॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 128ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಶ್ರೀರಾಮನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ

ಭರತನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣೆ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ, ನಗರಪ್ರವೇಶ, ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ಜಲವನ್ನು ತರುವುದು, ವಸಿಷ್ಠಾದಿಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಆಭರಣಗಳು, ದಾನಗಳು, ಸೀತೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹಾರದಾನ, ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಭರತನ ಯೌವರಾಜ್ಯ, ರಾಮರಾಜ್ಯದ ವರ್ಣನೆ, ಗ್ರಂಥದ ಫಲಶ್ರುತಿ

ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಭರತನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಹಿರಿಯನೂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ತಾಯಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು, ಅವಳ ಮಾತು ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಈ ರಾಜ್ಯ ನನಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಎತ್ತು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಎಳೆಯುವ ನೊಗವನ್ನು ಎಳೆಗರು ಹೊರಲಾರದಂತೆ, ನಾನು ಈ ಭಾರವಾದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರಲಾರೆ. ಮಹಾ ಜಲಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಒಡೆದ ಕಟ್ಟೆ ಸೋರುವಂತೆ, ಮುಚ್ಚದೆ ಉಳಿದ ರಾಜ್ಯದ ಬಿರುಕನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕತ್ತೆ ಕುದುರೆಯ ನಡೆಯನ್ನೂ ಕಾಗೆ ಹಂಸದ ನಡೆಯನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಲಾರದಂತೆ, ವೀರನೇ, ಅರಿಂದಮನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರೆ. ಮನೆಯ ಒಳಾಂಗಣದ ತೋಟದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಮರವು ಬೆಳೆದು ಹತ್ತಲಾಗದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ, ದಪ್ಪ ಕಾಂಡವೂ ಅನೇಕ ಕೊಂಬೆಗಳೂ ಉಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಹೂಬಿಟ್ಟರೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸದೆ ಒಣಗಿಹೋದರೆ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೆಡಲಾಯಿತೋ ಅವನು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾರ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದೇ ಉಪಮೆ — ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯಬೇಕು; ಮನುಜೇಂದ್ರನೇ, ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೂ ಸೇವಕರಾದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೀನು ಆಳದಿದ್ದರೆ, ನೀನೂ ಅಂತಹ ಮರದಂತೆಯೇ. ಇಂದು ಜಗತ್ತು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಪ್ರಖರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ. ವಾದ್ಯಸಮೂಹಗಳ ಘೋಷದಿಂದಲೂ, ಒಡ್ಯಾಣ-ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದದಿಂದಲೂ, ಮಧುರ ಗೀತಧ್ವನಿಗಳಿಂದಲೂ ನೀನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮಲಗು. ನಕ್ಷತ್ರಚಕ್ರ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆಯೋ, ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕದ ಒಡೆತನವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ಭರತನ ಉಪಮೆಗಳು ನಾಲ್ಕು — ಎತ್ತಿನ ನೊಗ, ಒಡೆದ ಕಟ್ಟೆ, ಕತ್ತೆ-ಹಂಸ-ಕಾಗೆಗಳ ನಡೆ, ಫಲವಿಲ್ಲದ ಮರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಮೆಯೂ ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಭಾರ ಭಾರವಾದದ್ದು, ಅದರ ಬಿರುಕುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟ, ರಾಮನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ, ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದುದು ನಿಷ್ಫಲ. ಮರದ ಉಪಮೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅವನು ಫಲವಿಲ್ಲದ ಮರದಂತೆ. ‘ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯಸ್ವ ಶೇಷ್ವ ಚ’ (ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮಲಗು) — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಿನ್ನ ನಿದ್ದೆಯೂ ಎಚ್ಚರವೂ ರಾಜೋಚಿತವಾಗಿರಲಿ, ತಾಪಸೋಚಿತವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭರತನ ವಿನಯವೂ ಮಾತಿನ ಚಾತುರ್ಯವೂ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಭರತನು ‘ಪೂಜಿತಾ ಮಾಮಿಕಾ ಮಾತಾ’ (ನನ್ನ ತಾಯಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು) ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಸನ್ಮಾನ ಸಂದಿತು, ಈಗ ಅದರ ಋಣ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಯಥಾ ತ್ವಮ್ ಅದದಾಃ’ (ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೊಟ್ಟೆಯೋ) ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಕೊಟ್ಟವನೇ ಅರ್ಹ ಎಂಬುದು ಅವನ ತರ್ಕ. ಎಳೆಗರು ಎಂಬುದು ಭರತನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ವಿನಯ — ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದನು, ಹತ್ತರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದನು, ಆದರೂ ತನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮರದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಗೂಢಾರ್ಥವಿದೆ — ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಬೆಳೆಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಈಗ ಫಲ ಕೊಡುವ ಕಾಲ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಎಲ್ಲ ಆಶೆಗಳೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಭರತನ ಯಾಚನೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ, ರಾಮರಾಜ್ಯ ಅದರ ಫಲ.

ಭರತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಶುಭಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹಗುರ ಕೈಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ಚುರುಕಾದ, ನಿಪುಣರಾದ ಕ್ಷೌರಿಕರು ರಾಘವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಮೊದಲು ಭರತನೂ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನೂ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ರಾಮನು ಜಟೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆ-ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಸಿದನು. ದಶರಥನ ಮನಸ್ವಿನಿಯರಾದ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರೂ ತಾವೇ ಸೀತೆಗೆ ಮನೋಹರವಾದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಸುಂದರವಾದ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿದಳು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನೆಂಬ ಸಾರಥಿ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರವಾದ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿಕೊಂಡು ಬಂದನು. ರಾಮನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ; ಅವನು ತಮ್ಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅವಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಮನು ಇಂದು ಜಟೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವನವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ. ಭರತನು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ತಾಪಸವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾನೇ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ವಾನರಪತ್ನಿಯರೂ ಅವಳಿಗೆ ಸೊಸೆಯರಂತೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಯತ್ನಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದ ಸುಮಂತ್ರನೇ ಇಂದು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯ ವೃತ್ತ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ‘ಶ್ಮಶ್ರುವರ್ಧನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಕ್ಷೌರಿಕರು — ‘ವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಮನು ತಾನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಸಹೋದರರಿಗೂ ಮಿತ್ರರಿಗೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇತರರ ಸುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಅತಿಥಿಗಳು, ಅವರ ಸ್ನಾನವೂ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರೇ ಮಾಡಿದರು — ಸೊಸೆ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದಳು ಎಂಬ ತಾಯಂದಿರ ಹರ್ಷ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅವಳೂ ನಾರುಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿದ್ದಳು, ಇಂದು ಮತ್ತೆ ರಾಜವಧುವಿನ ವೇಷದಲ್ಲಿ. ವಾನರಪತ್ನಿಯರು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗೂ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾಯಿಯಂತೆ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಮಾನರು — ಮನುಷ್ಯರು, ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು. ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನವೂ ಅಲಂಕಾರವೂ ನೆರವೇರಿದವು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್’ (ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ) — ಸ್ನಾನ-ಅಲಂಕಾರಗಳ ನಂತರ ರಾಮನು ದೀಪ್ತಿಮಂತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ರಥ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಶತ್ರುಪುರಂಜಯನೂ ಆದ ರಾಮನು ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹನುಮಂತನೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನುಟ್ಟು, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹೊರಟರು. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರೂ ಸೀತೆಯೂ ನಗರವನ್ನು ನೋಡುವ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಹೊರಟರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನ ಸಚಿವರು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದ ಅಶೋಕ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರು ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ ಆಲೋಚಿಸಿದರು — ‘ಜಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತರೂ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಇಂದ್ರನು ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೋಗುವಂತೆ, ರಾಮನು ರಥವನ್ನೇರಿ ಉತ್ತಮ ನಗರದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವರು — ಅಭಿಷೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಾಮವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್ ಋದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ನಗರಸ್ಯ ಚ’ (ರಾಮನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿಯೂ) — ರಾಜನ ಉನ್ನತಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ರಥ ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ದೇವರಾಜನ ರಥದಂತೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕರು — ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರು ಮನುಷ್ಯನಗರದ ವೈಭವವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಅಗ್ನ್ಯರ್ಕಾಮಲಸಂಕಾಶಮ್’ (ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬುದು ರಥದ ಕಾಂತಿ. ಹನುಮಂತನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅವರೂ ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಹರ್ಷದಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದ ಕಾರ್ಯ ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಅಶೋಕ, ವಿಜಯ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥರು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂತ್ರಿಗಳು. ‘ಯದ್ಯನ್ಮಂಗಲಪೂರ್ವಕಮ್’ (ಮಂಗಳಪೂರ್ವಕವಾದ ಯಾವುದೆಲ್ಲ) — ಮಾಡಬೇಕಾದ ಶುಭವಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿ ಎಂಬ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಆದೇಶ. ರಾಮನ ರಥಯಾತ್ರೆ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶದ ದಾರಿ; ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸಿ, ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದನು. ರಥವನ್ನೇರಿದ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಭರತನು ಕಡಿವಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಚಾಮರ ಬೀಸುತ್ತ ನಿಂತನು. ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಸ್ತುತಿಯ ಮಧುರಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಶತ್ರುಂಜಯನೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನೇರಿದನು. ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳನ್ನೇರಿ ಹೊರಟರು. ಶಂಖಗಳ ಘೋಷದೊಂದಿಗೂ ದುಂದುಭಿಗಳ ಮೊಳಗಿನೊಂದಿಗೂ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ನಗರದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಮುಂದೆ ಸಾಗುವವರೊಡನೆ, ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ರಥದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅತಿರಥನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪೌರರು ಕಂಡರು. ಅವರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡಿ, ರಾಮನಿಂದ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿತರಾಗಿ, ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು. ತಾಳ-ಸ್ವಸ್ತಿಕಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವವರಿಂದಲೂ, ವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಂಗಳವಚನಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವವರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ಕನ್ಯೆಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಮೋದಕಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಜನರು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದರು. ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ, ವಾಯುಪುತ್ರನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ, ವಾನರರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರವಾಸಿಗಳು ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು; ವಾನರರ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ, ರಾಕ್ಷಸರ ಬಲವನ್ನೂ, ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆಯ ಸಂಯೋಗವನ್ನೂ ಅವನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದ ರಾಮನು ವಾನರರೊಡನೆ ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪೌರರು ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿಸಿದರು; ರಾಮನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ವಾಸಿಸಿದ್ದ ರಮ್ಯವಾದ ತಂದೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ಸುಮಿತ್ರೆಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಧುರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮುತ್ತು-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನನ್ನ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು.’ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಹಿಡಿದು ಆ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ಜನರು ಎಣ್ಣೆದೀಪಗಳನ್ನೂ ಮಂಚಗಳನ್ನೂ ಹಾಸುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಒಳಹೊಕ್ಕರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸಾರಥಿ ಭರತ, ಛತ್ರಧಾರಿ ಶತ್ರುಘ್ನ, ಚಾಮರಧಾರಿಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಭೀಷಣರು; ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಮಿತ್ರನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಜಗೃಹೇ ಪರಿತಃ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದ್ದವನು ಹಿಡಿದನು) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರೇಶ್ವರಃ’ (ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವ) ಎಂದಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಸಖ್ಯವನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಅವನೇ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರವೇ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಪಿತುರ್ಭವನಮಾಸಾದ್ಯ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ‘ಅಥಾಬ್ರವೀದ್ರಾಜಪುತ್ರೋ…’ ಎಂಬುದರ ನಂತರ ಇವೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆನೆ, ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಥಿಗೆ ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ. ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಹೆದರದಿರಲೆಂದು ವಾನರರು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ. ನಗರದ ‘ಹರ್ಮ್ಯಮಾಲಿನೀ’ (ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಅರಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪೌರರು ‘ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ’ — ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನೂ ಅವರನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ — ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನಾದರೂ ಅವರೊಡನೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು — ಅಕ್ಷತೆ, ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ಕನ್ಯೆಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮೋದಕಗಳು — ಶುಭಯಾತ್ರೆಯ ಪರಂಪರಾಗತ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪೌರರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಲೆಂದು ರಾಮನು ತಾನೇ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಐಕ್ಷ್ವಾಕಾಧ್ಯುಷಿತಮ್’ (ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ವಾಸಿಸಿದ್ದ) — ತಂದೆಯ ಮನೆ ಹಿಂದೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜರು ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಸ್ಥಳ; ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ರಾಮನು ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದುದರ ಸೂಚನೆ. ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಅನಂತರ ಭರತನಿಗೆ ಆದೇಶ — ಈ ಕ್ರಮ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಶೋಕವನಿಕಮ್’ (ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದ) — ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಭವನ ಅಶೋಕವನದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಲಂಕೆಯ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅನುಭವಿಸಿದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇದು ಸುಖದ ಸ್ಥಾನ. ಭರತನು ತಾನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೈಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹಾಸಿಗೆ-ದೀಪಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಹೋದರರೆಲ್ಲರೂ ಅತಿಥಿಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರು. ಈ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಗಳ ವಸತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ರಾಮನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮಿತ್ರರ ಸುಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಣ್ಣೆದೀಪಗಳು ರಾತ್ರಿಯ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ, ಮಂಚಗಳೂ ಹಾಸುಗಳೂ ಮಲಗಲು; ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಭಿಷೇಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಶ್ರಮಿಸಲಿ. ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮಧುರಧ್ವನಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಸ್ವರ್ಗವೂ ಭೂಮಿಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇದನ್ನು, ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವಸಮೂಹಗಳು ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಸ್ತುತಿಯ ಮಧುರಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳು ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆನೆಯೂ ಕೆಲವು ವಾನರರನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನ ಯುದ್ಧವಿಜಯದ ಉತ್ಸವವೂ ಹೌದು, ಗೃಹಪ್ರವೇಶದ ಉತ್ಸವವೂ ಹೌದು. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟಜನಾಕೀರ್ಣಾಮ್’ (ಹರ್ಷಿತರೂ ಪುಷ್ಟರೂ ಆದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ) — ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಹರ್ಷಿತರು, ಪುಷ್ಟರು; ಭರತನ ಆಡಳಿತದಿಂದ ನಗರ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ, ರಾಮನ ಆಗಮನದಿಂದ ಹರ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೇ ಗೃಹೇ ಪತಾಕಾಃ’ (ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪತಾಕೆಗಳು) — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯೂ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳೊಡನೆ ಕನ್ಯೆಯರೂ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಂ ಚಂದ್ರಸಂಕಾಶಮ್’ (ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದು) — ವಿಭೀಷಣನ ಚಾಮರ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಿಳಿಯದೂ ಹೊಳೆಯುವಂಥದ್ದೂ. ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ದೂತರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು.’ ಸುಗ್ರೀವನು ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಾಲ್ಕು ಚಿನ್ನದ ಕೊಡಗಳನ್ನು ನಾಲ್ವರು ವಾನರೇಂದ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು — ‘ವಾನರರೇ, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದೊಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೊಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಕಾದಿರಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ, ಗರುಡರಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. ಜಾಂಬವಂತ, ಹನುಮಂತ, ವೇಗದರ್ಶಿ ಎಂಬ ವಾನರ, ಋಷಭ — ಇವರು ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳನ್ನು ತಂದರು; ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನೂ ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ತಂದರು. ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ ಸುಷೇಣನು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಕಲಶವನ್ನು ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರು ತುಂಬಿ ತಂದನು. ಋಷಭನು ದಕ್ಷಿಣಸಮುದ್ರದಿಂದ ರಕ್ತಚಂದನ-ಕರ್ಪೂರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಕೊಡವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದನು. ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಗವಯನು ದೊಡ್ಡ ರತ್ನಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದ ಮಹಾಸಾಗರದಿಂದ ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ತಂದನು. ಗರುಡನಂತೆಯೂ ವಾಯುವಿನಂತೆಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ನೀರನ್ನು ತಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಂದ ಆ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಅದನ್ನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರೋಹಿತರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೂ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯ ರಾಜ ಎಂದು. ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರು ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ವಾನರರ ವೇಗ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ — ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ನೀರು ತರುವುದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ. ಹನುಮಂತನು ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರು ತರುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಅನಿಲಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಪವನಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಸುಷೇಣಃ ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಕರಡಿಗಳ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಸೈನ್ಯವನ್ನುಳ್ಳ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಜಾಂಬವಂತ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಷೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಜಾಂಬವಂತನ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭರತನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಪ್ರಭೋ’ (ಪ್ರಭುವೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ರಾಜನೊಡನೆ ಆದರದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಚಿನ್ನದ ಕೊಡಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ತಾನೇ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರತ್ಯೂಷಸಮಯೇ’ (ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದೊಳಗೆ), ಅಂದರೆ ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲು. ವಾನರರು ರಾತ್ರಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಕಲಶಗಳ ವರ್ಣನೆ — ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರದ್ದು ರತ್ನಾಲಂಕೃತ, ದಕ್ಷಿಣದ್ದು ರಕ್ತಚಂದನ-ಕರ್ಪೂರಗಳಿಂದ ಆವೃತ, ಪಶ್ಚಿಮದ್ದು ರತ್ನಕುಂಭ, ಉತ್ತರದ ನೀರು ಹನುಮಂತನಿಂದ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲಶವೂ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಗವಯನು ‘ಮಾರುತವಿಕ್ರಮಃ’ (ವಾಯುವಿನಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿ) — ವಾಯುವಿನಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ. ಅಭಿಷೇಕಜಲವನ್ನು ಶತ್ರುಘ್ನನು ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿ ಪುರೋಹಿತರ ಅಧೀನ. ‘ನದೀಶತಾನಾಂ ಪಂಚಾನಾಮ್’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ‘ಐನೂರು ನದಿಗಳಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳ ನೀರೂ ಐನೂರು ನದಿಗಳ ನೀರೂ ಸೇರಿ ಅಭಿಷೇಕಜಲ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯ ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಗರುಡಾಃ ಇವ ಶೀಘ್ರಗಾಃ’ (ಗರುಡರಂತೆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿಗಳು). ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ‘ವಾರಣೋಪಮಾಃ’ (ಆನೆಗಳಂತಿರುವವರು) — ಆನೆಗಳಂತೆ ಮಹಾಕಾಯರು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜನಂತೆ ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಭರತನು ಅವನನ್ನು ಆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರು ರಾಜರ ಮೈತ್ರಿ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾನಿಲಃ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ + ಅನಿಲಃ’ ಎಂಬ ಸಂಧಿ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಿಲ’ ಎಂದರೆ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತ.

