ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಗೆ ರಾಮನ ಕಠೋರ ವಚನ
ರಾಮನು ವಿಜಯದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ಎಲ್ಲರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಸಾಫಲ್ಯ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಹೃದಯದ ದ್ವಂದ್ವ, ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸಂದೇಹ, ‘ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಪರಿತ್ಯಾಗವಚನ, ಸೀತೆಯ ರೋದನ
ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಮ್ರಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು: ‘ಭದ್ರೇ, ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಪೌರುಷದಿಂದ ಏನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಅಸಹನೆಯ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೇನೆ; ಅಪಮಾನವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದ್ದೇನೆ; ಅವಮಾನವನ್ನೂ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ನಾನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಪೌರುಷ ಕಾಣಿಸಿತು, ಇಂದು ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಸಫಲವಾಯಿತು, ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ, ಇಂದು ನಾನು ನನಗೆ ನಾನೇ ಒಡೆಯನಾದೆ. ನಾನಿಲ್ಲದಾಗ ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನೀನು ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟೆ; ದೈವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ದೋಷವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾದ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ. ತನಗಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಳೆದುಹಾಕದ ಅಲ್ಪಚೇತಸ್ಸಿನವನಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪೌರುಷವಿದ್ದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಲಂಕೆಯ ಮರ್ದನ — ಅವನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕಾರ್ಯ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದ, ಹಿತವನ್ನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚಿಸಿದ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಶ್ರಮ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಗುಣಹೀನನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದು ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು.’ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ‘ಅಮರ್ಷ’ (ಅಸಹನೆ), ‘ಧರ್ಷಣಾ’ (ಅಪಮಾನ), ‘ಅವಮಾನ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅಪಮಾನದ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮಾನದ ರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರೇಮದ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲ. ‘ದೈವಸಂಪಾದಿತಃ ದೋಷಃ’ (ದೈವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷ) — ಸೀತಾಪಹರಣ ದೈವದಿಂದ ಆಯಿತು, ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಪೌರುಷದಿಂದ. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುವುದು ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಔಪಚಾರಿಕವೆಂಬಂತಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ (‘ವಿಭೀಷಣಸ್ಯ ಭಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ವಿಭೀಷಣಸ್ಯ ಚ ತಥಾ’). ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಅಥವಾ ಅವಳ ಧೈರ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಕಠೋರವಚನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ.
ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಮನ ಹೃದಯವು ಜನಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು. ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆಗೆ ಅವನು ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಪಮಾನವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕುವ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯು ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಗೆದ್ದಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನವಾದಭಯಾತ್ ಹೃದಯಂ ದ್ವಿಧಾ’ (ಜನಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಹೃದಯ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು). ಒಂದೆಡೆ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಪತ್ನಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಲೋಕಾಪವಾದ. ರಾಮನು ರಾಜ, ಅವನ ಆಚರಣೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆದರ್ಶ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕ (11) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ ಕ್ರೋಧಃ ಅಭ್ಯವರ್ತತ’ (ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧವು ಉಕ್ಕಿತು) ಎಂದು ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಹೃದಯದ ದ್ವಂದ್ವ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಠೋರವಚನವು ಅಂತರಂಗದ ದುಃಖದ ಫಲವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪಮೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಂಧ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಡೆದು, ವಾತಾಪಿ-ಇಲ್ವಲರನ್ನು ಗೆದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ಸುಗಮವಾಗಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ವಶದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದನು. ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಅರಳಿದವು. ‘ವಾನರರಕ್ಷಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ’ (ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ) — ಈ ಮಾತುಗಳು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಾರ್ವಜನಿಕ — ಲೋಕದ ಸಂಶಯದ ನಿವಾರಣೆ.
‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಇದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿ — ಮಿತ್ರರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಯುದ್ಧಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಡತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯ ಅಪವಾದವನ್ನೂ, ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ ನನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕಳಂಕವನ್ನೂ ತೊಳೆದುಹಾಕುತ್ತಾ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗವುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೀಪದಂತೆ ನನಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲಳಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳೇ, ಇಂದು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು; ಭದ್ರೇ, ಇವೇ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು; ನಿನ್ನಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ತೇಜಸ್ವಿ ಪುರುಷನು ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದ ಆಸೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯಾನು? ರಾವಣನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟ, ಅವನ ದುಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗುರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ನನ್ನ ಮಹಾಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ನಾನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ? ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆನೋ ಆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ; ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ಭದ್ರೇ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಇಂದು ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು. ಸೀತೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಾಗಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸು. ದಿವ್ಯರೂಪಿಣಿಯಾದ, ಮನೋಹರಳಾದ ನೀನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಬಹುಕಾಲ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಿರಲಾರನು.’ ಇವು ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳು. ರಾಮನು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಡತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆ, ವಂಶದ ಕಳಂಕದ ಪರಿಮಾರ್ಜನೆ. ‘ನೇತ್ರಾತುರಸ್ಯ ದೀಪಃ’ (ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗವುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೀಪ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗಿಗೆ ದೀಪದ ಬೆಳಕು ಪೀಡಾಕರವಾಗಿರುವಂತೆ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವಿರುವ ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ದುಃಖಕರ. ‘ರಾವಣೋ ನ ಮರ್ಷಯೇತ’ (ರಾವಣನು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಿರಲಾರನು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧತೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಮಾತುಗಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನಡೆಯಲಿವೆ. 23.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ಶತ್ರುಘ್ನೇ ವಾಥ ಸುಗ್ರೀವೇ’ ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇ ವಾನರೇಂದ್ರೇ ವಾ’. ಸೀತೆಗೆ ಈ ಮಾತು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದಾರುಣ — ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಅವಳು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಪ್ರಿಯನ ಮಾತು ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರೂರ; ಅದು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಮಾನ. ಆದರೂ ಕವಿಯು ಮೊದಲೇ ‘ಹೃದಯಂ ದ್ವಿಧಾ’ (ಹೃದಯ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನ ಅಂತಃಕರಣ ಕಠೋರವಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಪ್ರಿಯನಿಂದ ಆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾನಿನಿ ಸೀತೆ ಆಗ ಅಳುತ್ತಾ, ಗಜೇಂದ್ರನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವಳು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಪ್ರಿಯನಿಂದಲೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ಈ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿಯೇ ಅವಳ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆ. ಗಜೇಂದ್ರನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೋಮಲವಾದ ಬಳ್ಳಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಬಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ. ‘ಮಾನಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಖಂಡಿಸುವಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११५॥