശിക്കും; ദശരഥപുത്രനായ ആ രാമൻ തേജസ്സുള്ളവനാണ്; എന്നെ ഇങ്ങനെ വിരൂപയാക്കിയ അവന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും മഹാവീര്യനാണ്.’ ഈ വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ വൈരവും ഖരന്റെ വൈരവും ഒന്നാക്കുന്നു — സ്വയം വിരൂപയാക്കപ്പെട്ടവൾ സഹോദരനെ അവന്റെതന്നെ കുലാഭിമാനംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പലവിധം വിലപിച്ച്, വിണ്ടുതൂങ്ങിയ വയറുള്ള ആ രാക്ഷസി സഹോദരന്റെ അടുത്ത് ശോകാർത്തയായി ബോധംകെട്ടു; കൈകൾകൊണ്ടു വയറ്റിലടിച്ച് അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി കരഞ്ഞു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അവൾ വീണുകിടക്കുകയായിരുന്നു, ഒടുവിൽ വീണ്ടും വീഴുന്നു — ഈ വൃത്തത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവളുടെ എല്ലാ വാക്കുകളും ഖരന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതായിരുന്നു, അവളാകട്ടെ സ്വയം നിസ്സഹായയായിത്തന്നെ ശേഷിച്ചു എന്നാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഖരൻ പതിനാലായിരം പേരുടെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു. ‘പ്രദരോദരീ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ വികൃതരൂപവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ വിലാപം കരുണയ്ക്കു പകരം ബീഭത്സത നേടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ ശൈലീവിശേഷം — ശത്രുപക്ഷത്തിന്റെ ശോകംപോലും രസഭംഗം കൂടാതെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