ಅನಂತರ ಶುಚಿಯಾದ ವೃದ್ಧ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಸೀತಾಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ರತ್ನಮಯ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ಸುಯಜ್ಞ, ಗೌತಮ, ವಿಜಯ — ವಸುಗಳು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಇವರು ತಿಳಿಯಾದ ಸುಗಂಧಿತ ಜಲದಿಂದ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಮೊದಲು ಋತ್ವಿಜರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಯೋಧರು, ಸಂತೋಷಭರಿತರಾದ ವರ್ತಕರು — ಇವರು ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳ ರಸಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ, ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರೂ, ನೆರೆದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು. ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಕಿರೀಟ — ಯಾವುದರಿಂದ ಹಿಂದೆ ಮನುವು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದನೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಅವನ ವಂಶದ ರಾಜರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತರಾದರೋ — ಆ ಪ್ರಖರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕಿರೀಟವನ್ನು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಸುಂದರ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ನಾನಾರತ್ನಮಯ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಇರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ಕಿರೀಟದಿಂದಲೂ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾಘವನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದರು. ಅಭಿಷೇಕದ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಮೊದಲು ಪುರೋಹಿತರಾದ ಋತ್ವಿಜರು, ಅನಂತರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಯೋಧರು, ವರ್ತಕರು; ಹೀಗೆ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳೂ ರಾಜನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಹದಿನಾರು ಕನ್ಯೆಯರಿಂದ’ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ದೈವಾನುಮೋದಿತ. ಮನುವಿನ ಕಿರೀಟ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಅದರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ. ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಧಾನರು. ‘ಸಸೀತಮ್’ (ಸೀತಾಸಹಿತ) — ಸೀತೆಯೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತಳಾದಳು. ರತ್ನಮಯ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ವಿಘ್ನಗೊಂಡ ಅಭಿಷೇಕ ಇಂದು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನೆರವೇರಿತು. ಎಂಟು ಋಷಿಗಳು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ‘ವಸವಃ ವಾಸವಂ ಯಥಾ’ (ವಸುಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಎಂಟು ಋಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ. ಸರ್ವೌಷಧಿಗಳ ರಸಗಳು ನೀರಿನೊಡನೆ ಬೆರೆತಿವೆ. ಕಿರೀಟದ ಇತಿಹಾಸ — ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ, ಮೊದಲು ಮನುವಿನಿಂದ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ; ಇಂದು ರಾಮನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ. ಸಭೆ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ರಾಜತ್ವದ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನೂ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಅಭಿಷೇಕಜಲವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ಅರವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಯೋಕ್ಷ್ಯತ’ ಎಂದರೆ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಅಥವಾ ತೊಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಕಿರೀಟವೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಪ್ರಯತಃ’ — ಶುದ್ಧರೂ ಸಂಯಮಿಗಳೂ, ಅಭಿಷೇಕದ ಕರ್ತರು.

ಶತ್ರುಘ್ನನು ಅವನ ಶುಭವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರವನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು. ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ವಾಯುವು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ರಾಘವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಶಕ್ರನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೂ ನರೇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಡಿದರು, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ನರ್ತಿಸಿದವು. ರಾಘವನ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧವಾಯಿತು, ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂಗಳು ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದವು. ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಲು ಕರೆಯುವ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ, ನೂರು ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡಿದನು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಭರಣ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಮನುಜಾಧಿಪನು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಮಣಿಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಧೃತಿವಂತನಾದ ಅವನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನಿಗೆ ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಎರಡು ಅಂಗದಗಳನ್ನು (ತೋಳ್ಬಳೆಗಳನ್ನು) ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅನುಪಮ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೂ, ಮಲಿನವಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಹರ್ಷಿಸಿತು — ಭೂಮಿ ಸಸ್ಯಪೂರ್ಣ, ಮರಗಳು ಫಲಭರಿತ, ಹೂಗಳು ಸುಗಂಧಿತ; ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ದಾನಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ರಾಜನ ಉದಾರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಂಗದಗಳು ಎಂಬುದು ಶಬ್ದಕ್ರೀಡೆ — ‘ಅಂಗದ’ ಎಂಬುದು ತೋಳ್ಬಳೆಯ ಹೆಸರೂ ಹೌದು. ವಾಯುದೇವನು ಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ — ಹಾರವು ತನ್ನ ಮೂಲಕ್ಕೇ ಮರಳಿದಂತೆ. ಛತ್ರ-ಚಾಮರಧಾರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಶತ್ರುಘ್ನ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಾಮರಧಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ವಾಯುವಿನ ದಾನ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ — ದೇವರಾಜನೇ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತಪುಷ್ಕರಾ’ ಮಾಲೆ — ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳದ್ದು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಉತ್ಸವ. ರಾಮನ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಅನಂತರ ಮಿತ್ರರು, ಅನಂತರ ಪತ್ನಿ — ಧರ್ಮದ ಕ್ರಮ. ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನ ಎಂಬುದು ಅಪರಿಮಿತ ದಾನ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಾಲೆ, ಅಂಗದನಿಗೆ ಅಂಗದಗಳು — ಮಿತ್ರನ ಮಗನಿಗೂ ಸನ್ಮಾನ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ವಾಲಿವಧೆಯಿಂದ ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದನು. ‘ಅಭಿಷೇಕೇ ತದರ್ಹಸ್ಯ’ (ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದವನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ) — ರಾಮನೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಜಯಿಯಾದವನು. ‘ಸಹಸ್ರಶತಮ್ ಅಶ್ವಾನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕುದುರೆಗಳು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ — ದಾನದ ಪೂರ್ಣತೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಜೇ ವಾಸಸೀ’ ಎಂದರೆ ಧೂಳಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಎಂದೂ ಮಲಿನವಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಫಲವಂತಶ್ಚ ಪಾದಪಾಃ’ (ಮರಗಳು ಫಲಭರಿತವಾದವು) — ಋತುವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟವು.

