॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 117ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾಡಿದ ರಾಮಸ್ತುತಿ

ಸೀತೆ ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ, ದೇವತೆಗಳ ಆಗಮನ, ಅವರ ಉಪಾಲಂಭ, ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ರಾಮನ ನಾರಾಯಣತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ

ಸೀತೆ ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಹಾಹಾಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಮನನೊಂದನು; ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕದಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಂತೆ ನಿಂತನು. ‘ತತೋ ಹಿ ದುರ್ಮನಾ ರಾಮಃ’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಯಕ್ಷರಾಜ ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ), ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ಯಮ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ದೇವೇಶ ಇಂದ್ರ, ಜಲೇಶ್ವರನಾದ ವರುಣ, ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವೃಷಧ್ವಜ ಮಹಾದೇವ, ಮತ್ತು ಸರ್ವಲೋಕಕರ್ತನೂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಬಂದು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ‘ಷಡರ್ಧನಯನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆರರ ಅರ್ಧ ಮೂರು. ಹೀಗೆ ದುಃಖದ ಪರಮ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದೇವಮಂಡಲವೇ ಒಂದೆಡೆ ನೆರೆಯಿತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಮಾನುಷ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಅವನ ಎದುರು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿರುವ ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೋಕಪಾಲರ ನಾಮಾವಳಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧನಪತಿ, ಧರ್ಮರಾಜ, ದೇವರಾಜ, ಜಲರಾಜ, ಅನಂತರ ಶಿವ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ. ಅವರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡುವವನು.

ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತಮ್ಮ ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಕರ್ತ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ದೇವಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ವಸುಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ಋತಧಾಮನೆಂಬ ವಸು ನೀನೇ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆದಿಕರ್ತನೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುವೂ ನೀನೇ. ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ರುದ್ರನೂ, ಸಾಧ್ಯರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸಾಧ್ಯನೂ ನೀನೇ; ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು. ಪರಂತಪನೇ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ನೀನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಲೋಕಪಾಲರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಲೋಕದ ಸ್ವಾಮಿಯೂ ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉಪಾಲಂಭವೂ ಇದೆ, ನೆನಪಿಸುವಿಕೆಯೂ ಇದೆ — ರಾಮನು ಮರೆತಿರುವ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾನುಷಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಯಥಾ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಅವರ ಮಾತಿನ ಸಾರ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾತ್ರ ಹೆಂಡತಿಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬಹುದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಸುರೂಪ, ರುದ್ರರೂಪ, ಸಾಧ್ಯರೂಪ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಕಿವಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ವಿರಾಟ್ ಶರೀರದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಸ್ವಾಮೀ’ (ಲೋಕದ ಸ್ವಾಮಿ), ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ’ (ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ದಿವ್ಯತ್ವದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾನುಷಧರ್ಮದ್ದು.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಾದ ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ನನ್ನ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಉತ್ತರ ವಿನಯಕ್ಕೂ ಮರ್ಯಾದೆಗೂ ಆದರ್ಶ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಅವನು ಮಾನುಷಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋ ಽಹಂ ಯಸ್ಯ ಯತಶ್ ಚಾಹಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಹಂ ಯಶ್ಚ ಯತಶ್ಚಾಹಂ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಯಮಕದಂತಹ ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯವಿದೆ.

