ಸರ್ಗ
ಹನುಮಂತನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಮವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು
ಭರತನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವನಪ್ರವೇಶದಿಂದ ವಿರಾಧವಧೆ, ಶೂರ್ಪಣಖಿ, ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ, ಮಾರೀಚ, ಸೀತಾಪಹರಣ, ಜಟಾಯು, ಕಬಂಧ, ಸುಗ್ರೀವಸಖ್ಯ, ವಾಲಿವಧೆ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ, ಸೇತುವೆ, ರಾವಣವಧೆ, ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸ
ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು; ಇಂದು ನಾನು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತೋಷಕರವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. “ಬದುಕಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವಾದರೂ ಆನಂದ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ” ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕರವೂ ಸತ್ಯವೂ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ರಾಘವನಿಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಸಮಾಗಮ ಹೇಗಾಯಿತು, ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ — ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು.’ ರಾಜಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ದರ್ಭೆಯ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ನಾಥ’ (ಸ್ವಾಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನೆಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಜನರ ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತು — ದೀರ್ಘ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಆಶೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಬದುಕಿರುವವನಿಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಸುಖ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಇಂದು ಫಲಿಸಿತು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವಿಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದುಃಖವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆ. ‘ಬೃಸೀ’ ಎಂದರೆ ಮುನಿಗಳ ದರ್ಭೆಯ ಆಸನ — ಭರತನು ತಾನೇ ತಾಪಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಿಥಿಗೆ ಅಂತಹದೇ ಆಸನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಭರತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ರೀತಿ, ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮೃತನಾದ ರೀತಿ, ದೂತರಿಂದ ನೀನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕರೆತರಲ್ಪಟ್ಟ ರೀತಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದ ರೀತಿ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದ ರೀತಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ, ನೀನು ಆರ್ಯನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರೀತಿ — ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ.’ ಈ ಪೀಠಿಕೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಭರತನ ತ್ಯಾಗ ತನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧರ್ಮಮ್ ಆಚರತಾ ಸತಾಮ್’ (ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ರಾಜಗೃಹ ಕೇಕಯರಾಜನ ನಗರ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು. ಐದನೆಯದರಿಂದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಯಥಾ’ (ಹೇಗೆ, ಯಾವ ರೀತಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪ್ರಯೋಗ ಘಟನೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಕಥನದ ಆರಂಭ ಭರತನ ದುಃಖಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಅವನ ಗೌರವದಿಂದ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಭರತನ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರಳಿಸದೆ, ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಹೊಸ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಆ ವನವು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನವಾದಂತೆ ಆಯಿತು — ಭರತನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕದಡಿದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿ-ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಜನರಿಲ್ಲದ, ಘೋರವಾದ ಮಹಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ಎದುರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಿರಾಧನು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದ್ದ, ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಯಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಎತ್ತಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಅಗೆದ ಗುಂಡಿಯೊಳಗೆ ಎಸೆದರು. ಆ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂಜೆ ಶರಭಂಗರ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಶರಭಂಗರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ನಂತರ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು.’ ಇದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಆರಂಭ. ವಿರಾಧನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂತು ಕೊಂದರು ಎಂದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶರಭಂಗರು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಹನುಮಂತನು ಈ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಸಂಪಾತಿಯ ಅಥವಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿರಬಹುದು; ಆದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪರಿದ್ಯೂನಮ್ ಇವ’ (ಖಿನ್ನವಾದಂತೆ) — ವನಕ್ಕೂ ದುಃಖ; ರಾಮವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕಿಸುವಂತೆ, ಭರತನ ಸೈನ್ಯ ಹೊರಟ ನಂತರ ಚಿತ್ರಕೂಟವನವೂ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ‘ವಿಜನಮ್’ (ಜನರಿಲ್ಲದ್ದು) — ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ. ವಿರಾಧನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಂಡ ಮೊದಲ ರಾಕ್ಷಸ; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಯುದ್ಧಪರ್ವ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನದಂತಮ್ ಇವ ಕುಂಜರಮ್’ (ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಮಹಾಕಾಯತೆಯೂ ಭೀಕರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.