ವೈದೇಹಿ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕೊಡಲು ಬಯಸಿ, ಯೋಚಿಸುತ್ತ, ತನ್ನ ಕೊರಳಿನಿಂದ ಹಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೋಡಿದಳು. ಇಂಗಿತವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೇ, ಭಾಮಿನಿ, ನೀನು ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರುವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಹಾರವನ್ನು ಕೊಡು.’ ಆಗ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಅವಳು ಆ ಹಾರವನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಯಾರಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು, ಧೃತಿ, ಯಶಸ್ಸು, ದಕ್ಷತೆ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ವಿನಯ, ನೀತಿ, ಪೌರುಷ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಬುದ್ಧಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ. ಆ ಹಾರದಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು, ಚಂದ್ರಕಿರಣರಾಶಿಯಂತೆ ಬಿಳುಪಾದ ಬಿಳಿಮೋಡದಿಂದ ಪರ್ವತ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ಶೋಭಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ಹಿರಿಯ ವಾನರರೂ ಇತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವಸ್ತ್ರ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ವಿಭೀಷಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಬಯಸಿದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ವಿಪುಲ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕೃತರಾಗಿ, ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಪರಂತಪನಾದ ಭೂಪತಿಯು ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದರಿಗೂ ನೀಲನಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ರಾಜೇಂದ್ರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡು, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜಾ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಸೀತೆಯ ಹಾರದಾನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸುಂದರ ದೃಶ್ಯ — ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೇ ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿದವನು. ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲು ಅವಳು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿಯತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನು ಅವಳ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಸ್ಯ ತುಷ್ಟಾಸಿ’ (ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿರುವೆಯೋ) ಎಂದು ರಾಮನು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸೀತೆಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ಹತ್ತು ಗುಣಗಳು — ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಾರ. ಬಿಳಿಮೋಡದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಹಾರದಿಂದ ಹನುಮಂತ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಥ ಸಾ ವಾಯುಪುತ್ರಾಯ…’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದದೌ ಸಾ…’ ಎಂದಿದೆ; ‘ತೇಜೋ ಧೃತಿರ್ಯಶೋ…’ ಎಂಬ ಗುಣಪಟ್ಟಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದ-ನೀಲರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ದಾನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ವಾನರರ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅನಂತರ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ಕೃತರು, ಅನಂತರ ‘ಯಥಾಗತಮ್’ (ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ) ತೆರಳಿದರು. ವಾನರರು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಸೇವೆಯ ಫಲ ಈ ದರ್ಶನ. ಸುಗ್ರೀವನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಲಂಕೆಗೆ — ಇಬ್ಬರು ರಾಜರೂ ರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವರು. ‘ಕುಲಧನಂ’ ಎಂದರೆ ವಿಭೀಷಣನ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ರಾಜ್ಯ, ಅದನ್ನು ಅವನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದನು. ಹನುಮಂತನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋದನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ; ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ದ್ವಿವಿದ-ಮೈಂದ-ನೀಲರಿಗೆ ವಿಶೇಷದಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದರು. ವಾಯುವು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಹಾರವನ್ನು ಸೀತೆ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು — ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ದಾನ ಮಗನಿಗೆ ಸೇರಿತು. ಹನುಮಂತನ ಶೋಭೆಯ ಉಪಮೆ — ಬಿಳಿಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪರ್ವತ; ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾನ್, ಸ್ಥಿರ. ಎಂಬತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾರ್ಥಿವೇಂದ್ರೇಣ ವಿಸೃಷ್ಟಾಃ’ (ರಾಜೇಂದ್ರನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು) — ಅವರು ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಎಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಪೂಜಿತಃ’ (ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ) — ರಾಮನಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ, ಅನಂತರವೇ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಪರಮ ಉದಾರಿಯೂ ಆದ ರಾಘವನು ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಳಿದನು. ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಹಿಂದಿನ ರಾಜರು ಬಲದಿಂದ ಆಳಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಆಳು. ತಂದೆತಾತಂದಿರು ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಆ ನೊಗವನ್ನು ನನಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೊರು.’ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅನುನಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜಪದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದನು. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ತೊಂಬತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ತೊಂಬತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರಾಕರಣೆ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗಿಯೇ ಇರಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಲು ಅಲ್ಲ. ಭರತನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ. ‘ಪೂರ್ವರಾಜಾಧ್ಯುಷಿತಾಮ್’ (ಹಿಂದಿನ ರಾಜರು ಆಳಿದ) — ಭೂಮಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅನುನಯಿಸಿದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಅನಿಚ್ಛೆ ದೃಢ. ಆಗ ರಾಮನು ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಭರತನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಪುರಸ್ಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ತುಲ್ಯಂ ಮಯಾ ತ್ವಮ್’ (ನೀನು ನನಗೆ ಸಮ) ಎಂದು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನಗೆ ಸಮನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಿರಿಯನೆಂದಲ್ಲ.

ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ರಾಮನು ಪೌಂಡರೀಕ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ವಾಜಪೇಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮಾಡಿದನು. ರಾಘವನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳ, ವಿಪುಲ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ, ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಅನುಪಮವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ನೇಹಿತರು-ದಾಯಾದಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿಧವೆಯರು ರೋದಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸರ್ಪಾದಿ ಕ್ರೂರಜಂತುಗಳ ಭಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ರೋಗದ ಭಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಲೋಕ ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲದ್ದಾಯಿತು, ಯಾರೂ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಸೋಕಲಿಲ್ಲ, ಮುದುಕರು ಮಕ್ಕಳ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಪರರಾಗಿದ್ದರು; ರಾಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಂಸಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಜನರು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು, ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾಗಿ, ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರು. ‘ರಾಮ, ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮಾತುಕತೆಯಾಯಿತು, ಜಗತ್ತೇ ರಾಮಮಯವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಸದಾ ಬೇರೂರಿ ದೃಢವಾಗಿದ್ದವು, ಸದಾ ಹಣ್ಣುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಹೂಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು; ಮೇಘನು ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಗಾಳಿ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಲೋಭವಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಮನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಧರ್ಮಪರರಾಗಿದ್ದರು, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವರಿರಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರೂ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರು, ಧರ್ಮಪರಾಯಣರಾಗಿದ್ದರು. ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ನೂರು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತೊಂಬತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ’ ಎಂದಿದೆ, ಕೆಳಗೆ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೆ — ‘ಬೇರೆಡೆ “ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶವರ್ಷಶತಾನಿ ಚ” ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರವೂ ಹತ್ತು ನೂರೂ ಸೇರಿ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ, ರೋಗವಿಲ್ಲ, ಕಳ್ಳರಿಲ್ಲ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪಾಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮಭೂತಂ ಜಗತ್’ (ಜಗತ್ತು ರಾಮಮಯವಾಯಿತು) — ಎಲ್ಲ ಜನರ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ರಾಮನೇ; ಇದೇ ಆದರ್ಶರಾಜ್ಯದ ಪರಮ ಆದರ್ಶ. ‘ನಿತ್ಯಮೂಲಾಃ’ (ಸದಾ ಬೇರೂರಿದ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಪುಷ್ಪಾಃ … ಸ್ಕಂಧವಿಸ್ತೃತಾಃ’ (ಸದಾ ಹೂಬಿಡುವ … ಕಾಂಡಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ) ಎಂದಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ 6.116.090ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ — ‘ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ರಾಮೋ ರಾಜ್ಯಮಕಾರಯತ್’ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು) — ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ 106ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಪೌಂಡರೀಕ, ಅಶ್ವಮೇಧ, ವಾಜಪೇಯ — ಇವು ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು; ರಾಜಸೂಯಾದಿಗಳೊಡನೆ ಇವು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು. ‘ಆಜಾನುಲಂಬಿಬಾಹುಃ’ (ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗೆ ಚಾಚಿದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಮಹಾಪುರುಷಲಕ್ಷಣ. ವಿಧವೆಯರ ರೋದನವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರುಷರು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಮುದುಕರು ಮಕ್ಕಳ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳು ಹಿರಿಯರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆದರ್ಶ, ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಾಮವರ್ಷೀ ಪರ್ಜನ್ಯಃ’ (ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆಸುರಿಸುವ ಮೇಘ) — ಬೇಕೆಂದಾಗ ಮಳೆ; ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ — ಯಾರೂ ಪರರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಭವಿಲ್ಲ. ‘ಸರ್ವೇ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನಾಃ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನರು) ಎಂದರೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು. ‘ನಾನರ್ಥಂ ಕಶ್ಚಿದಸ್ಪೃಶತ್’ (ಯಾರೂ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಸೋಕಲಿಲ್ಲ) ಎಂದರೆ ಯಾರೂ ಅನರ್ಥಕಾರಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಅನರ್ಥಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಕೈಹಾಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮೇವಾನುಪಶ್ಯಂತಃ’ (ರಾಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತ) — ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನ ನಡತೆಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಜೆ. ತೊಂಬತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಚರಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ) — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಅನುಚರನೇ. ತೊಂಬತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಬತ್ತನೆಯದು, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅನಂತರ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರು-ದಾಯಾದಿಗಳು-ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಧರ್ಮ. ನೂರ ಒಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರಸಹಸ್ರಿಣಃ’ (ಸಾವಿರಾರು ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬುದು ವಂಶವೃದ್ಧಿ.

ಹಿಂದೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಚಿಸಿದ ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಈ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಧರ್ಮಕರ, ಕೀರ್ತಿಕರ, ಆಯುಷ್ಯಕರ, ರಾಜರಿಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ತರುವಂಥದ್ದು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸದಾ ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಧನವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಧನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಘವನಿಂದ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ, ಕೈಕೇಯಿ ಭರತನಿಂದ ಜೀವಂತ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾದಂತೆ, ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಸದಾ ಆನಂದದಿಂದ ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಇರುವರು. ಈ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನ ಈ ವಿಜಯವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರಾಗಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪ್ರವಾಸದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಘವನಿಂದ ತಾವು ಬೇಡಿದ ಎಲ್ಲ ವರಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪ್ರೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳಾದ ವಿನಾಯಕರು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಶಾಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವನು, ಪ್ರವಾಸಿಯು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವನು, ಋತುಮತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನುಪಮರಾದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರುವರು. ಈ ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತ ಪಠಿಸುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ನಿತ್ಯವೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದ್ವಿಜನಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು — ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಪುತ್ರಲಾಭವೂ ಆಗುವುದು. ಈ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಸದಾ ಕೇಳುವವನ ಮೇಲೂ ಪಠಿಸುವವನ ಮೇಲೂ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣುವಾದ ರಾಮನು ಸತತವಾಗಿ ಪ್ರೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದಿದೇವನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಹರಿಯೂ ನಾರಾಯಣನೂ ಆದ ಪ್ರಭುವೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಶೇಷನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ವೃತ್ತಾಂತವಾದ ಆಖ್ಯಾನ — ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ. ಇದನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ಸದಾ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಋಷಿ ರಚಿಸಿದ ಈ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸ. ಮಹಾರ್ಥವುಳ್ಳ ಈ ಶುಭಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಟುಂಬವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಧನಧಾನ್ಯವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಸುಖವನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಷ್ಯಕರವೂ ಆರೋಗ್ಯಕರವೂ ಕೀರ್ತಿಕರವೂ ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದೂ ಬುದ್ಧಿವರ್ಧಕವೂ ಶುಭವೂ ಓಜಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದೂ ಆದ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಜ್ಜನರು ನಿಯಮದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು. ಈ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — 6.116 ಅಲ್ಲಿ 090ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನೂರ ಏಳನೆಯದರಿಂದ ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಯಾವ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಈ ಸರ್ಗದ ಭಾಗ. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೇಷ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದು ಲವ-ಕುಶರ ಮಾತು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘(ಲವ-ಕುಶರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ —) ಶ್ರೋತೃಗಳೇ, ನಿಮಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ.’ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ‘ಸೌಭ್ರಾತೃಕಮ್’ (ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು) — ರಾಮಾಯಣ ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಗ್ರಂಥ; ರಾಮ-ಭರತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸ್ನೇಹವೇ ಈ ಕಾವ್ಯದ ಹೃದಯ, ಈ ಸರ್ಗವೂ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ಮುಗಿಯಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿಯ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಫಲ (ಪಾಪಮುಕ್ತಿ), ಅನಂತರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು (ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ವಿಜಯ, ಆಯುಷ್ಯ, ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮರಳುವಿಕೆ, ವಿಘ್ನಶಾಂತಿ), ಅನಂತರ ಭಕ್ತಿಫಲ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ವರ್ಗ), ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಉಪದೇಶ (ನಿಯಮದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು). ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಫಲವೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಅಂಶದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ — ರಾಮನು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ ಶ್ರೋತೃವೂ; ಕೌಸಲ್ಯಾದಿಗಳು ಜೀವಂತ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರಾದಂತೆ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ; ರಾಮನು ವಿಜಯಿಯಾದಂತೆ ರಾಜನೂ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಲಿಖಂತಿ’ (ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಮಾಡುವುದೂ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪರಂಪರಾಗತ ಅಂತ್ಯಭಾಗ; ಅದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಲೂ ಕೇಳಲೂ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಂಜ್ಞೆಗಳು — ಕಾವ್ಯ, ಇತಿಹಾಸ, ಆಖ್ಯಾನ, ಮತ್ತು ಸಂಹಿತೆ; ‘ಆದಿಕಾವ್ಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೊದಲ ಕಾವ್ಯ. ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೇಷತ್ವವೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಡೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲೂ ಇದು ಸೂಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಲವ-ಕುಶರು ರಾಮಾಯಣದ ಮೊದಲ ಗಾಯಕರು; ಅವರ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ‘ಭದ್ರಮಸ್ತು ವಃ’ (ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂದು ಶ್ರೋತೃಗಳ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರವ್ಯಾಹರತ ವಿಸ್ರಬ್ಧಮ್’ (ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಪಠಿಸಿ) — ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಓದಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪಠಣ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ತೃಪ್ತಿ — ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲೂ ರಾಮಾಯಣಪಾಠದ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಸಮಾಪ್ತಿಯೊಡನೆ ಗ್ರಂಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದೊಂದಿಗೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅನಂತರ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಕಾಂಡಂ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್’ (ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಸರ್ಗದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಾಗವಾಗಿವೆ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ 107ರಿಂದ 125ರವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಓದುಗನಿಗೆ ಈ ಭಾಗ ಗ್ರಂಥದ ಸಮಾಪನ, ಕಥೆಯದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುವ ‘ಶ್ರುತ್ವಾ’ (ಕೇಳಿ), ‘ಶೃಣೋತಿ’ (ಕೇಳುತ್ತಾನೆ), ‘ಶೃಣ್ವಂತಿ’ (ಕೇಳುತ್ತಾರೆ), ‘ಶ್ರವಣೇನ’ (ಕೇಳುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶ್ರವಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ರಾಮಾಯಣ ಮೂಲತಃ ಕೇಳುವ ಕಾವ್ಯ, ಲವ-ಕುಶರು ಹಾಡಿದ್ದು. ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗ್ರಹಣಾತ್’ ಎಂದರೆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದರಿಂದ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ १२८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