‘ನೀನು ನಾರಾಯಣನೆಂಬ ದೇವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಚಕ್ರಾಯುಧ ಪ್ರಭು. ನೀನು ಒಂದೇ ಕೋರೆಯುಳ್ಳ ವರಾಹ, ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು. ರಾಘವನೇ, ನೀನು ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯ; ಲೋಕಗಳ ಪರಮಧರ್ಮ, ಚತುರ್ಭುಜನಾದ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನ. ನೀನು ಶಾರ್ಙ್ಗಧನ್ವ, ಹೃಷೀಕೇಶ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಪುರುಷ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಅಜಿತ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಕೃಷ್ಣ. ನೀನು ಸೇನಾನಿ, ಗ್ರಾಮಣಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ತ್ವ, ಕ್ಷಮೆ, ದಮ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಲಯವೂ; ಉಪೇಂದ್ರನೂ ಮಧುಸೂದನನೂ ನೀನೇ. ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಕರ್ತನಾದ ಮಹೇಂದ್ರ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವವನು; ದಿವ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಶರಣ್ಯನೆಂದೂ ಆಶ್ರಯವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಸಾವಿರ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ವೇದಾತ್ಮ, ನೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಷಭ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆದಿಕರ್ತ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭು; ಸಿದ್ಧರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯರಿಗೂ ಆಶ್ರಯ, ಪೂರ್ವಜ, ಯಜ್ಞ, ವಷಟ್ಕಾರ, ಓಂಕಾರ, ಪರಾತ್ಪರ. ನಿನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಅರಿಯರು, ನೀನು ಯಾರೆಂಬುದನ್ನೂ ಅರಿಯರು; ನೀನು ಸಕಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲೂ, ಗೋವುಗಳಲ್ಲೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸಮಾನ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ. ನಾಮಾವಳಿ ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ವರಾಹ, ಉಪೇಂದ್ರ (ವಾಮನ), ಕೃಷ್ಣ; ಕೆಲವು ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ಚಕ್ರ, ಶಾರ್ಙ್ಗ, ಖಡ್ಗ; ಕೆಲವು ದಾರ್ಶನಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು — ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ತ್ವ. ‘ಪ್ರಭವಶ್ಚಾಪ್ಯಯಶ್ಚ’ (ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಲಯವೂ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವೂ ಲಯಸ್ಥಾನವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಹಸ್ರಶೃಂಗೋ ವೇದಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು ವೃಷಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿವೆ — ಅದರ ಕೊಂಬುಗಳು ವೇದಶಾಖೆಗಳು, ತಲೆಗಳು ವಿಧಿವಾಕ್ಯಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗೋಷು ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಚ ದೃಶ್ಯಸೇ’ (ಗೋವುಗಳಲ್ಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ‘ನಾನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ, ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಾವಿರ ಪಾದಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ನೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನೀನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನು ಭೂತಗಳನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿರುವೆ; ಭೂಮಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪನಾದ ಶೇಷನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ರಾಮನೇ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ, ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲಿನ ರೋಮಗಳು; ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವಿಕೆ ರಾತ್ರಿ, ಕಣ್ಣುತೆರೆಯುವಿಕೆ ಹಗಲು. ವೇದಗಳು ನಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನ ಶರೀರ, ಭೂತಲ ನಿನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯ. ಅಗ್ನಿ ನಿನ್ನ ಕೋಪ, ಚಂದ್ರ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದ; ನೀನು ಶ್ರೀವತ್ಸಲಾಂಛನವುಳ್ಳವನು. ಹಿಂದೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಳೆದೆ; ಅತಿ ಭಯಂಕರನಾದ ಬಲಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು, ದೇವನಾದ ಕೃಷ್ಣ, ಪ್ರಜಾಪತಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ವಿರಾಡ್ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಹಸ್ರಚರಣ, ಶತಶೀರ್ಷ, ಸಹಸ್ರದೃಕ್. ‘ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಭವಾನ್ವಿಷ್ಣುಃ’ (ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ರೀಁಲ್ಲೋಕಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ಚಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ‘ಅಹಂ ತೇ ಹೃದಯಮ್’ (ನಾನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ತನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನ ಅಂಗವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವವನಿಗೂ ಸ್ತುತ್ಯನಿಗೂ ಅಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವಿಕೆ ಕಣ್ಣುತೆರೆಯುವಿಕೆಗಳು ರಾತ್ರಿ ಹಗಲುಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಲವೂ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಬಲಿಬಂಧನದ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣು ವಾಮನರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಂತಹ ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು, ಈಗ ರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದಂತೆ.

‘ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾನುಷ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ರಾಮನೇ, ರಾವಣನು ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು. ದೇವನೇ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ ಅಮೋಘ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳೂ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ, ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯೂ ಅಮೋಘ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅಮೋಘರಾಗುವರು. ಪುರಾಣಪುರುಷನೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೂ ಧ್ರುವನೂ ಆದ ದೇವನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಪುರಾತನವೂ ಇತಿಹಾಸರೂಪವೂ ಆದ ಈ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಯಾರು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಪರಾಭವವಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಮೋಘ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಆವೃತ್ತಿ ಸ್ತುತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಮೋಘಂ ದರ್ಶನಂ ರಾಮ ಅಮೋಘಸ್ತವ ಸಂಸ್ತವಃ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂವತ್ತೊಂದು, ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿ ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಡುವೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಫಲ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಭಕ್ತರಿಗೆ ಐಹಿಕವೂ ಪಾರಲೌಕಿಕವೂ ಆದ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವವರಿಗೆ ಅಪರಾಭವ. ‘ದಿವಮಾಕ್ರಮ’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರಾಮನು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಆಳುವನು ಎಂದು ಕಥೆ ತೋರಿಸಲಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