‘ಅನಂತರ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬುವಳು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು; ಆಗ ರಾಮನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎದ್ದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವಳ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಂದ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಹಗಲಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಃಶೇಷರಾದರು. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲರೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಆದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಂದ ಹತರಾಗಿ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದರು; ಖರನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಮೊದಲು ದೂಷಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು.’ ‘ಏಕೇನ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನು ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ‘ಅಹ್ನಃ ಚತುರ್ಥಭಾಗಃ’ ಎಂದರೆ ಹಗಲಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಸುಮಾರು ಏಳೂವರೆ ಘಳಿಗೆ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಗಂಟೆ. ‘ತಪಸಃ ವಿಘ್ನಕಾರಿಣಃ’ (ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವರು) — ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ವನವಾಸದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಅಪಮಾನದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟಿತು. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಡುವೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ…ಹತಾನಿ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಿದ ನಂತರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು 6.114.015 ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಇವೆ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯವೂ ಮರೆತಿಲ್ಲ — ಅವನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿದನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಖರ-ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸುಗಳ ವಧೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಕಾರದ ಅಂತ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಖರಶ್ಚ ನಿಹತೋ ರಣೇ’ (ಖರನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು) — ಖರನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿ ನಿಃಶೇಷವಾಯಿತು.
‘ರಾವಣನ ಅನುಚರನಾದ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸನು ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೈದೇಹಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — “ಇದನ್ನು ಹಿಡಿ, ಈ ಮನೋಹರವಾದ ಸುಂದರ ಜಿಂಕೆ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲಿ.” ಅನಂತರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಮನು ಆ ಜಿಂಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಘವನು ಜಿಂಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಗೃಧ್ರ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಮನೋವೇಗದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶುಭವಾದ ಮಹಾಭವನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಓಲೈಸತೊಡಗಿದನು. ವೈದೇಹಿಯಾದರೋ ಅವನ ಮಾತನ್ನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದಳು.’ ‘ಗ್ರಹಃ ಖೇ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ) — ಪಾಪಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣೀನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಉಪಮೆ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರು ಇದನ್ನು ಕಂಡರು, ಸೀತೆಯೂ ಅವರ ನಡುವೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದಳು — ಇದೇ ಕಥೆಯ ಗಂಟು. ‘ತೃಣವತ್’ (ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮ; ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸಿದಳು. ರಾವಣನ ವೈಭವ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಗೆ ಸಮಾನವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಮಾರೀಚನು ಹಿಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಾಯಾಮೃಗನಾದನು. ಸೀತೆಯ ‘ಗೃಹ್ಯತಾಮ್’ (ಇದನ್ನು ಹಿಡಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಸರಳ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಲೋಭವನ್ನಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೋದ ನಂತರ ಮಾರೀಚನ ಮಾಯಾಧ್ವನಿಯಿಂದಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೊರಟನು. ‘ತರಸಾ’ (ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಬಲಾತ್ಕಾರ; ಜಟಾಯು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು, ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತೊರೆದನು. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹೃತವಾದದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಶೋಕವನ ರಾವಣನ ಉದ್ಯಾನ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸೀತೆ ವಾಸಿಸಿದಳು. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಿಯ ಮಾತು. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ಪುಷ್ಪಕಾರೋಹಣ, ಸೀತೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಅವಗಣಿಸಿದುದು, ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು; ಇವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅತ್ತಿಗೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರಬಹುದು. ರಾವಣನ ಓಲೈಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಆಮಿಷಗಳನ್ನೂ ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಷ್ಟೂ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ.
‘ಅನಂತರ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು — ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದ ಗೃಧ್ರನು ಹತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಗೋದಾವರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಗುತ್ತ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತ, ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕಬಂಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಾದರು. ಅನಂತರ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಋಷ್ಯಮೂಕದತ್ತ ಹೊರಟನು.’ ಜಟಾಯು ದಶರಥನ ಸಖನಾಗಿದ್ದನು; ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಕಬಂಧನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ನ್ಯವರ್ತತ ತದಾ ರಾಮಃ ಮೃಗಂ ಹತ್ವಾ ತದಾ ವನೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ (ಆಗ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪಂಪೆಯತ್ತ ಸಾಗಿತು. ಕಬಂಧನು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇದನ್ನು ‘ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಿಯತರಂ ಪಿತುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ (ಹೋಲಿಕೆಯ) ಅರ್ಥ.
