ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ
ಸೀತೆಯ ಉಪಾಲಂಭಸಹಿತ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಶಪಥ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಚಿತೆಯ ರಚನೆ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಹಾಹಾಕಾರ
ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಘವನು ಆಡಿದ ಕಠೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈದೇಹಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳದಿದ್ದ ಪತಿಯ ಘೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮೈಥಿಲಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದಳು. ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹುದುಗಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ಆ ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವಳಂತೆ, ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಮೆಲ್ಲನೆ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಮಹತಿ ಜನೇ’ (ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ) — ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಎದುರು ಈ ಅಪಮಾನಕರ ಮಾತು ಕೇಳಿಬಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಚಿಕೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ‘ಅಶ್ರುತಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳದ) — ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಅವಳೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಾನಿ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಪ್ರವಿಶಂತೀ ಇವ’ (ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹುದುಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕುಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ‘ವಾಕ್ಶರೈಃ’ (ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದು ರೂಪಕ — ರಾಮನ ಮಾತುಗಳೇ ಬಾಣಗಳು; ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಬಾಣಗಳೇ ಇಂದು ಸೀತೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ, ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಆತ್ಮಬಲದ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಲಜ್ಜಯಾ ವ್ರೀಡಿತಾಭವತ್’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಲಜ್ಜಯಾವನತಾಭವತ್’ ಎಂದಿದೆ.
‘ವೀರನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಇಂತಹ ಅನುಚಿತವಾದ, ಕಿವಿಗೆ ಕ್ರೂರವಾದ, ಒರಟು ಮಾತನ್ನು ನನಗೇಕೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಾನಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು; ನನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಕೆಲವು ಹೆಂಗಸರ ನಡತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಇಡೀ ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಯನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ವಿವಶಳಾಗಿ ಪರನ ದೇಹಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದೆನೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿ ದೈವ. ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದು ನನ್ನ ಹೃದಯ, ಅದು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಪರರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇಹದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಮಾನದನೇ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಸಹವಾಸದಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹತಳಾದೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹಾವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ನೀನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ? ವೀರನೇ, ಈ ವಾನರನ ಎದುರೇ, ಆ ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣವೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿ ನೀನು ಪಟ್ಟ ಈ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅನುಭವಿಸಿದ ಈ ಕ್ಲೇಶವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೃಪಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನಾದರೋ ಕ್ಷುದ್ರ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಕೋಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ನನ್ನ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ, ಜನಕನಿಂದ ನನ್ನ ಜನನ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಭೂತಲದಿಂದ; ನನ್ನ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ನೀನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹಿಡಿದ ನನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಭಕ್ತಿ, ನನ್ನ ಶೀಲ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ; ತರ್ಕದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಾಕೃತಾಮ್ ಇವ’ (ಸಾಮಾನ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯಳಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ) — ರಾಮನ ಈ ಭಾಷೆ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು — ಎಲ್ಲ ಹೆಂಗಸರೂ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ; ಕೆಲವರ ದುರಾಚಾರದಿಂದ ಇಡೀ ಜಾತಿಯನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು. ಮೂರನೆಯದು — ದೇಹಸ್ಪರ್ಶ ವಿವಶತೆಯಿಂದಾದದ್ದು, ಹೃದಯವಾದರೋ ಸದಾ ರಾಮನಲ್ಲೇ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಮೊದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ಏಕೆ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಲಿಲ್ಲ? ಆಗ ಯುದ್ಧದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಐದನೆಯದು — ನನ್ನ ಜನ್ಮ ದಿವ್ಯ, ಭೂಮಿಯಿಂದ; ನನ್ನ ನಡತೆ, ಭಕ್ತಿ, ಶೀಲ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಮರೆತುಬಿಟ್ಟೆ. ‘ಅಪದೇಶೇನ ಜನಕಾತ್’ (ಜನಕನಿಂದ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ) — ಜನಕನು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ತಂದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ). ‘ನ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತಃ ಪಾಣಿಃ’ (ಕೈಹಿಡಿದುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ) — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಡೆದ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ; ಅದರ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗಿದ್ದರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ‘ಮಾನದ’, ‘ವೃತ್ತಜ್ಞ’, ‘ನೃಪಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬ ಗೌರವಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಜೊತೆಗೇ ಕಠೋರವಾದ ಉಪಾಲಂಭ. ಈ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಆತ್ಮಗೌರವಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆ. ಸೀತೆ ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪೂಜ್ಯಭಾವವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿಯೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಿವೆ — ದುಃಖ, ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನ, ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಚಲವಾದ ಪ್ರೇಮ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ, ಅಳುತ್ತ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದೀನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನಗಾಗಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸು; ಈ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಇದೊಂದೇ ಮದ್ದು. ಸುಳ್ಳು ಅಪವಾದದಿಂದ ಹತಳಾದ ನಾನು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೀತನಾಗದ ಪತಿಯಿಂದ ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ವೈದೇಹಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪಾವೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ರಾಘವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ರಾಮನ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು, ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯಂತೆ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾಗಲಿ, ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿ, ಅವನ ಕಡೆ ನೋಡಲಾಗಲಿ ಯಾವ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಿಗೂ ಅನನ್ಯಭಕ್ತ. ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಾಮನ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸರಿಯೇ? ಆದರೆ ರಾಮನ ಆಕಾರದಿಂದ (ಮುಖಭಾವದಿಂದ) ಅವನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಕಾರಸೂಚಿತಮ್’ (ಆಕಾರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ) — ರಾಮನು ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಿದನು. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಮ್’ (ಕಾಲಾಂತಕನಾದ ಯಮನಂತೆ) — ಆಗ ರಾಮನ ರೂಪ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಮಿಥ್ಯಾಪವಾದೋಪಹತಾ’ (ಸುಳ್ಳು ಅಪವಾದದಿಂದ ಹತಳಾದ) — ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಸೀತೆ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಸದಾ ಅವಳ ಸೇವಕನಂತೆ ಇದ್ದವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹವಾದದ್ದು.
