॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 119ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ದರ್ಶನ

ಮಹೇಶ್ವರನ ಮಾತು, ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮ, ರಾಮನಿಗೆ ದಶರಥನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಶಾಪಮೋಚನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಉಪದೇಶ, ಇಂದ್ರಲೋಕಗಮನ

ರಾಘವನು ನುಡಿದ ಆ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಶಿವನು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶುಭತರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಕಮಲನಯನನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನೇ, ಪರಂತಪನೇ, ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ದಾರುಣವಾದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು, ರಾವಣನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವನ್ನು, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಲಗಿಸಿದೆ. ಈಗ ದೀನನಾದ ಭರತನನ್ನೂ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿಯಾದ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅನುಪಮವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಅನಂತರ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಬೇಕು.’ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯವನಾದ ಶಿವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ರಾಮನ ಅವತಾರಕಾರ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮ, ವಂಶಸ್ಥಾಪನೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಇವೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಹರ್ಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ದಿವಮಾಕ್ರಮ’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು) ಎಂದು ತಕ್ಷಣದ ಗಮನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಶಿವನಾದರೋ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರವೇ ತೆರಳುವುದು ಉಚಿತ. ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ — ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಭಾವ ಮುಂದೆ ರಾಮನು ವರ ಬೇಡುವಾಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭರತಂ ದೀನಮ್’ (ದೀನನಾದ ಭರತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನ ತಪಸ್ವಿಜೀವನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ರಾಮನಂತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿವನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಶ-ಲವರ ಜನನವೂ ದೂರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಕೀರ್ತಿ — ಇವು ರಾಜನ ಮೂರು ಧರ್ಮಗಳು ಎಂದು ಶಿವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರುವ ಈತನೇ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜಾ ದಶರಥ, ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಗುರು. ಸತ್ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೀನು ಇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಮಹಾದೇವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ವಿಮಾನದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ತನ್ನದೇ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನಂತರ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಮೃತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆ-ಮಗನ ಈ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಕ್ಷಣವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ‘ವಿರಜೋಽಂಬರಧಾರಿಣಮ್’ (ಧೂಳಿಲ್ಲದ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯವಾದ ನಿರ್ಮಲ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಧೂಳು ಅವನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ತ್ವಯಾ ಪುತ್ರೇಣ ತಾರಿತಃ’ (ಮಗನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮಾತು ‘ಪುತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪುತ್’ ಎಂಬ ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡುವವನೇ ಪುತ್ರ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ದೀಪ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ. ಶಿವನೇ ತಂದೆ-ಮಗನ ಮಿಲನಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆಯನ್ನು ಮಗನ ‘ಗುರು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಮನ ಗುರು, ಈಗಲಾದರೋ ರಾಮನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವವನು.

ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೀನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಾಡಿದ ಸನ್ಮಾನವಾಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ದಾಟಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಾಯಿತು. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲು ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಇನ್ನೂ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಇಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಂಜಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಹೋಳನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಮಗ ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸತ್ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ದೇವೇಶ್ವರರು ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು ಎಂದು ಈಗ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ.’ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನ ಕಥೆ — ತಂದೆ ಕಹೋಳನು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೋತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಗ ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನು ಬಂದಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು — ಇದು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ದಶರಥನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತುಗಳು ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದವು — ಮಗನನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಕಾಣುವವರೆಗೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅವನ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನೀಹಾರಾತ್ ಭಾಸ್ಕರಃ ಇವ’ (ಮಂಜಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬೆಳಕು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳೂ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಪಿತೃಸ್ನೇಹದ ಆಳ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನೂ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುರೇಶ್ವರೈಃ ವಿಹಿತಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್’ (ದೇವೇಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ) ಎಂದು; ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನು ಈಶ್ವರನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಮಗನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಈಗಲೂ. ಹನ್ನೆರಡು-ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಶೃಣೋಮಿ’ (ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥವಾಕ್ಯ ಅವನ ಭಾವದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನೇ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮನೆ ಸೇರಿದ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಣುವ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥಳು. ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಭೂಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೃತಾರ್ಥರು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶುಚಿಯೂ ಧರ್ಮಾಚಾರಿಯೂ ಆದ ಭರತನೊಡನೆ ನೀನು ಕೂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದೆ. ನಿನ್ನ ವನವಾಸ ಮುಗಿದಿದೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದೆ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ; ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೂ ಭರತನ ಮೇಲೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ‘ಮಗನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನೀನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಶಾಪ ಮಗನೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸೋಕದಿರಲಿ, ಪ್ರಭುವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪರಮ — ಯಾರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನೋ ಅವಳ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಅವನು ಮೊದಲು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಲತಾಯಿಗೂ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಶಾಪಮೋಚನೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮಗನೊಡನೆ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ್ದನು; ಆ ಶಾಪ ಭರತನನ್ನೂ ಸುಡಬಹುದು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಚಿಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕ್ಷಮೆ — ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಪೌರರ ಕೃತಾರ್ಥತೆ, ಭರತನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ. ‘ಮತ್ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಮನ ವನವಾಸ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಗನೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವನ್ನು ದಶರಥನು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ನನಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ, ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದರೆ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ, ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡು; ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಅಕ್ಷರವೂ ಬ್ರಹ್ಮಸಮವೂ ಆದ, ದೇವತೆಗಳ ಹೃದಯವೆಂದೂ ಗುಹ್ಯವೆಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವ — ಅದು ಪರಂತಪನಾದ ಈ ರಾಮನೇ. ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ವಿಪುಲ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದೆ.’ ದಶರಥನೂ ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬುದು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಂದ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯೇ ಅವನ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಫಲವೂ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಧರ್ಮ, ಕೀರ್ತಿ, ಸ್ವರ್ಗ. ‘ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ, ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಾಗ ಸುಮಿತ್ರೆ ಹೇಳಿದ್ದ ‘ರಾಮಂ ದಶರಥಂ ವಿದ್ಧಿ’ (ರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಮಾತೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಶುಶ್ರೂಷತಾವ್ಯಗ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಈಶ್ವರಸೇವೆ ಎಂದು ದಶರಥನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಾನಾಂ ಹೃದಯಂ ಗುಹ್ಯಂ ರಾಮಃ’ (ದೇವತೆಗಳ ಗುಹ್ಯವಾದ ಹೃದಯ ರಾಮ) ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವೂ ಸಫಲ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ವೈದೇಹ್ಯಾ ಸಹ ಸೀತಯಾ’ (ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ) — ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಅವಳೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದಳು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಮಗಳೇ’ ಎಂದು ಕರೆದು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಈ ತ್ಯಾಗದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ವಿಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಮಗಳೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದದ್ದು; ನೀನು ಮಾಡಿದ್ದು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವುದು. ಪತಿಸೇವೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡಬೇಕಾದುದೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಅದು ನಿನಗೆ ಸ್ವತಃ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು — ಇವನೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ದೈವ.’ ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಆದೇಶ ನೀಡಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಮಹಾನುಭಾವನೂ ನೃಪೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಅವನು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪುಳಕಿತನಾಗಿ, ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇಂದ್ರನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಾವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸನ್ಮಾನವೂ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮರ್ಥನೆಯೂ ಎರಡೂ ಇವೆ — ತಂದೆ ಮಗನ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೊಸೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರ ಆದರ್ಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುತ್ರಿ’ (ಮಗಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನೋವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಅನ್ಯನಾರೀಣಾಂ ಯಶೋ ಹ್ಯಭಿಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಪರಮ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ನಿರ್ಗಮನವೂ ಸುಖಾಂತ — ಅವನು ಪುಳಕಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪಿತೃಶೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಏಷ ತೇ ದೈವತಂ ಪರಮ್’ (ಇವನೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ದೈವ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮದ ಸಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