‘ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೇರಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮಾಗಮ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೃದಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕುಪಿತನಾದ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದೆ ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ ಅವರ ಸ್ನೇಹ ಗಾಢವಾಯಿತು. ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದನು; ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ದೂರದೂರಕ್ಕೆ ಚದುರಿಹೋದಾಗ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದಿದ್ದ ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು.’ ‘ಇತರೇತರಸಂವಾದಾತ್’ (ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ) — ಇಬ್ಬರ ದುಃಖವೂ ಸಮಾನ, ಇಬ್ಬರೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು, ರಾಜ್ಯಚ್ಯುತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯ ದೃಢ. ‘ನಃ’ (ನಮಗೆ) — ಹನುಮಂತನೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಕರಲ್ಲಿದ್ದನು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳು ಕಳೆಯಿತು, ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ವಾನರರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು — ಎಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯದ ಆರಂಭ ಅವನ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಬಾಹುವೀರ್ಯೇಣ’ (ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ) — ವಾಲಿವಧೆ ರಾಮನದೇ ಪರಾಕ್ರಮ. ‘ದಶ ಕೋಟ್ಯಃ’ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ಎಂಬ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ಅವರು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಜಾಂಬವಂತನೂ ಹೋದರು. ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯೂ ಮುಗಿಯಿತು — ಇದೇ ‘ಮಹಾನ್ ಕಾಲಃ ಅತ್ಯವರ್ತತ’ (ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬುದರ ಭಾವ.
‘ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಸಹೋದರನಾದ ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನು ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತ, ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ, ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಮಲಿನಳಾಗಿದ್ದ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ, ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕಂಡೆ. ಆ ನಿರ್ದೋಷಿಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಧಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ರಾಮನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿದ್ದ ಉಂಗುರವನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ; ಅವಳ ಗುರುತಾದ ಮಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಬಂದು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ಆ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾಮಣಿಯನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಮೈಥಿಲಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು, ಪ್ರಾಣಾಂತ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ರೋಗಿಯು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಂತೆ, ಜೀವನದ ಆಶೆಯನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಲು ಮುಂದಾಗಿ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಲಂಕೆಯ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟನು.’ ನಲವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಂ ಪ್ಲುತಃ’ (ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ. ‘ಏಕಾಮ್’ (ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರುತುಗಳು ಎರಡು — ರಾಮನ ಉಂಗುರ ಸೀತೆಗೆ, ಸೀತೆಯ ಚೂಡಾಮಣಿ ರಾಮನಿಗೆ. ‘ಅಮೃತಂ ಪೀತ್ವಾ ಇವ ಆತುರಃ’ (ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದ ರೋಗಿಯಂತೆ) — ರಾಮನ ಪುನರ್ಜೀವನ. ‘ವಿಭಾವಸು’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ. ಸಂಪಾತಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ; ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ಜ್ಞಾತೀನಾಂ ದುಃಖಂ ನುದನ್’ (ಬಂಧುಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತ) — ಹನುಮಂತನ ಲಂಘನ ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಗೆ ಪರಿಹಾರ. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವೇಷ — ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವಿದ್ದರೂ ಮಲಿನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಳು. ‘ದೃಢವ್ರತಾಮ್’ (ದೃಢವ್ರತೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನಂ ಮಯಾ ದತ್ತಮ್’ (ಗುರುತನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಗೆ, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಜೀವನದ ಆಶೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದ ನಿಶ್ಚಯ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾದರ್ಶನವೇ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದು. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಲಂಕಾದಹನ, ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತು — ಇವನ್ನು ಅವನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
‘ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು; ಆ ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಕಪಿವೀರರ ಸೈನ್ಯ ದಾಟಿತು. ನೀಲನು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕೊಂದನು, ರಾಘವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು, ಸ್ವತಃ ರಾಮನಾದರೋ ರಾವಣನನ್ನು. ಶಕ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಸ್ವಯಂಭು ಮತ್ತು ದಶರಥರನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಅವರಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಪರಂತಪನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು. ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬಂದ ವಾನರರೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದನು. ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ದೀರ್ಘ ಕಥೆ ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಇತರ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಪುಷ್ಯಯೋಗ’ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಶುಭವಾದ ನಕ್ಷತ್ರ. ‘ಶಕ್ರೇಣ ಯಮೇನ ವರುಣೇನ’ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣವಧೆಯ ನಂತರ ಬಂದರು; ಅವರಿಂದ ವಾನರರ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ವರ ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅವಿಘ್ನಂ’ (ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದೆ) — ಇಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೂ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನ ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ — ಗುಹನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದವರೆಗಿನ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಿದಂತಾಗಿದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ರಾವಣಸುತಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು) — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ತಮ ಕಾರ್ಯ; ಹನುಮಂತನು ಭರತನಿಗೆ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಯಂ ರಾಮಃ ತು ರಾವಣಮ್’ (ಸ್ವತಃ ರಾಮನಾದರೋ ರಾವಣನನ್ನು) — ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ರಾಮನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು ಎಂಬ ಗೌರವ.
ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.’ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಒಂದೇ ಮನೋರಥ — ರಾಮನ ಪುನರಾಗಮನ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತ ಭರತನು ಅಣ್ಣನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ತನ್ನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹರ್ಷವೂ ಆಳವಾದದ್ದು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२६॥