॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 127ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಭರತ-ರಾಮರ ಸಮಾಗಮ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕದ ವಿಸರ್ಜನೆ

ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಗತದ ಸಿದ್ಧತೆ, ದಾರಿಯ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಮಂತ್ರಿಗಳ, ತಾಯಂದಿರ ಮತ್ತು ಪೌರರ ನಿರ್ಗಮನ, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ, ಭರತನ ಸಂಶಯ, ಹನುಮಂತನ ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಪುಷ್ಪಕದರ್ಶನ, ಸಹೋದರರ ಸಮಾಗಮ, ಪಾದುಕೆಗಳ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣೆ, ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಪರಮಾನಂದಕರವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಶತ್ರುವೀರನಾಶಕನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಶುಚಿಗಳಾದ ಜನರು ನಗರದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಚೈತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸುಗಂಧ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಲಿ. ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನೂ ಪುರಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ಸೂತರು, ಎಲ್ಲ ವೈತಾಲಿಕರು, ವಾದ್ಯಕುಶಲರೆಲ್ಲರು, ಎಲ್ಲ ಗಣಿಕೆಯರು, ರಾಜಪತ್ನಿಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸೈನಿಕರು, ಸೈನಿಕರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಂಪುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ರಾಜನ್ಯರೊಡನೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವರ್ತಕಸಂಘಗಳ ಮುಖ್ಯರು — ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಡಲಿ.’ ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರನಾಶಕನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಕೂಲಿಕಾರರನ್ನು ತಂಡತಂಡವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಪ್ರೇರಿಸಿದನು — ‘ತಗ್ಗಾದ ಮತ್ತು ಏರುತಗ್ಗಾದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಿ; ನಂದಿಗ್ರಾಮದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ; ಹಿಮದಂತೆ ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಇಡೀ ನೆಲವನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಲಿ. ಇತರರು ಅರಳು-ಹೂಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎರಚಲಿ. ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಪತಾಕೆಗಳು ಹಾರಾಡಲಿ. ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಳಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಹೂಮಾಲೆ-ತೋರಣಗಳಿಂದಲೂ ಬಿಡಿಹೂಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ಐದು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಲಿ. ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಲು ನೂರಾರು ಜನರು ಹೂಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿರಲಿ.’ ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ನಗರದ ಉತ್ಸವದ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ದೇವಪೂಜೆ, ದಾರಿಯ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸುವುದು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ, ಪತಾಕೆಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಜನಸಂದಣಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ. ‘ಸೂರ್ಯಸ್ಯೋದಯನಂ ಪ್ರತಿ’ (ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಳಗೆ) — ನಾಳೆ ಬೆಳಗಾಗುವುದರೊಳಗೇ ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ‘ವಿಷ್ಟಿ’ ಎಂದರೆ ಕೂಲಿಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಕೆಲಸಗಾರರು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಕೂಲಿಕಾರರ ಬೇರೆಬೇರೆ ತಂಡಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಯಾವ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಇಂದು ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಾರಗೊಂಡಿತು. ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು, ಅನಂತರ ಗುಣಿಜನರು, ಅನಂತರ ರಾಜಕುಲ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳು. ಭರತನು ತಾನು ತಾಪಸನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನ ಸ್ವಾಗತ ರಾಜೋಚಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳ ಜನರನ್ನೂ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಕೇವಲ ರಾಜಪುರುಷರನ್ನಲ್ಲ, ಗಾಯಕರನ್ನೂ ನರ್ತಕಿಯರನ್ನೂ ವರ್ತಕರನ್ನೂ ಸೈನಿಕರ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ಸಮಾಜವೇ ರಾಮನ ಸ್ವಾಗತದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಕುಶಲ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ — ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ತಂಡಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಂಡದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾರಿಯನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡುವುದೂ ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸುವುದೂ ಧೂಳನ್ನು ತಡೆಯಲು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಶೋಭೆಗಾಗಿ, ಪತಾಕೆಗಳು ಹರ್ಷದ ಸೂಚನೆಗಾಗಿ. ‘ರಾಜಮಾರ್ಗಮ್ ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ) — ಜನಸಂದಣಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ತೊಂದರೆಯಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ‘ಶಶಿನಿಭಂ ಮುಖಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖ) — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದರ್ಶನವೇ ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಉತ್ಸವ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ವರ್ಗಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಅಂದಿನ ನಗರಸಮಾಜದ ರಚನೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶುಚಯಃ’ (ಶುಚಿಗಳಾದ) — ಪೂಜಕರಿಗೆ ಶೌಚ ಅವಶ್ಯಕ.

