ಸರ್ಗ
ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮನ
ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಪಂಚಮಿಯಂದು ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವುದು, ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಭರತ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಕ್ಷೇಮಪ್ರಶ್ನೆ, ಭರದ್ವಾಜರ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತದ ಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ರಾಮನ ವರಯಾಚನೆ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಂದ ಹಣ್ಣು-ಹೂ-ಮಧುಗಳ ಸ್ರಾವ
ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ, ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಂದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸಂಯಮದಿಂದ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತಪೋಧನರಾದ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಭಿಕ್ಷವೂ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಇದೆಯೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಿರಾ? ಭರತನು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆಯೇ?’ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಭರತನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮ.’ ‘ಪೂರ್ಣೇ ಚತುರ್ದಶೇ ವರ್ಷೇ’ (ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು; ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ಒಂದು ದಿನವೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದೆ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ, ಅನಂತರ ಭರತನ ರಾಜಧರ್ಮ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ಜೀವನ; ರಾಜನ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರದ್ವಾಜರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೂ ಸಂತೋಷವೂ ಸುದ್ದಿ ಶುಭವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಆಜ್ಞಾವಶತ್ವೇ’ (ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನ ರಾಮನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ರಾಜನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪಾದುಕೇ ತೇ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬುದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪಾದುಕಾಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಂಕದಿಗ್ಧಸ್ತು ಭರತಃ’ (ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಭರತ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಆಜ್ಞಾವಶತ್ವೇ ಭರತಃ’ ಎಂದಿದೆ.
‘ಹಿಂದೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಮೂವರಾಗಿದ್ದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದಲೂ ವಂಚಿತನಾದ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ, ಕಾಡಿನ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಯುದ್ಧಜಯಿಯೇ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಈಗಲಾದರೋ ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ, ಮಿತ್ರರ ಗುಂಪು-ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಪಡೆದ ವಿಪುಲ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ.’ ಭರದ್ವಾಜರು ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ರಾಮನು ನಿರ್ಧನ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನು, ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯೊಡನಿದ್ದವನು, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವನಂತಿದ್ದವನು; ಈಗ ಅವನು ವಿಜಯಿ, ಮಿತ್ರರಿಂದಲೂ ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದವನು, ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು. ‘ಸ್ತ್ರೀತೃತೀಯಮ್’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಮೂವರಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ರಮ್ಯ — ಆಗ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಎಂಬ ಮೂವರೇ ಇದ್ದರು; ಈಗ ಸಾವಿರಾರು ಸಹಾಯಕರು. ಋಷಿಯ ಕರುಣೆಯೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಎರಡೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ — ಅವರು ರಾಮನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತರು, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖಿತರು. ‘ಸ್ವರ್ಗಚ್ಯುತಮಿವಾಮರಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೇವನೇ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಜನಸ್ಥಾನವಧಾದಿಕಮ್’ (ಜನಸ್ಥಾನದ ವಧೆ ಮೊದಲಾದವು) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಜನಸ್ಥಾನನಿವಾಸಿನಾ’ (ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಗ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬಂದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆಗಲೂ ಭರದ್ವಾಜರು ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ಆರಂಭಕ್ಕೂ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬರೇ ಋಷಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.
‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನ ಈ ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದಳು. ಮಾರೀಚನ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ, ಕಬಂಧನ ದರ್ಶನ, ಪಂಪೆಗೆ ಆಗಮನ, ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯ ಸಖ್ಯ, ವೈದೇಹಿಯ ಹುಡುಕಾಟ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ, ವೈದೇಹಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಮೇಲೆ ನಳನು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರೀತಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಯೂಥಪರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟ ರೀತಿ, ಮಕ್ಕಳು-ಬಂಧುಗಳು-ಮಂತ್ರಿಗಳು-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ರೀತಿ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಸಮಾಗಮ, ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ವರ ಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ — ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುವ ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಬರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಮಾಯಣದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ. ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ರಾಮನ ವಿಜಯದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಋಷಿಯ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು, ತಿಳಿಸುವವರು ಎಂದು; ಅಥವಾ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಿಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭರದ್ವಾಜರ ಜ್ಞಾನ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ, ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಲೌಕಿಕ. ‘ದೇವಕಂಟಕೇ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ವಧೆ ಸರ್ವಲೋಕಹಿತಕರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಸಮಾಗಮವನ್ನೂ ವರದಾನವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಈ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಾಳೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣುಬಿಡಲಿ, ಮಧುವನ್ನು ಸುರಿಸಲಿ; ಅಮೃತದ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಹಣ್ಣುಗಳು ಇರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ, ಆ ಮಾತಿನ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿನ ಮರಗಳು ಸ್ವರ್ಗದ ಮರಗಳಂತಾದವು. ಹಣ್ಣಿಲ್ಲದವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂವಿಲ್ಲದವು ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದವು, ಒಣಗಿದ್ದ ಮರಗಳು ಪೂರ್ಣ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಧುವನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು — ಹೋಗುವವರ ಸುತ್ತಲೂ ಮೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಫಲಗಳನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರಂತೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸವಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ವರ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಬೇಡಿದಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ವೋ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ’ (ನಾಳೆ ಹೋಗುವೆ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಮನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದೊಂದಿಗೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಭವಂತು ಮಾರ್ಗೇ ಭಗವನ್’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಪಾದಪಸಂನಿಭಾಃ’ (ಸ್ವರ್ಗದ ಮರಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮರಗಳು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಂತಾದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಭರದ್ವಾಜರು ತಪೋಬಲದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದ್ದರು; ಈಗ ರಾಮನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಅಂತಹದೇ. ವಾನರರ ‘ಸ್ವರ್ಗಜಿತೋ ಯಥೈವ’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ವಿಜಯದ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಈಗ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२४॥