ಸರ್ಗ
ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದ ಉಪಸ್ಥಾಪನೆ
ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಸ್ನಾನಾಲಂಕಾರಗಳ ನಿವೇದನೆ, ಭರತನಿಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳನ್ನು ರಾಮನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ತ್ವರೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಆತಿಥ್ಯಯಾಚನೆ, ರಾಮನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ನಿರಾಕರಣೆ, ಪುಷ್ಪಕದ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆ
ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದು ಎದ್ದ ಅರಿಂದಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಕೈಮುಗಿದು ‘ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಜಯವನ್ನು ಹಾರೈಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವನೇ, ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದವು, ಅಂಗರಾಗಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಚಂದನಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ದಿವ್ಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಅಲಂಕಾರಕಲೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ನಿನಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವರು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ವಾನರರನ್ನು ನೀನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸು. ನನಗಾದರೋ ಸ್ನಾನ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ, ಸುಕುಮಾರನಾದ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಭರತನು ನನಗಾಗಿ ಕೊರಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನೂ ಧರ್ಮಾಚಾರಿಯೂ ಆದ ಆ ಭರತನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಸ್ನಾನವಾಗಲಿ ವಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲಿ ಆಭರಣಗಳಾಗಲಿ ಹಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಪರಮ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವನು, ಭರತನೂ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅಂತಹದೇ ವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅರಿತು, ತಾನು ರಾಜಭೋಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ಆತಿಥ್ಯವೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ರಾಜ್ಯ ದೊರೆತ ನಂತರ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಉಪಕಾರಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಆ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ವಾನರರತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹರೀನ್ ಸ್ನಾನೇನ ಉಪನಿಮಂತ್ರಯ’ (ವಾನರರನ್ನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸು) ಎಂದು; ಅವನ ಸಹಾಯಕರು ಮೊದಲು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ‘ತಾಮ್ಯತಿ’ (ಕೊರಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಭರತನ ಮನಃಕ್ಲೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸುಖೋಚಿತಃ ಸುಕುಮಾರಃ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ, ಸುಕುಮಾರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಭರತನ ರಾಜಕುಮಾರತ್ವವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅಂಥವನಿಗೆ ತಪಸ್ವಿಜೀವನ ಕಠಿಣ. ಲಂಕೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯ ಎದುರಿಗಿದೆ, ಆದರೂ ರಾಮನು ಅದಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸಂಗಮ. ಇದರಿಂದ, ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನೂ ಭರತನೊಡನೆಯೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ನಾವು ಬೇಗನೆ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳುವಂತೆ ಏನು ಮಾಡಬಹುದೋ ಅದನ್ನು ನೋಡು; ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಈ ದಾರಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದದ್ದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೀಷಣನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಕುಬೇರನ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಅತುಲಪರಾಕ್ರಮನೇ, ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ, ದಿವ್ಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಅದು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೋಡದಂತೆ ಕಾಣುವ ಆ ವಿಮಾನ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ನೀನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವೆ.’ ಪುಷ್ಪಕದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕುಬೇರನದು, ಅನಂತರ ರಾವಣನಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹೃತವಾದದ್ದು, ಈಗ ರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ. ‘ಹೃತಂ ನಿರ್ಜಿತ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮೇ…’ ಎಂಬ ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ತ್ವದರ್ಥಂ ಪಾಲಿತಮ್’ (ನಿನಗಾಗಿ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ವಿಭೀಷಣನು, ರಾವಣನ ಸಮಸ್ತ ವೈಭವವೂ ಈಗ ರಾಮನದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೆಲದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಅನೇಕ ದಿನಗಳು ಬೇಕು, ವಿಮಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ದಿನ — ಇದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಪರಿಹಾರ. ‘ಅಹ್ನಾ’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ. ರಾಮನಿಗೆ ಬಳಸಿದ ‘ಗತಜ್ವರಃ’ (ಚಿಂತೆಯ ಜ್ವರ ಕಳೆದವನಾಗಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಭೀಷಣನ ಆಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭರತನ ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ಜ್ವರ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಶಮನವಾಗುವುದು. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಅರಿತು, ಅದರ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ತಕ್ಷಣವೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸ್ನೇಹಿತನ ಲಕ್ಷಣ. ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ ವಿಮಾನ ಎಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಯೂ ಸುಗಮವಾಗುವುದು.
‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೀನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಇಲ್ಲೇ ಇರು. ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ಅನಂತರ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ. ರಾಮನೇ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಿತರ ಗುಂಪಿನೊಡನೆ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಏರ್ಪಡಿಸಿರುವ ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ರಾಘವನೇ, ಪ್ರಣಯದಿಂದ, ಬಹುಮಾನದಿಂದ, ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೇವಕನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಚಿವಸಹಾಯದಿಂದಲೂ, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದಲೂ, ಪರಮ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೂ ನಾನು ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಬಾರದೆಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತಮ್ಮ ಭರತನನ್ನು ನೋಡಲು ತವಕಿಸುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಬಂದವನನ್ನು, ತಲೆಬಾಗಿ ಬೇಡಿದರೂ ನಾನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು, ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಗುಹನನ್ನು, ಪೌರರನ್ನೂ ಜಾನಪದರನ್ನೂ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನಾದ ವಿಭೀಷಣನೇ, ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು, ನಾನು ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಸಖನೇ, ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಬೇಗನೆ ನನಗೆ ವಿಮಾನವನ್ನು ತರಿಸು; ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಉಚಿತವಾದೀತು?’ ವಿಭೀಷಣನ ಯಾಚನೆ ‘ಪ್ರೇಷ್ಯೋಽಹಮ್’ (ನಾನು ಸೇವಕ) ಎಂಬ ವಿನಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ರಾಜನಾದರೂ ಅವನು ರಾಮನ ಸೇವಕನೇ. ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಅಷ್ಟೇ ಮಧುರ — ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಯುರ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ’ (ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ) ಎಂದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಅನುಜಾನೀಹಿ ಮಾಂ ಸೌಮ್ಯ…’) ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದಕ್ಕಿಂತ (‘ಉಪಸ್ಥಾಪಯ ಮೇ ಶೀಘ್ರಂ…’) ಮೊದಲು ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸ್ಮರಣೆ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಯಾಚನೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಆಗ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅವನು ಭರತನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ಆ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗುಹಂ ಚ ಸುಹೃದಂ’ (ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಗುಹನನ್ನೂ) ಎಂಬ ಗುಹನ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಅವನ ಸಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಭರತನ ದರ್ಶನ, ತಾಯಂದಿರ ದರ್ಶನ, ಪೌರರ ದರ್ಶನ; ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು, ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಕೃತಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಮೇ ವಾಸಃ ಕಥಂ ಸ್ಯಾದಿಹ ಸಮ್ಮತಃ’ (ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಸಿದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಹೇಗೆ ಉಚಿತ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾರಣ — ‘ಯದಿ ಸ್ಮರಸಿ ಮೇ ಗುಣಾನ್’ (ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ) — ಅವನ ಹೃದಯದ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ತೊರೆದಿದ್ದನು. ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಸನ್ಮಾನ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಸನ್ಮಾನರೂಪವಾಯಿತು. ವಿಭೀಷಣನ ಒತ್ತಾಯ, ರಾಮನ ತ್ವರೆ — ಎರಡೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿರೋಧವೂ ಮಧುರ.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ಆ ವಿಮಾನದ ಅಂಗಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಅದರ ವೇದಿಕೆಗಳು ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳದ್ದು, ಅದು ಸುತ್ತಲೂ ಕೂಟಾಗಾರಗಳಿಂದ (ಮೇಲ್ಮಹಡಿಯ ಕೋಣೆಗಳಿಂದ) ಆವೃತವಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಬಿಳಿಯ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಹಡಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಗಂಟೆಗಳ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಧುರವಾಗಿ ನಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅದು ಮೇರುಶಿಖರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿತ್ತು, ಮುತ್ತು-ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಮಹಡಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ನೆಲಗಳು ಸ್ಫಟಿಕದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದ್ದವು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳು ವೈಡೂರ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದವು, ಅದು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳ ಆ ವಿಮಾನ ಬಂದುನಿಂತುದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತನು. ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ಕಾಣುವ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ ಆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಉದಾರಸತ್ತ್ವನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆಗ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನದ ವರ್ಣನೆ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಚಿತ್ರದಂತಿದೆ — ವೇದಿಕೆಗಳು, ಕೂಟಾಗಾರಗಳು, ಕಿಟಕಿಗಳು, ಮಹಡಿಗಳು, ನೆಲಗಳು, ಆಸನಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ರತ್ನಮಯ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡಿದ್ದ ಪುಷ್ಪಕ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೇವೆಗೆ ಬಂದಿದೆ. ‘ಮನೋಜವಮ್’ (ಮನೋವೇಗವುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದ ಅದರ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಮತ್ತು ಗಂಟೆಗಳ ಮಧುರ ನಾದ ಅದರ ಚಲನೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ವನವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಈಗ ದಿವ್ಯವಾಹನವನ್ನೇರಲಿದ್ದಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ನಿರ್ಮಿತಿ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಲೈಃ ಸ್ಫಟಿಕಚಿತ್ರಾಂಗೈಃ’ ಎಂಬುದು ನೆಲದ ವರ್ಣನೆ, ‘ವರಾಸನೈಃ’ ಎಂಬುದು ಆಸನಗಳದ್ದು, ‘ಮಹಾರ್ಹಾಸ್ತರಣೋಪೇತೈಃ’ ಎಂಬುದು ಹಾಸಿಗೆಗಳದ್ದು — ಹೀಗೆ ವಿಮಾನ ಚಲಿಸುವ ಅರಮನೆಯಂತಿದೆ. ಪತಾಕೆಗಳ ಬಿಳುಪು ಶಾಂತಿಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಅಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಸೇವಕನಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಾರೋಹಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಪುಷ್ಪಕವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು — ಅದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆಗೆ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿತ್ತು — ಈಗ ಅದೇ ಅವಳು ಮನೆಗೆ ಮರಳುವ ವಾಹನವಾಗಲಿದೆ. ರಾವಣನ ದರ್ಪದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿದ್ದುದೇ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ವಾಹನವಾಯಿತು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२१॥