ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನ ನಂದಿಗ್ರಾಮಗಮನ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ಶುಭಸುದ್ದಿ
ರಾಮನ ಸಂದೇಶ, ಭರತನ ಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಆದೇಶ, ಹನುಮಂತನ ಪಯಣ, ಗುಹನೊಡನೆ ಭೇಟಿ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಾಪಸನಾದ ಭರತನ ದರ್ಶನ, ಶುಭಸುದ್ದಿಯ ನಿವೇದನೆ, ಭರತನ ಮೂರ್ಛೆ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಬಹುಮಾನ
ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನು ದೂರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚಿಂತಿಸತೊಡಗಿದನು. ಸುಗ್ರೀವಾದಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತ, ತ್ವರಿತಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ವಾನರರತ್ತ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿದನು; ಅನಂತರ ಧೀಮಂತನೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ವಾನರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಜಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿಷಾದಾಧಿಪತಿ ಗುಹನಿಗೆ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ನಾನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ, ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದೇನೆಂದು ಕೇಳಿ ಗುಹನು ಸಂತೋಷಪಡುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನನಗೆ ನನ್ನಂತೆಯೇ ಇರುವ ಸಖ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಅವನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಭರತನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುವನು. ಅನಂತರ ಭರತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳು; ಪತ್ನಿಸಹಿತನಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದವನಾಗಿ ನಾನಿರುವುದನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಮಿತ್ರನಾದ ಗುಹನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವನೇ ರಾಮನನ್ನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿದ್ದನು. ‘ಆತ್ಮಸಮಃ ಸಖಾ’ (ನನ್ನಂತೆಯೇ ಇರುವ ಸಖ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಷಾದರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ‘ಪ್ರಿಯಕಾಮಃ ಪ್ರಿಯಂ ರಾಮಸ್ತತಸ್ತ್ವರಿತವಿಕ್ರಮಃ’ ಎಂದೂ, ಎರಡನೆಯದು ‘ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ…’ ಎಂದೂ ಇದೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಅರ್ಧಗಳ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಗತ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬುದೂ ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯ. ‘ನೃಪತಿಮಂದಿರೇ ಜನಃ ಕುಶಲೀ ವಾ’ (ರಾಜಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ, ಭರತನ, ಶತ್ರುಘ್ನನ, ಪುರವಾಸಿಗಳ ಕ್ಷೇಮದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಗುಹನಿಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಾರಿಯೂ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಭರತನೊಡನೆ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯ. ‘ಸಭಾರ್ಯಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್’ (ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಂವಾದ, ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ಮೈಥಿಲಿಯ ಹುಡುಕಾಟ, ಮಹಾಜಲರಾಶಿಯಾದ ಅಕ್ಷಯ ನದೀಪತಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದ ರೀತಿ, ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋದುದು ಮತ್ತು ಸಾಗರದರ್ಶನ, ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ರೀತಿ, ರಾವಣನು ಹತನಾದ ರೀತಿ, ಮಹೇಂದ್ರ-ಬ್ರಹ್ಮ-ವರುಣರಿಂದ ವರದಾನ, ಮಹಾದೇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ತಂದೆ ದಶರಥನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆಯೂ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯೂ ನಾನು ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು. ಶತ್ರುಗಣಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು, ಅನುಪಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದೂ ಹೇಳು.’ ಅನಂತರ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಆದೇಶ — ‘ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಯಾವ ಮುಖಭಾವವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೂ. ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣದಿಂದ, ನೋಟದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನೂ ಇಂಗಿತಗಳನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ರಾಜ್ಯ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಬದಲಿಸದು? ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಡನಾಟದಿಂದಲೋ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದಲೋ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಭರತನು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ಆ ರಘುನಂದನನೇ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ. ವಾನರನೇ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಅರಿತು, ನಾವು ದೂರ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ರಾಜನೀತಿಜ್ಞನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಾಸ್ತು’ (ಆಳಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗಬುದ್ಧಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು, ‘ನನಗೆ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ತನ್ನ ವನವಾಸದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ವರದಾನದ ಉಲ್ಲೇಖ — ರಾವಣವಧೆಯ ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು, ದಶರಥನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಮಗನನ್ನು ಕಂಡನು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಯಮಾಕಾರಂ ಭಜತೇ’ (ಯಾವ ಆಕಾರವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೋ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆಕಾರ ಎಂದರೆ ಮುಖದ ಭಾವ; ‘ಇಂಗಿತಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಭಾವದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಈ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು ಎಂಬುದು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ‘ಕಸ್ಯ ನಾವರ್ತಯೇನ್ಮನಃ’ (ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಬದಲಿಸದು) ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ — ರಾಜ್ಯ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, ಭರತನೂ ಮನುಷ್ಯನೇ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗತ್ಯಾ’ (ಒಡನಾಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ ವಿವರಣೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಒಡನಾಟ, ಅಥವಾ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜವೈಭವದ ಸಂಸರ್ಗ. ‘ಯಾವನ್ನ ದೂರಂ ಯಾತಾಃ ಸ್ಮಃ’ (ನಾವು ದೂರ ಹೋಗುವುದರೊಳಗೆ) — ನಾವು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಷ್ಟರೊಳಗೆ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗು; ಭರತನ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ನಾವು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ — ಇದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದ ಆಶಯ. ರಾಮನ ಈ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ತಮ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಅವನು ಭರತನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧವೂ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದರೆ ರಾಮನು ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವನು — ಇದೇ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ.
