॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 118ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣೆ

ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮೂರ್ತಿವಂತನಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಚಿತೆಯಿಂದ ಮೇಲೇಳುವುದು, ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ರಾಮನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಾರಣಕಥನ, ಸೀತೆಯ ಸಹರ್ಷ ಸ್ವೀಕಾರ

ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನುಡಿದ ಆ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭಾವಸುವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದನು. ಆ ಹವ್ಯವಾಹನನು ಚಿತೆಯನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮೂರ್ತಿವಂತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದುನಿಂತನು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅದು ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರ್ತಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸೀತೆ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಯೌವನದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಅವಳ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಬಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವಳ ರೂಪವೂ ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಭಾವಸು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಸೀತೆ ಸುಡಲಿಲ್ಲ, ಬಾಡಲಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಬಾಡಲಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕವಿ ಸೀತೆಯ ರೂಪದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈಬಣ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಕೂದಲು, ಮಾಲೆ — ಇದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸೋಕಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಮೇಲೇಳುವ ದೃಶ್ಯವೂ ವಿಲಕ್ಷಣ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಚಿತೆಯನ್ನು ಧೂಳಿನಂತೆ ಕೊಡವಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿಯ ತಕ್ಷಣದ ಫಲವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಸೋರ್ಧಾರೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅದೇ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ದದೌ ರಾಮಾಯ ವೈದೇಹೀಮ್’ (ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವವನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಪಾವಕನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಇವಳೇ ನಿನ್ನ ವೈದೇಹಿ; ಇವಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಸದಾಚಾರಿಣಿಯೂ ಶುಭಳೂ ಆದ ಇವಳು ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಾಗಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ವೀರ್ಯಮದದಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಇವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಇವಳು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪರಮಾಶ್ರಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದಳು; ಘೋರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಇವಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಆಮಿಷ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮೈಥಿಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶುದ್ಧಭಾವಳೂ ನಿಷ್ಪಾಪಳೂ ಆದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ಇವಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬುದು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆ — ಅವನು ಸಕಲ ಭೂತಗಳ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವೃತ್ತಶೌಟೀರ್ಯಮ್’ (ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃತ್ತಶೌಂಡೀರಾ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಅಹಮಾಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ತೇ’ (ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ದೇವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಬೇಡುವವನಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವವನು. ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಕರಣಗಳಿಂದ (ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಕಣ್ಣು), ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ (ಅವಳು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹೃತಳಾದಳು, ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು), ಮತ್ತು ನಡತೆಯಿಂದ (ಆಮಿಷದಲ್ಲೂ ಬೆದರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ). ‘ತ್ವಚ್ಚಿತ್ತಾ ತ್ವತ್ಪರಾಯಣಾ’ (ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವಳು, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಎದುರು ಅವಳ ತಪಸ್ಸು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾದ, ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಬಂದವನಾಗಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು — ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧೃತಿವಂತನೂ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ ಈ ಶುಭಳಾದ ಸೀತೆ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾವನಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದವಳು. ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸದೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರೆ, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನು ಅಯ್ಯೋ, ಮೂರ್ಖ, ಕಾಮಾತ್ಮ ಎಂದು ಲೋಕ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅನನ್ಯಹೃದಯಳೆಂದೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳೆಂದೂ ನಾನೂ ಬಲ್ಲೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ದಡವನ್ನು ಮೀರದಂತೆ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾರ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿಯೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದೆ.’ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಇಮಾಮಪಿ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಮ್’) ಹದಿನೇಳನೆಯದಕ್ಕಿಂತ (‘ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಂ ತು ಲೋಕಾನಾಮ್’) ಮೊದಲು ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು. ರಾಮನ ಕಠೋರತೆ ಸಂಶಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅವನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಲೋಕಾಪವಾದವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬಾಲಿಶೋ ಬತ ಕಾಮಾತ್ಮಾ’ (ಅಯ್ಯೋ, ಮೂರ್ಖ, ಕಾಮಾತ್ಮ) ಎಂಬ ಲೋಕದ ಸಂಭಾವ್ಯ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಅವನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಮೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶ, ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸೇ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕವಚ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದಿವೆ.

‘ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಎಟುಕಲಾಗದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸತಿಯಾದ ಇವಳು ಯಾವ ಕಳಂಕಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರಳಲ್ಲ; ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲದಂತೆ, ಇವಳು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಶುದ್ಧಳು; ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯದಂತೆ, ನಾನು ಇವಳನ್ನು ತೊರೆಯಲಾರೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಲೋಕನಾಥರಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹಿತವಚನವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ವಿಜಯಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೂ ಆದ ರಾಘವನು, ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಭೆ-ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ಅಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಭವಾನ್ವಿಷ್ಣುಃ’ (ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಠೋರತೆ ಮಿಲನದ ಆನಂದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ಅಗ್ನಿಶಿಖಾಮ್ ಇವ’ (ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿನ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಬಲ್ಲಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಲೋಕನಾಥಾನಾಮ್’ (ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಲೋಕನಾಥರ) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸುಖಾರ್ಹಃ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ದುಃಖದ ನಂತರ ಈಗ ರಾಮನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