ಸರ್ಗ
ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ
ಪುಷ್ಪಕದಿಂದ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಲಂಕೆಯ ರಣಭೂಮಿ, ಸೇತುವೆ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕ, ಪಂಪೆ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಪಂಚವಟಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಗಂಗೆ-ಯಮುನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು; ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರ ಆರೋಹಣ
ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ, ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನ ಮಹಾನಾದದೊಂದಿಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿರುವ ತ್ರಿಕೂಟಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿರುವ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಸೀತೆ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಿರುವ ಈ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡು — ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಸಂಹಾರ ನಡೆಯಿತು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ವರ ಪಡೆದಿದ್ದ, ಲೋಕವನ್ನು ಕಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ನಿನಗಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಹಂಸಯುಕ್ತಂ ಮಹಾನಾದಮುತ್ಪಪಾತ ವಿಹಾಯಸಮ್’ ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪಪಾತ ಮಹಾಮೇಘಃ ಶ್ವಸನೇನೋದ್ಧತೋ ಯಥಾ’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಹಾರಿತು) ಎಂದಿದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಏಷ ದತ್ತವರಃ ಶೇತೇ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಯಾತ್ರಾವರ್ಣನೆ — ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಇಡೀ ದಾರಿಯನ್ನು ವಿಪರೀತಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಂಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗೆ. ಇದರಿಂದ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದವರೆಗೆ ಸೀತಾವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳು ಈಗ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ರಣಭೂಮಿ — ಅದು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಕರ ಸ್ಥಳ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ತವ ಹೇತೋಃ’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದತ್ತವರಃ’ (ವರ ಪಡೆದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವರ ಬೇಡುವಾಗ ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಶಶಿನಿಭಾನನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರಮುಖಿ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಅವಳ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಹ ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿದೆ — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಂಸಯುಕ್ತಮ್’ (ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಿಮಾನದ ಶೋಭೆಯೂ, ‘ಮಹಾನಾದಮ್’ (ಮಹಾನಾದದೊಂದಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಕುಶಲ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಂತೆ ಮೊದಲು ತಾನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ನಿಶಾಚರನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಹತರಾದರು; ಇಲ್ಲಿ ವಾನರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಷೇಣನಿಂದ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ ಹತನಾದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನಿಂದ ವಿಕಟನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾದನು; ನೋಡಲೂ ಅಸಾಧ್ಯನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಅಕಂಪನ, ಇತರ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಕುಂಭ ಮತ್ತು ಕುಂಭ ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ದಂಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು; ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ನನ್ನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅಕಂಪನ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ — ಇವರು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ರೂಪದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸವತಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನಿಗಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು.’ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಏಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಎಂಟನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಅಕಂಪನ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ — ಇವರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಂತೆ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಅಕಂಪನನ ಹೆಸರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (9.1, 12.1) — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದೇ ಪುನರುಕ್ತಿ. ವಾನರವೀರರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತ, ಸುಷೇಣ, ಅಂಗದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇದರಿಂದ ವಿಜಯ ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಾಧನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಾಗ್ರೇಣ’ (ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ) ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾಸ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು — ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು ಮೊದಲಾದವು — ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳೆಂದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆ ಲಂಕೆಯ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವಳಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಳವಾರು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ.
‘ಸುಂದರಮುಖಿ, ಇದು ಸಮುದ್ರದ ತೀರ್ಥ (ದಡ); ಇಲ್ಲಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಾವು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದೆವು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ನಳಸೇತು ಇದು. ವೈದೇಹಿ, ಕದಡಲಾಗದ, ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ, ಅಪಾರವೆಂಬಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡು. ಮೈಥಿಲಿ, ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹಿರಣ್ಯನಾಭನನ್ನು ನೋಡು. ಸಮುದ್ರದ ಮಡಿಲಲ್ಲಿರುವ ಇದು ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಬಿಡಾರದ ಸ್ಥಳ; ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ವಿಭುವಾದ ಮಹಾದೇವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಇದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರ್ಥ, ಸೇತುಬಂಧವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು; ಇದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ, ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದ್ದು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದನು. ಸೀತೆ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದೆನು.’ ಅನಂತರ ವಾಲಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರವನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರೀತಿ-ಸಂಕೋಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರವರೆಗೆ (ಬಿಡಾರ, ಮಹಾದೇವನ ಅನುಗ್ರಹ, ಸೇತುಬಂಧತೀರ್ಥ, ಮಹಾಪಾತಕನಾಶನ) — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇದು ರಾಮೇಶ್ವರತೀರ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇದನ್ನು, ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತರಾಗಿ ಅವರು (ಮಹಾದೇವರು) ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯದರವರೆಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಂಡಿವೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿರಣ್ಯನಾಭನು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನು ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ‘ಲವಣಾರ್ಣವೇ’ (ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಲಿಲಾರ್ಣವೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಸೇತುವೆಯ ದರ್ಶನ ರಾಮನ ಮಹತ್ತಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದುದು ನಳನ ಕೌಶಲದಿಂದಲೂ ವಾನರರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ‘ತವ ಹೇತೋಃ’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಸೇತುವೆಯಲ್ಲೂ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಎಂಬುದು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಉಪಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆ ಜಾಗೃತವಾಗಿದೆ.
ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜನೇ, ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರಿಂದಲೂ ಇತರ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವೈದೇಹಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಅವಳಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಹೇಳು — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲಿ. ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಬಾ; ವಾನರಾಧಿಪನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು, ಹೋಗೋಣ.’ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಿಯೆ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ರಾಘವನು ಅನುಮತಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನೀನು ತ್ವರೆಮಾಡು; ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಾವು ಹೋಗೋಣ, ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ತೋರಿಸೋಣ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ತಾರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕರೆದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಹೊರಡಬೇಕು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ನನಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವಾಗುವುದು; ಪೌರ-ಜಾನಪದರೊಡನೆ ರಾಮನ ನಗರಪ್ರವೇಶವನ್ನೂ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರ ವೈಭವವನ್ನೂ ನೋಡೋಣ.’ ತಾರೆಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದರು. ಅವರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಮೇಲೆದ್ದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ತಿಲಕಟೀಕಾಕಾರನ ಮತದಂತೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಮಾನ ಒಂದು ದಿನ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು; ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಹೊರಟಿತು; ಅದೇ ದಿನ ಅಂಗದನ ಯುವರಾಜಾಭಿಷೇಕವೂ ನಡೆಯಿತು — ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದ (291.58–59) ಆಧಾರದಿಂದ. ಸೀತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಅವಳ ಸ್ನೇಹಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಜೊತೆಗಾತಿಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಣಯಸಾಧ್ವಸಾ’ (ಪ್ರೀತಿ-ಸಂಕೋಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಅವಳ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ಪಾತ್ರವೂ ಮಧುರ — ಅವಳೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕಳು. ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಏವಮಸ್ತು’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು — ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಅವಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ ಪೂರೈಸಲು ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ‘ಅಭಿತ್ವರಯ’ (ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅವನ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕಾದ ಮೂರು ಸಂಗತಿಗಳಿವೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆ, ರಾಮನ ನಗರಪ್ರವೇಶ, ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ವೈಭವ — ಇದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕುತೂಹಲ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರು ‘ನೇಪಥ್ಯವಿಧಿಪೂರ್ವಮ್’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು) ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಮಂಗಳಾಚಾರದ ಪಾಲನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಮಾನ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಉತ್ಸವಸಮೂಹದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಸೀತೆ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಮಹಾ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದೆ; ಸೀತೆ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ. ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪಂಪೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದೆ. ಇದರ ದಡದಲ್ಲಿ ನಾನು ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ಶಬರಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ಕಬಂಧನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಸೀತೆ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ವಿಲಾಸಿನಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿನಗಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ದೂಷಣನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನನ್ನ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾದನು.’ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಕರುಣಾಜನಕ — ಪಂಪೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಲಾಪ, ಶಬರಿಯ ಭಕ್ತಿ, ಕಬಂಧನ ಉಪದೇಶ, ಜಟಾಯುವಿನ ಬಲಿದಾನ. ‘ತ್ವಯಾ ವಿಹೀನೋ ಯತ್ರಾಹಂ ವಿಲಲಾಪ ಸುದುಃಖಿತಃ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದೆ) ಎಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಹೃದಯದ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಿಯಾವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದ್ದನು. ಜಟಾಯುವನ್ನು ‘ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ಬಲೀ’ (ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ಬಲಿದಾನವನ್ನು ರಾಮನು ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ‘ಯತ್ರ ಯುದ್ಧಂ ಮಹದ್ವೃತ್ತಂ ತವಹೇತೋರ್ವಿಲಾಸಿನಿ, ರಾವಣಸ್ಯ ನೃಶಂಸಸ್ಯ ಜಟಾಯೋಶ್ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ’ (ವಿಲಾಸಿನಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜಟಾಯುವಿಗೂ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ) ಎಂಬ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಜಟಾಯುಶ್ಚ ಮಹಾತೇಜಾಸ್ತವ ಹೇತೋರ್ವಿಲಾಸಿನಿ, ರಾವಣೇನ ಹತೋ ಯತ್ರ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬ ಬೇರೆ ಪಾಠವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ 6.111.019ರ ತೃತೀಯಾರ್ಧಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ. ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕ, ಪಂಪೆ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಅನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ; ರಾಮನು ಹೇಗೆ ಬಂದನೋ ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯವೇ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮೂಲವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಶಬರಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಲೇ ಅವಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಳು.