ಅನಂತರ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವೈದೇಹಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದಳು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮೈಥಿಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನ ಹೃದಯ ಎಂದೂ ರಾಘವನಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯದಿರುವುದು ಸತ್ಯವಾದರೆ, ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಸೂರ್ಯ, ಭಗವಾನ್ ವಾಯು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಹಗಲು, ಎರಡು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ರಾತ್ರಿ, ಭೂಮಿ, ಇತರರೂ ನನ್ನನ್ನು ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳವಳೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಸತ್ಯವಾದರೆ (ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ).’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧೋಮುಖಂ ಸ್ಥಿತಂ ರಾಮಮ್’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತ ರಾಮನನ್ನು) — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹೃದಯವೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸೀತೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯೇ ಅವಳ ದೇವತೆ; ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಶಪಥರೂಪದ್ದು — ‘ಯಥಾ … ತಥಾ’ (ಹೇಗೋ … ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಎಂದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರಾಂ ದುಷ್ಟಾಂ ಜಾನಾತಿ’ (ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯಳನ್ನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧವಿದೆ — ನಾನು ಶುದ್ಧಳು, ಆದರೆ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ. 26–28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಲೋಕಪಾಲರು, ಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ — ‘ತಥಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷೀ ಮಾಂ ಸರ್ವತಃ ಪಾತು ಪಾವಕಃ’ (ಹಾಗೆ ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ) — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೈದೇಹಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ನಿಃಶಂಕವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಮಕ್ಕಳು ಮುದುಕರು ತುಂಬಿದ್ದ ಅಲ್ಲಿನ ಮಹಾಜನಸಮೂಹವು ತೇಜಸ್ವಿನಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕಾಯಿಸಿದ ಹೊಸ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವಳು ಸರ್ವಲೋಕದ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಜ್ವಾಲೆಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆ ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಆಗ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕಂಡವು. ಋಷಿಗಳೂ ದೇವಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಂತೆ ಕಂಡರು. ಅಧ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸೋರ್ಧಾರೆಯಂತೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸಿದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೂ ಅವಳನ್ನು ಶಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಂಡರು. ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಅದ್ಭುತವಾದ, ಭಾರೀ ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದ ಎದ್ದಿತು. ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ‘ನಿಃಶಂಕೇನ ಅಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ನಿಃಶಂಕವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) — ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಾಗಲಿ ಸಂಶಯವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಶುದ್ಧತೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ; ವಸೋರ್ಧಾರೆ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಧಾರೆ (ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದನ್ನು ‘ತುಪ್ಪದ ಅಖಂಡ ಧಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ); ರುಕ್ಮವೇದಿ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಯಜ್ಞದಂತೆ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕರ್ಮ. ಆದರೆ ‘ಶಪ್ತಾಂ ಪತಂತೀಂ ನಿರಯೇ … ದೇವತಾಮ್’ (ಶಾಪಗ್ರಸ್ತಳಾಗಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಲೋಕಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರಿಗೆ ಇದು ದುಃಖದ ದೃಶ್ಯ, ಶಾಪದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ದೇವಿಯಂತೆ. 31–35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಗ (6.104) ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೇ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಹಾಕಾರ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ಕರುಣೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಪರೀಕ್ಷೆ; ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದ ರಾಮನ ವಿವಶತೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರೂ — ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು — ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಹಾಹಾಕಾರವೇ ಅವಳ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः॥ ११६॥