ಧೃಷ್ಟಿ, ಜಯಂತ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ, ಅರ್ಥಸಾಧಕ, ಅಶೋಕ, ಮಂತ್ರಪಾಲ, ಸುಮಂತ್ರ — ಈ ಎಂಟು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಮದಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟರು. ಇತರರು ಚಿನ್ನದ ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳುಳ್ಳ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಗಂಡಾನೆಗಳೊಡನೆ ಹೊರಟರು; ಮಹಾರಥರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಏರಿ ಹೊರಟರು. ಶಕ್ತಿ-ಋಷ್ಟಿ-ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಂದ, ಮುಖ್ಯರೂ ಅತಿಮುಖ್ಯರೂ ಆದ ಸವಾರರನ್ನು ಹೊತ್ತ ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಸಾವಿರಾರು ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ವೀರರು ಹೊರಟರು. ಅನಂತರ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರೂ ವಾಹನಗಳನ್ನೇರಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಟರು; ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲರೂ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ‘ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸಹಿತಾಃ’ (ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯೂ ಇಂದು ಅವನ ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಕುಲ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ದಶರಥನ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದ ಸಾರಥಿ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದೇ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸಹಿತಾಃ ಸರ್ವಾ ನಂದಿಗ್ರಾಮಮುಪಾಗಮನ್’ ಎಂಬುದರ ನಂತರವೇ 16 ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರ ಮೊದಲು 15 ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ, ಅನಂತರ ‘ದ್ವಿಜಾತಿಮುಖ್ಯೈಃ…’ ಎಂಬ ಹೊಸ ಆರಂಭ. ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ರಾಜನ ಸ್ವಾಗತದ ರಾಜಕೀಯ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಸೈನ್ಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕಲ್ಲ, ಸನ್ಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಪದಾತಿಗಳು — ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣ. ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧ್ವಜ-ಪತಾಕೆಗಳು. ತಾಯಂದಿರು ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು ಅವರ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನೂ ರಾಜಮಹಿಷಿಯರ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮುಂದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ರಾಮನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಮಹಿಷಿ. ಸುಮಂತ್ರನು ಇಂದು ರಾಮನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತರಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಭರತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ, ವರ್ತಕರೊಡನೆ ಸಂಘಮುಖ್ಯರಿಂದ, ಮಾಲೆ-ಮೋದಕಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಶಂಖ-ಭೇರಿಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಬಂದಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ, ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾದ ಅವನು ಆರ್ಯನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನೂ, ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎರಡು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ, ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಅಣ್ಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟನು. ಆಗ ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸಿನ ಸದ್ದಿನಿಂದಲೂ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿದಂತಾಯಿತು; ಆನೆಗಳ ಘೀಳಿನಿಂದಲೂ ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ಮೊಳಗಿನಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಇಡೀ ನಗರವೇ ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಭರತನು ತಾನು ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು — ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು — ಹೊರುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ರಾಜನಲ್ಲ, ನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು. ‘ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಹರ್ಷಮ್ ಆಗತಃ’ (ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ) — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಅವನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಕುದುರೆ-ರಥಗಳೊಡನೆ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಆನೆಗಳೊಡನೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಶಂಖದುಂದುಭಿನಾದೇನ ಸಂಚಚಾಲೇವ ಮೇದಿನೀ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧ ಎದುರುಗೊಳ್ಳಲು ಹೊರಟುದರ ನಂತರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿ ಭರತನು ಪವನಾತ್ಮಜನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಉತ್ಕರ್ಷ — ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಭರತನು ರಾಮನ ಸೇವಕನಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಭರತನ ವೇಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಉಪವಾಸದಿಂದ ಕೃಶ, ನಾರುಮಡಿಧಾರಿ, ದೀನ. ಅವನ ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳೂ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನು ರಾಜವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಅವನ ವಿನಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಮನೇ, ತಾನು ಕೇವಲ ವಾಹಕ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಮೋದಕಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ — ಇವು ಸ್ವಾಗತದ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು. ಬಂದಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿತು.

