ಸರ್ಗ
ಇಂದ್ರನ ವರದಿಂದ ವಾನರರ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ
ಇಂದ್ರನು ವರ ಕೊಡಲು ಮುಂದಾಗುವುದು, ಹತರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಬದುಕಿಸಬೇಕೆಂದು ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ವರದಾನ, ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದವರಂತೆ ವಾನರರು ಏಳುವುದು, ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ಸೈನ್ಯದ ರಾತ್ರಿವಿಶ್ರಾಂತಿ
ತಂದೆ ದಶರಥನು ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ, ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನೇ, ನಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಹೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ರಾಘವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜಗೊಳಿಸು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಅಮೋಘಂ ದರ್ಶನಮ್’ (ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೂ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ವರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತೋ ಮಹೇಂದ್ರೇಣ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ’ ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಕೃತಾಂಜಲಿಃ, ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸಹ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಸೀತಯಾ ಚಾಪಿ ಭಾರ್ಯಯಾ’ (ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರ ಬೇಡುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಯದಿ ಪ್ರೀತಿಃ ಸಮುತ್ಪನ್ನಾ’ (ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೆ) ಎಂದು. ಅವನ ಸಂತೋಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ವರವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇತರರಿಗಾಗಿ ಬೇಡಲಿದ್ದಾನೆ; ಅದೇ ಅವನ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
‘ನನಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದು ಎದ್ದುಬರಲಿ. ಮಾನದನೇ, ನನಗಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪುರಂದರನೇ, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಶೂರರು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಮಡಿದ ಇವರನ್ನು ಬದುಕಿಸು. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವರು ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಕೂಡಲಿ — ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ರೋಗವಿಲ್ಲದ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದ, ಬಲಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋಲಾಂಗೂಲರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರರು ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹೂಗಳೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಇರಲಿ, ನದಿಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರಲಿ.’ ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಅವು ವಾನರರ ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ಅವರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ವರ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಹಾಯಕರ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ — ಇದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಿದರ್ಶನ. ಅವನು ಕೇವಲ ಜೀವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆರೋಗ್ಯ, ಬಲ, ಪೌರುಷ, ಆಹಾರ, ನೀರು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರಿಗೆ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳೂ ನೀರೂ ಮುಖ್ಯ ಸುಖ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ), ‘ಮಮ ಹೇತೋಃ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ), ‘ಮತ್ಪ್ರಿಯೇಷು’ (ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ತನ್ನ ಋಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿದ ವಾನರರ ಸ್ಮರಣೆ ಅವನ ಸಹೃದಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತಾವಿಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದ ಅವನು ಇತರರ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಬಲ್ಲನು. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರಮೇತಮಹಂ ವೃಣೇ’ (ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವರಯಾಚನೆಯ ವಿಧಿಯಿರುವಂತೆ, ಅವನು ವರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ರಘೂತ್ತಮನೇ, ನೀನು ಕೇಳಿದ ಈ ವರ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ಆದರೂ ನಾನು ಎಂದೂ ಎರಡು ಮಾತನಾಡಿದವನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನೆರವೇರುವುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತರಾದ, ಮುಖಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಡಿಗಳೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದುಬರಲಿ. ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ಬಲಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ವಾನರರು ನಿದ್ದೆ ಮುಗಿದಾಗ ಏಳುವ ಮಲಗಿದವರಂತೆ ಎದ್ದುಬರುವರು. ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ದಾಯಾದಿಗಳೊಡನೆ, ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಕೂಡುವರು. ಮಹಾಧನುರ್ಧರನೇ, ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮರಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬುವುವು, ನದಿಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವುವು.’ ಅನಂತರ, ಮೊದಲು ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಈಗ ಗಾಯವಿಲ್ಲದ, ಸರಿಯಾದ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದವರಂತೆ ಎದ್ದರು. ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ‘ದ್ವಿರ್ಮಯಾ ನೋಕ್ತಪೂರ್ವಮ್’ (ನಾನು ಎಂದೂ ಎರಡು ಮಾತನಾಡಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಅವನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಹದಿನೇಳನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಸುಪ್ತಾ ನಿದ್ರಾಕ್ಷಯೇ ಯಥಾ’ (ನಿದ್ದೆ ಮುಗಿದಾಗ ಏಳುವ ಮಲಗಿದವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿದ್ದೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಮೃತ್ಯು ದೀರ್ಘನಿದ್ದೆಯೇ ಆಯಿತು. ಅವರ ವಿಸ್ಮಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ತಾವು ಸತ್ತಿದ್ದೆವು ಎಂದು ಅವರಿಗೇ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವ, ಆರೋಗ್ಯ, ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಅಕಾಲದ ಹಣ್ಣು-ಹೂಗಳು, ನದಿಗಳ ನೀರು — ಇದರಿಂದ ವರದ ಪೂರ್ಣತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕರಡಿಗಳೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಜಾತಿಗಳೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮುಖಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡವು — ಇದು ವರದ ಅದ್ಭುತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಪ್ರೀತರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳು, ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಈ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮ ಭರತನನ್ನೂ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ನೋಡು; ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಪೌರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತೆರಳಿದನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಬಿಡಾರ ಹೂಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ರಾಮರಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಂತೋಷಭರಿತ ಜನರುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ, ತಂಪುಕಿರಣಗಳ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗಲ್ಪಟ್ಟ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯ ಸಾಂತ್ವನ, ತಮ್ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ದರ್ಶನ, ಅಭಿಷೇಕ, ಪೌರರ ಸಂತೋಷ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಚ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಮಾತೄಃ ಸರ್ವಾಃ ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ರಮ್ಯ — ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಸೈನ್ಯ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧದ ಕತ್ತಲೆ ಕಳೆಯಿತು, ಶಾಂತಿ ಬಂದಿತು. ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ದುಃಖದಿಂದ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಆನಂದದತ್ತ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಅವನನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭರತನ ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕಾದ್ವ್ರತಚಾರಿಣಮ್’ (ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರ ರಾಮನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ. ರಾತ್ರಿ ಸೈನ್ಯ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಆತಿಥ್ಯವೂ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರಲಿವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२०॥