ಹೀಗೆ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಂತನು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಮಹಾಸರ್ಪವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಗರುಡನು ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗುವಂತೆ ಅವನು ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ತನ್ನ ತಂದೆ ವಾಯುವಿನ ಮಾರ್ಗವೂ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನ ಶುಭನೆಲೆಯೂ ಆದ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ದಾಟಿ, ಗಂಗೆ-ಯಮುನೆಗಳ ಭೀಕರ ಸಂಗಮವನ್ನು ದಾಟಿ, ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಗುಹನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಶುಭವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಸಖನಾದ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭರದ್ವಾಜರ ಮಾತಿನಂತೆ ಇಂದು ಪಂಚಮಿಯ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಳೆದು, ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಬರುವ ರಾಘವನನ್ನು ನೀನು ಇಲ್ಲೇ ಕಾಣುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರೋಮಾಂಚಿತನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವೇಗಶಾಲಿ ಹನುಮಂತನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮತೀರ್ಥವನ್ನೂ, ವಾಲುಕಿನೀ ನದಿಯನ್ನೂ, ವರೂಥಿಯನ್ನೂ, ಗೋಮತಿಯನ್ನೂ, ಭಯಂಕರವಾದ ಸಾಲವನವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ, ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ, ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು — ದೇವೇಂದ್ರನ ನಂದನೋದ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥದಲ್ಲೂ ಇರುವ ಮರಗಳಂತೆ ಅವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ‘ಪಿತೃಪಥ’ ಎಂದರೆ ವಾಯುಪುತ್ರನ ಅಂತರಿಕ್ಷಮಾರ್ಗ; ರಾಮತೀರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮತೀರ್ಥ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗರುಡನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವೇಗವೂ ಲಕ್ಷ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎರಗುವಂತೆ, ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾನುಷಂ ರೂಪಂ ಧಾರಯನ್’ (ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) — ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಹೆದರಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರೂಪ. ಗುಹನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವಾಗ ‘ಪಂಚಮೀಮ್ ಅದ್ಯ ರಜನೀಮ್’ (ಇಂದು ಪಂಚಮಿಯ ರಾತ್ರಿ) ಎಂಬ ತಿಥಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪೂರ್ತಿ ಪಂಚಮಿಯಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ನಾಳೆ ರಾಮನು ಬರುವನು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು, ನಾಳೆ ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿಚಾರಯನ್’ (ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) — ಯಾವ ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಾರ್ಯ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ನದಿಗಳ, ಕಾಡುಗಳ, ಜನಪದಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕೋಸಲದೇಶದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಭರತನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಖವಾಗಿಯೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ನಂದಿಗ್ರಾಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಂತಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮತ್ತೆ ‘ಲಂಘಯಿತ್ವಾ’ (ದಾಟಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಿಂದೆ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಂತೆ; ಹನುಮಂತನ ಜೀವನವೇ ಲಂಘನಗಳ ಪರಂಪರೆ. ಗುಹನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸಂದೇಶ ‘ಸಖಾ ತು ತವ’ (ನಿನ್ನ ಸಖ) ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಗುಹನನ್ನು ತನ್ನ ಸಖನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕನೆಂದಲ್ಲ; ಇದು ಗುಹನಿಗೆ ಮಹಾ ಗೌರವ. ಗುಹನಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಹಾರಿದನು, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಲವನವು ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ‘ಭೀಮಮ್’ (ಭಯಂಕರ). ನಂದಿಗ್ರಾಮವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ; ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು.
ಆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆಯೂ ಆನಂದಿಸುತ್ತ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಆಶ್ರಮವಾಸಿಯಾದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡನು — ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ದೀನನಾದ, ಕೃಶನಾದ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾದ, ಮೈಗೆಲ್ಲ ಕೊಳೆ ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಅಣ್ಣನ ಸಂಕಷ್ಟದಿಂದ ಸೊರಗಿದ್ದ, ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯಾದ ತಾಪಸ, ಧರ್ಮಾಚಾರಿ; ಎತ್ತರವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಜಟಾಭಾರವುಳ್ಳವನು, ನಾರುಬಟ್ಟೆ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಸಂಯಮಿ, ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿ; ರಾಮನ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದವನು, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಜನರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭಯಗಳಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು. ಶುಚಿಗಳಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ, ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಪುರೋಹಿತರೂ, ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಪೌರರೂ ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಧಾರಿಯಾದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಭರತನ ಚಿತ್ರವೇ ರಾಮನ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ — ರಾಜ್ಯಲೋಭವಿರುವವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ಪಾದುಕೆಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ದೇಹಬಂಧಮ್ ಇವ ಅಪರಂ ಧರ್ಮಮ್’ (ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಧರ್ಮದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಭರತನು ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಎರಡನೆಯ ಧರ್ಮವೇ. ಕವಿ ಭರತನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓದುಗನು ಅವನನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ — ಮೊದಲು ವೇಷ, ಅನಂತರ ಶರೀರ, ಅನಂತರ ಆಹಾರ, ಅನಂತರ ಮನಸ್ಸು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ. ‘ಪಾದುಕೇ ತೇ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) — ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಅವನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ಕೇವಲ ಸೇವಕ. ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ಸೇನಾಪತಿಗಳೂ ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಜೆ. ಪೌರರೂ ಭರತನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೇ ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿನಿಯಂತಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮತೇಜಸಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ವಿ) — ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ಭರತನ ಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಂದನು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯಿತು — ಇವನು ರಾಜ್ಯಲೋಭಿಯಲ್ಲ, ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತನಾದ ತಪಸ್ವಿ.
ಕೈಮುಗಿದು ಮಾರುತಾತ್ಮಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ನಾರುಮಡಿ-ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಯಾವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅವನು ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೀನು ಅಣ್ಣ ರಾಮನೊಡನೆ ಕೂಡಿದಂತೆಯೇ ಇದ್ದೀಯೆ. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದು, ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯೂ ಅವನೊಡನಿದ್ದಾರೆ; ಮಹೇಂದ್ರನೊಡನೆ ಶಚಿಯಂತೆ ಸೀತೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಅಖಂಡಳಾಗಿ ಇದ್ದಾಳೆ.’ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೇವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಭರತನ ರಾಜತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಮುಹೂರ್ತೇ’ (ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ) ಎಂಬುದು ಸಂದೇಶದ ತುರ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಭರತನ ಶೋಕವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಂ ತ್ವಮ್ ಅನುಶೋಚಸಿ’ (ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ) — ಅನಂತರ ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕ್ರಮ ದೂತನ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಸಂತೋಷದ ಸುದ್ದಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾನಿಕರವಾಗಬಹುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮಗ್ರಾ’ (ಅಖಂಡಳು) — ಸೀತೆ ಅಕ್ಷತಳೂ ಪರಿಪೂರ್ಣಳೂ; ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಅವಳ ಶೀಲ ದೂಷಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ.
ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು, ಹರ್ಷದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಎದ್ದು, ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಶೋಕದಿಂದಲ್ಲದೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಪುಲವಾದ ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ತೋಯಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ದೇವನೋ ಮನುಷ್ಯನೋ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿ ತಂದುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು, ಉತ್ತಮವಾದ ನೂರು ಗ್ರಾಮಗಳು, ಮತ್ತು ಕುಂಡಲಧಾರಿಣಿಯರಾದ, ಸದಾಚಾರಿಣಿಯರಾದ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಸುಂದರ ಮೂಗು-ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಉತ್ತಮ ಕುಲ-ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಪತ್ನಿಯರಾಗಿ.’ ಅನಂತರ ಕಪಿವೀರನ ಬಾಯಿಂದ ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ ರಾಮಾಗಮನದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜಕುಮಾರನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅಶೋಕಜೈಃ’ (ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟದ) ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ಕಣ್ಣೀರು ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ರಾಮನ ಸಂಶಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು — ಭರತನ ಹರ್ಷ ನಿಷ್ಕಪಟವಾದದ್ದು. ಭರತನ ದಾನವೇ ಅವನ ಹರ್ಷದ ಅಳತೆ — ತನ್ನ ಬಳಿಯಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದವನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ‘ಆದರೂ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಪ್ರಿಯವಚನ ಎಲ್ಲ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿದ್ದಾದರೂ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ‘ದೇವೋ ವಾ ಮಾನುಷೋ ವಾ’ (ದೇವನೋ ಮನುಷ್ಯನೋ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಪಿಯನ್ನು ಭರತನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮಾತು ಅಲೌಕಿಕವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರ ವರ್ಣನೆ ಅಂದಿನ ರಾಜದಾನದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಅದ್ಭುತೋಪಮಮ್’ (ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುವ) ಎಂದರೆ ಸುದ್ದಿ ಅದ್ಭುತವಾದದ್ದು, ಅಸಂಭಾವ್ಯವೆಂಬಂತೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯ. ‘ಪುನಶ್ಚ’ (ಮತ್ತೆ) — ಮೂರ್ಛೆಯ ನಂತರ ದಾನದ ಮಾತು, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾತು; ಭರತನು ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२५॥