‘ಕಪಿಗಳಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಚಂಚಲಚಿತ್ತತೆಯನ್ನು ನೀನು ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಪರಂತಪನಾದ ಆರ್ಯ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಕಪಿಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಹನುಮಂತನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭರದ್ವಾಜರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಾನರರು ಸದಾ ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವ, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಮಧುವನ್ನು ಸುರಿಸುವ, ಮದಿಸಿದ ದುಂಬಿಗಳ ಝೇಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅಲ್ಲೇ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪರಂತಪನೇ, ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಆ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ಹೀಗೆ ವರ ದೊರೆತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ ಆತಿಥ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವನವಾಸಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಕೋಲಾಹಲ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ; ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯ ಗೋಮತೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಲವನದತ್ತ ಎದ್ದಿರುವ ಧೂಳಿನ ಮಳೆಯನ್ನು ನೋಡು — ವಾನರರು ರಮ್ಯವಾದ ಸಾಲವನವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದೋ ದೂರದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ ವಿಮಾನ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕ; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಬಂಧುಸಹಿತ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಪಡೆದದ್ದು; ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮನೋವೇಗದ ರಾಮವಾಹನ; ಕುಬೇರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ದಿವ್ಯವಾದದ್ದು. ಇದರಲ್ಲಿ ವೀರರಾದ ರಾಘವಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಇದ್ದಾರೆ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನೂ ಇದ್ದಾರೆ.’ ಅನಂತರ ‘ಇವನೇ ರಾಮ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರ, ಮಕ್ಕಳ, ಯುವಕರ, ವೃದ್ಧರ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಘೋಷ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ‘ಕಾಪೇಯೀ ಚಲಚಿತ್ತತಾ’ (ಕಪಿಸಹಜ ಚಂಚಲಚಿತ್ತತೆ) ಎಂಬುದು ಭರತನ ಭಯ — ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಾದಿರುವವನ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿದವನನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇದನ್ನು, ಶ್ರೀರಾಮನು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇನಾದರೂ ಹಬ್ಬಿಸಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರಣ (ವಾನರರು ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವುದು), ಅನಂತರ ಶಬ್ದ, ಅನಂತರ ಧೂಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ. ದೂರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿರುವ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುಭವ ಈ ಕ್ರಮ. ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ) — ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ‘ಪಶ್ಯ’ (ನೋಡು) ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಭರತನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕಿವಿಯಿಂದ, ಅನಂತರ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ. ಭರದ್ವಾಜರ ಆತಿಥ್ಯವೇ ವಾನರರ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಅಸತ್ಯವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಧೈರ್ಯವೂ ಮಾತಿನ ಚಾತುರ್ಯವೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಭರತನ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಅವನು ಸಿಟ್ಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಒಟ್ಟು ಹರ್ಷನಾದ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಮಕ್ಕಳು, ಯುವಕರು, ವೃದ್ಧರು ಎಲ್ಲರೂ ‘ರಾಮೋಽಯಮ್’ (ಇವನೇ ರಾಮ) ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಧ್ವನಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ವಿಮಾನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಕುಬೇರನಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತ, ರಾಮನಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾದದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಭರತನು ಅರಿಯಬಲ್ಲನು. ‘ಏತಸ್ಮಿನ್’ (ಇದರಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸಿದಂತೆ — ಇದೇ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಭರತನ ಸಂಶಯವೂ ಅವನ ಪ್ರೇಮದ ಲಕ್ಷಣವೇ — ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಭಯವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ರಥ-ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು. ಕೈಮುಗಿದು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ರಾಘವನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಭರತನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ದೀರ್ಘನೇತ್ರನಾದ ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ದೇವೇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ವಿಮಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಣ್ಣ ರಾಮನಿಗೆ ಭರತನು, ಮೇರುಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಿಸುವಂತೆ, ಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ, ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅನುಪಮವಾದ, ಮಹಾವೇಗದ ಆ ವಿಮಾನ ನೆಲಕ್ಕಿಳಿಯಿತು. ಆ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಭರತನು ರಾಮನ ಬಳಿಸಾರಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಕಣ್ಣೆದುರು ಬಂದ ಆ ಭರತನನ್ನು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಪರಂತಪನಾದ ಭರತನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿಗೂ ವೈದೇಹಿಯ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನು ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ಅಂಗದ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ನೀಲ, ಋಷಭ, ಸುಷೇಣ, ನಳ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗಂಧಮಾದನ, ಶರಭ, ಪನಸ — ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಹೋಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸುವ ಆ ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಭರತನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಗ್ರೀವನೇ, ನಾವು ನಾಲ್ವರಿಗೆ ನೀನು ಐದನೆಯ ಸಹೋದರ; ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಮಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಪಕಾರ ಶತ್ರುವಿನ ಲಕ್ಷಣ.’ ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಸುದೈವದಿಂದ ನಿನ್ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತು.’ ಆಗ ವೀರನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ‘ನಾಮ ಚಾಬ್ರವೀತ್’ (ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದನು) — ಭರತನು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕಿರಿಯನು ಅತ್ತಿಗೆಗೆ ತೋರುವ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಇದು. ‘ಪಂಚಮಃ ಭ್ರಾತಾ’ (ಐದನೆಯ ಸಹೋದರ) ಎಂಬುದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಹಾ ಸನ್ಮಾನ — ಭರತನು ಅವನನ್ನು ರಾಜಕುಲದ ಸದಸ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಮಾನ ‘ಹಂಸಯುಕ್ತಮ್’ (ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ), ದೇವವಿಮಾನಗಳಂತೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ತತೋ ರಾಮಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಂ ತದ್ವಿಮಾನಮನುತ್ತಮಮ್’ ಎಂದಿದೆ; ಅರವತ್ತೆರಡನೆಯದೂ ಅದೇ ಅರ್ಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿದುದು — ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಭಯವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯವಿದೆ. ಮೊದಲು ಭರತನು ದೂರದಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯದಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಣಾಮ. ರಾಮನು ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಿರಸ್ಯ ಅಕ್ಷಿಪಥಂ ಗತಮ್’ (ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಕಣ್ಣೆದುರು ಬಂದ) ಎಂಬುದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವಿಯೋಗದ ಸ್ಮರಣೆ. ಭರತನು ಪ್ರಧಾನರನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ರೀತಿ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಅವನ ಮಾತು ಮಿತ್ರತ್ವದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಸೌಹಾರ್ದ ಮಿತ್ರನ ಜನ್ಮಭೂಮಿ, ಅಪಕಾರ ಶತ್ರುವಿನ ಚಿಹ್ನೆ; ಸುಗ್ರೀವನು ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮಿತ್ರ, ಕೇವಲ ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಸಹೋದರನೂ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) — ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಅವನ ಸಹಾಯದಿಂದ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೂ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾದರು. ಜನರು ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಇದು ರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತ. ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮೇರುಸ್ಥಮ್ ಇವ ಭಾಸ್ಕರಮ್’ (ಮೇರುವಿನ ಮೇಲಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಎತ್ತರದ ವಿಮಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ. ದ್ವಿಜರು ಉದಯಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಿಸುವಂತೆ ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ದ್ವಿಜರು ನಮಸ್ಕರಿಸುವಂತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭರತನು ವಾನರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಂತೆ ಅವರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು. ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರಿಗೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಾಮನ ಪರಿವಾರ ಇಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ — ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವನ ಬಂಧುಗಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಭರತನ ನಮಸ್ಕಾರ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿರಿಯನಾದರೂ ರಾಮನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನು ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನ ಜೊತೆಗಾರ, ಅವನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಾಪಸನಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು. ಇಂದು ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ರಾಮನು ಮುಖ ಬಾಡಿದ್ದ, ಶೋಕದಿಂದ ಸೊರಗಿದ್ದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಾಗಿ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸುಮಿತ್ರೆಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ನಗರವಾಸಿಗಳೂ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ನಗರವಾಸಿಗಳು ಜೋಡಿಸಿದ್ದ ಆ ಸಾವಿರಾರು ಕೈಜೋಡಣೆಗಳನ್ನು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಆದರದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದ್ವೇಷವೂ ಇಲ್ಲ, ಇದು ಅವನ ಮಹಾಗುಣ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಶೋಕದಿಂದ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿದ್ದಳು, ರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು. ಕೈಜೋಡಣೆಗಳಿಗೆ ಕಮಲಗಳ ಉಪಮೆ — ಸಾವಿರಾರು ಮುಗಿದ ಕೈಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತೆ, ಪೌರರ ಹರ್ಷದ ಪ್ರತೀಕ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ, ಅನಂತರ ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ, ಅನಂತರ ಕೈಕೇಯಿಗೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ. ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಕ್ರಮ. ಪೌರರ ‘ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ) ಎಂಬುದು ಸರಳವಾದ ಮಾತು, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಅಡಗಿದೆ.

ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಭರತನು ತಾನೇ ರಾಮನ ಆ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನರೇಂದ್ರನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು, ನನ್ನ ಮನೋರಥವೂ ನೆರವೇರಿತು. ನೀನು ಕೋಶವನ್ನೂ ಧಾನ್ಯಾಗಾರವನ್ನೂ ಅರಮನೆಯನ್ನೂ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸು; ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಹತ್ತರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನೂ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೊಡಿಸುವುದೇ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣೆಯ ಪ್ರತೀಕ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಪಾದುಕೆಗಳು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿದ್ದವು, ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ. ‘ನ್ಯಾಸ’ ಎಂದರೆ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತು, ಅದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕು; ಭರತನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಅಲ್ಲ, ಹತ್ತರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭರತನ ಆಡಳಿತದ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥತೆ. ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೇ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದವು — ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಕರುಣಾಜನಕ. ಭರತನ ಮಾತುಗಳು ಮೂರು — ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣೆ, ತನ್ನ ಕೃತಾರ್ಥತೆ, ಕೋಶಾದಿಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ನಿವೇದನೆ. ನ್ಯಾಸರಕ್ಷಕನು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಭರತನು ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಸಮಸ್ತ ವಿವರವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅದ್ಯ ಜನ್ಮ ಕೃತಾರ್ಥಂ ಮೇ’ (ಇಂದು ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಸಾರ್ಥಕವಾಯಿತು) — ಭರತನ ಜೀವನದ ಗುರಿ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನವೇ ಆಗಿತ್ತು, ಅದು ಇಂದು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಕಣ್ಣೀರು ಭರತನ ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದವರೂ ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕರಗಿದರು.

ಅನಂತರ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಘವನು ಭರತನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ಭರತನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಭರತಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ವಿಮಾನದ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಇಳಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವನಾದ ವೈಶ್ರವಣನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು; ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಹೊರಡು.’ ಅನಂತರ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಕುಬೇರನ ನೆಲೆಗೆ ಹೋಯಿತು. ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ರಾಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಧನದನಾದ ಕುಬೇರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಯಿತು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಘವನು, ದೇವಾಧಿಪತಿ ಶಕ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ, ತನ್ನ ಆಪ್ತಸಖನಾದ ಪುರೋಹಿತನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವರೊಡನೆಯೇ ಬೇರೆ ಶುಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ರಾಮನು ಪರರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತವಾದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅದರ ಒಡೆಯ ಕುಬೇರನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಧರ್ಮ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ‘ಪುರೋಹಿತನಾದ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನ (ಅಥವಾ ತನ್ನ ಪರಮ ಸಹಾಯಕನಾದ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರ)’. ಪುರೋಹಿತನು ರಾಜನ ಆಪ್ತಸಖ — ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧ ಇಂದ್ರ-ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳಂತೆ. ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಿಂದ ರಾವಣನ ಅಧರ್ಮದ ಕೊನೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು. ರಾಮನು ವಿಮಾನವನ್ನು ಚೇತನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅದಕ್ಕೇ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವಹ, ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು, ಹೊರಡು). ಪುರೋಹಿತನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು ಗುರುವಿನ ಮೇಲಿನ ರಾಮನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನಾದರೂ ಗುರುವಿನ ಎದುರು ಶಿಷ್ಯನೇ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ‘ಅವರ ವಾಹನವಾಗಿಯೇ ಇರು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವುದು — ರಾಮನು ಮೊದಲು ಭರತನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ನೇರವಾಗಿ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದಕ್ಕಲ್ಲ; ಇದು ಭರತನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸನ್ಮಾನ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