‘ಸುಂದರವರ್ಣೆಯೇ, ಇದು ನಮ್ಮ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳ; ಶುಭದರ್ಶನೆಯೇ, ಆ ಸುಂದರವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದು ರಮ್ಯವಾದ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಶುಭಳಾದ ಗೋದಾವರಿ; ಬಾಳೆಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಆಶ್ರಮ; ವೈದೇಹಿ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರ ಶಕ್ರನು ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾ ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಿರಾಧನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ತೆಳುನಡುವಿನವಳೇ, ದೇವಿ, ಆ ತಾಪಸರು ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಕುಲಪತಿ ಅತ್ರಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸೀತೆ, ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ತಾಪಸಿ ಅನಸೂಯೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಸುಂದರಿ, ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ನನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದನು.’ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ದರ್ಶನ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ದುಃಖದ ಆರಂಭಸ್ಥಾನ. ರಾಮನು ಅದನ್ನೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಆ ದುಃಖ ಮುಗಿದಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧವಧೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು (6.111.025ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ) ಅತ್ರ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ (024ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ) ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ಥಾನಾಂತರ, ಲೋಪವಲ್ಲ. ಅನಸೂಯೆಯ ಹೆಸರು ಮೂಲದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ತಾಪಸೀ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ (ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ತಾಪಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಅನಸೂಯಾದೇವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸ್ಮರಣೆ ಭರತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದವನು ಈಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಗಳ ಕ್ರಮ — ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಶರಭಂಗ, ಅತ್ರಿ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ವಿಪರೀತಕ್ರಮ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಅತ್ರಿಯನ್ನು, ಅನಂತರ ವಿರಾಧನನ್ನು, ಶರಭಂಗರನ್ನು, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರನ್ನು, ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಲುಪಿದ್ದನು. ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಇಂದ್ರನ ಆಗಮನ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದನು.
‘ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಯಮುನೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಮೈಥಿಲಿ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹೂತುಂಬಿದ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಪುಣ್ಯನದಿ ಗಂಗೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಶೃಂಗವೇರಪುರ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಖ ಗುಹನಿದ್ದಾನೆ; ಸೀತೆ, ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸರಯೂ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆ, ಇದೇ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ವೈದೇಹಿ, ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಜಿಗಿದು ಆ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆಗ ಬಿಳಿಯ ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂಗಳಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಾನರರು ಕಂಡರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಪ್ರಣಾಮಂ ಪುನರಾಗತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ನಮಸ್ಕರಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಭಾವಶಿಖರ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮಾತೃಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಪತ್ನಿ ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ. ಸರಯೂವನ್ನು ‘ಯೂಪಮಾಲಿನೀ’ (ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ದಡದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜರ ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳಿವೆ, ಅವು ಆ ವಂಶದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ‘ಉತ್ಪತ್ಯೋತ್ಪತ್ಯ’ (ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಜಿಗಿದು) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಅವರ ಮಕ್ಕಳಂತಹ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಿಗಿಜಿಗಿದು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅದರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವನು. ‘ಸಖಾ ಮಮ’ (ನನ್ನ ಸಖ) ಎಂಬ ಗುಹನ ಸ್ಮರಣೆ ಆ ನಿಷಾದರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಒಯ್ಯುವನು. ಯಮುನೆ-ಗಂಗೆ-ಸರಯೂ ಈ ಮೂರು ನದಿಗಳ ದರ್ಶನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಅನುಕ್ರಮದಂತಿದೆ — ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮ, ಗಂಗೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ರಾಜ್ಯ, ಸರಯೂ ದಡದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ನಗರ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರಾಗತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಸನ್ಮಾನದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ್ದಾಳೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ತಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸದೆ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ ದೂರದಿಂದಲೇ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२३॥