ಸರ್ಗ
ವಾನರಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕಾರೋಹಣ
ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ರತ್ನಧನಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸತ್ಕಾರ, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನ ವಿಮಾನಾರೋಹಣ, ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲು ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಎಲ್ಲರ ಪುಷ್ಪಕಾರೋಹಣ, ವಿಮಾನದ ಹಾರಾಟ
ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಮುಂದಾದನು. ಕೈಮುಗಿದು ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ‘ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ರಾಘವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಭೀಷಣನೇ, ಈ ವನವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಇವರನ್ನು ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನಗಳಿಂದಲೂ ಸತ್ಕರಿಸು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಇವರೊಡನೆ ಸೇರಿ ನೀನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದೆ; ಇವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಣಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಈ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ಧನ-ರತ್ನಗಳ ದಾನದಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಇವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸು. ಕೃತಜ್ಞನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೀಗೆ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರು ತೃಪ್ತರಾಗುವರು. ದಾನಶೀಲನೂ, ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ, ದಯಾಳುವೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ರಾಜನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನರೇಶ್ವರನೇ, ದಾನ-ಮಾನಾದಿ ಪ್ರೀತಿಕಾರಕ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಸಾವಿಗೆ ಒಡ್ಡುವ ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೇವಕರ ಸತ್ಕಾರ, ದಾನ, ಸಂಗ್ರಹ, ದಯೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯೋಪಶೃಣ್ವತಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸಾಕ್ಷಿ — ಈ ಉಪದೇಶ ಅವನಿಗೂ ಆಗಿದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯ ರಾಜನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೇ ದಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ತ್ಯಾಗೀ ಸಂಗ್ರಹೀ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಕೂಡಿಡುವವನು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ದಾನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಜನರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸದೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವ ರಾಜನನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಸೈನಿಕರು ‘ನಾವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಪತನಕ್ಕೂ ಇದೇ ಒಂದು ಕಾರಣ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ — ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನ ನೀತಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ; ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಅದು ಮೊದಲ ರಾಜಶಿಕ್ಷಣ. ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಮೂಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತನಗೆ ಅಲ್ಲ, ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಭೀಷಣನು ರತ್ನ-ಧನಗಳನ್ನು ಹಂಚಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರತ್ನ-ಧನಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ವಾನರಯೂಥಪರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು. ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತ, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಿರಿ; ನನ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಸ್ನೇಹಿಯೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಗೆಳೆಯನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ ನೀನು ಮಾಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ತೆರಳು. ವಿಭೀಷಣನೇ, ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ನಾನು ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಲಜ್ಜಮಾನಾಂ’ (ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪತಿಯ ತೊಡೆಯೇರಲು ಅವಳು ನಾಚುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ. ‘ಅನುಜ್ಞಾತಾ ಮಯಾ’ (ನನ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯಂತಿದೆ, ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ’ (ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಮಿತ್ರರ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಅಧಿಕಾರದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಎರಡೂ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ‘ಧರ್ಮಭೀರುಣಾ’ (ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಮರೆತು ಕೇವಲ ಅವನ ಸಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ‘ಸೇಂದ್ರಾ ಅಪಿ ದಿವೌಕಸಃ ನ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಷಯಿತುಂ ಶಕ್ತಾಃ’ (ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಕಸಿಯಲಾರರು. ರಾಮನು ತಾನು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತವಕಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ವಿಕ್ರಾಂತೇನ ಧನುಷ್ಮತಾ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಈಗಲೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಅವನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಾವು ಅಲ್ಲಿನ ವನಗಳಲ್ಲೂ ಉಪವನಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇವೆ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬೇಗನೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇವೆ.’ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರೊಡನಿದ್ದ ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ಪಡೆಯಲಿರುವ ಸಂತೋಷ — ಅದು ಪ್ರಿಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯತರವಾದದ್ದು, ಅದು ನನಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ವಾನರರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನೇ, ನೀನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಏರು.’ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಮುದ್ಯುಕ್ತಾ ವಿಚರಿಷ್ಯಾಮೋ ವನಾನ್ಯುಪವನಾನಿ ಚ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾನರರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸರಳವೂ ಮಧುರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲು, ಅವನ ತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಭಿಷೇಕಾರ್ದ್ರಮ್’ (ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ತೊಯ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ರಮ್ಯ — ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರು ಉತ್ಸುಕರು. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತಡೆಯಬಾರದೆಂದು ‘ಪ್ರತಿಗಚ್ಛತ’ (ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವರು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ಅವನು ‘ಪ್ರಿಯಾತ್ಪ್ರಿಯತರಮ್’ (ಪ್ರಿಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯತರ) ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಬಿಟ್ಟು ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಸಖ್ಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು.
ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು; ಮಂತ್ರಿಸಹಿತನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಏರಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಏರಿದ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಕುಬೇರನ ಆ ವಿಮಾನವು ರಾಘವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು. ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನದ ಅದ್ಭುತ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಾಕುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ, ಯಾರೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ನೂಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಕುಬೇರವತ್’ (ಕುಬೇರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉಚಿತ — ಪುಷ್ಪಕ ಕುಬೇರನ ವಿಮಾನ; ಈಗ ರಾಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಡೆಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಂಸಯುಕ್ತೇನ’ (ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಮಾನದ ಹಂಸಾಕೃತಿಯನ್ನೋ ಹಂಸಗಳು ಎಳೆಯುವುದನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ವಿಮಾನ ಹಾರುತ್ತದೆ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ ಅದರ ಗುಣ ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಃ ಪ್ರತೀತಶ್ಚ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದಿದೆ, ಸೀತೆ ದೊರೆತಿದ್ದಾಳೆ, ಮಿತ್ರರು ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಈಗ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವುದೊಂದೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२२॥