ಉತ್ತರಕಾಂಡ
ಸರ್ಗ
ಋಷಿಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆ
ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರುವುದು, ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ
ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಆರಂಭವು ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ಅನಂತರ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ ನಡೆದು, ರಾಜ್ಯವೂ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ, ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಘವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಲು ಬಂದರು. ಕವಿಯು ಅವರನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದವರು — ಕೌಶಿಕ, ಯವಕ್ರೀತ, ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಗಾಲವ ಮತ್ತು ಮೇಧಾತಿಥಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ಕಣ್ವ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು — ಸ್ವಸ್ತ್ಯಾತ್ರೇಯ, ಭಗವಾನ್ ನಮುಚಿ, ಪ್ರಮುಚಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಅತ್ರಿ, ಸುಮುಖ ಮತ್ತು ವಿಮುಖ; ಅವರು ಅಗಸ್ತ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದರು. ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದವರು — ನೃಷಂಗು, ಕವಷ, ಧೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಕೌಶೇಯ; ಅವರೂ ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದರು. ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು — ವಸಿಷ್ಠ, ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಗೌತಮ, ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜ. ಹೀಗೆ ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಸಮಾಜವೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ವಸಿಷ್ಠರು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಂದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಈ ಎಣಿಕೆಯು ರಾಮನ ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆನಂದವಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಆನಂದ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಋಷಿಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನವೇ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಅತ್ರಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮೂಲಪಾಠವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಅವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ರಾಮನ ಗುರು, ವಸಿಷ್ಠರು ಕುಲಪುರೋಹಿತರು, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರು, ಭರದ್ವಾಜರು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನವು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾದವರ ಆಗಮನದಂತಿದೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಭಿನಂದಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದರು, ಏನನ್ನೂ ಬೇಡಲು ಅಲ್ಲ — ಇದು ‘ಪ್ರತಿನಂದಿತುಮ್’ (ಅಭಿನಂದಿಸಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ರಾಘವನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸಲೆಂದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು, ನಾನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ದಾಶರಥಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು, ಋಷಿಗಳಾದ ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತಿನಂತೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಅವಸರದಿಂದ, ಬೇಗನೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ನೀತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಸದಾಚಾರಿ, ದಕ್ಷ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ — ರಾಜದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ಇರಬೇಕಾದ ಆದರ್ಶಗುಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಮುನಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ದ್ವಾರಪಾಲಕನಿಗೆ ‘ಅವರನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವರನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ರಾಮನು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು, ಆದರದಿಂದ ಗೋವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಶುಚಿಯಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಆಸನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ತಾರವುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊದಿಸಿದ ಆಸನಗಳು. ಆ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಋಷಿಪುಂಗವರು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಋಷಿಗಳ ಮುಂದೆ ಎದ್ದು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಆಸನಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಿನ್ನವು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಆಸನದ ಚಿಹ್ನೆ; ಹೀಗೆ ರಾಜಧರ್ಮ, ಋಷಿಧರ್ಮ ಎರಡಕ್ಕೂ ಮನ್ನಣೆ ದೊರೆತಿದೆ. ಗೋದಾನವು ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ಪ್ರತಿಹಾರಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಲು; ಆ ಋಷಿಗಳೂ ರಾಜಗೃಹದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕಾಏಕಿ ಒಳಹೊಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ವಕ್ತಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಋಷಿಗಳ ನಾಯಕರು; ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವರೂ ಅವರೇ. ‘ದಾಶರಥೇಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಕುಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕನ ಅವಸರವನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ತೂರ್ಣಮ್’, ‘ದ್ರುತಮ್’, ‘ಆಶು’ ಎಂಬ ‘ಬೇಗನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಮೂರು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಗೌರವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಪ್ರವೇಶಯ ಯಥಾಸುಖಮ್’ (ಸುಖವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆತಾ); ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ತಾನೇ ಅವರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಸೇವಕರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯಮವೂ ಶುಚಿತ್ವವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇಲ್ಲಿ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ದ್ವಾರಪಾಲಕನು ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆತಂದನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡದಿದ್ದರೂ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾರ್ಹಮ್’ ಕುಳಿತದ್ದು ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಶಿಷ್ಯರೊಡನೆಯೂ ಮುಂದಾಳುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ್ದ ವೇದವಿದರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ನಮಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕುಶಲವೇ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನಿನ್ನನ್ನು ಕುಶಲಿಯಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಲೋಕವನ್ನು ಅಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾವಣನು ನಿನಗೆ ಭಾರವೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಕೊಂದು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ವಿಜಯಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ತಾಯಂದಿರೊಡನೆ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಹತರಾದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿಕಟ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹೋದರ ಮತ್ತು ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಅಕಂಪನ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ದೇಹಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ತ್ರಿಶಿರಸ್, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ ಎಂಬ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರು ಹತರಾದರು. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾದ ಕುಂಭ-ನಿಕುಂಭರು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ-ಮತ್ತರು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಯಜ್ಞಕೋಪ ಮತ್ತು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾದ, ಘೋರವಾದ ಸಂಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯಮನಂತಹ ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಹರ್ಷವೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಎರಡು ಕಾಂಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಧಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಈ ಕ್ರಮವೂ ಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಕುಶಲ, ಅವನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ. ಎರಡನೆಯದು — ರಾವಣನ ವಧೆ; ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ಲೋಕವನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ಹೆಸರೇ ‘ರಾವಯತಿ’ (ಅಳಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಇತರ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ವಧೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಹೆಸರನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಹಿ ಭಾರಃ ಸ ತೇ ರಾಮ’ (ರಾಮ, ಅವನು ನಿನಗೆ ಭಾರವಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲವನಿಗೆ ರಾವಣವಧೆ ಹಗುರವಾದ ಕೆಲಸವೇ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತೃಭಿರ್ಭ್ರಾತೃಸಹಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಂದಿರ ಮತ್ತು ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರೊಡನೆಯೂ ತಾಯಂದಿರೊಡನೆಯೂ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಾದ್ವಿಪುಲಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನೇಹ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಯಾರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ) ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯು ಅವನ ಶರೀರದ ಅತಿ ಬೃಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ — ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಸ್ತನು ನೀಲನಿಂದ, ಅಕಂಪನನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ವಿಜಯವೂ ರಾಮನದೇ ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೇನೆಯ ವಿಜಯವು ಸೇನಾಪತಿಯ ವಿಜಯವೇ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಧನುಸ್ತ್ವಂ ಹಿ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ವಿಜಯೇಥಾಃ’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. ‘ಅಂತಕಪ್ರತಿಮೈರ್ಬಾಣೈಃ’ (ಯಮನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದವು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಋಷಿಗಳು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ರಾವಣನ ಪರಾಭವವು ಅಷ್ಟೇನೂ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ; ಆದರೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದ್ದ ರಾವಣಿಯು ಹತನಾದುದು ಭಾಗ್ಯದ ವಿಷಯ. ಕಾಲನಂತೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ದೇವಶತ್ರುವಿನಿಂದ ನೀನು ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದೆ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ಪಡೆದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇವೆ; ಅವನು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಯೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಮಗೆ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು. ರಘುಕುಲವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವವನೇ, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಪುಣ್ಯಕರವೂ ಸೌಮ್ಯವೂ ಆದ ಈ ಅಭಯದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು, ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ನೀನು ವಿಜಯದಿಂದ ವರ್ಧಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಯದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ಯುದ್ಧಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಭಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಂತೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಇದರಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ವಧೆಗಿಂತಲೂ ರಾವಣಿಯ ವಧೆ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂಬುದು ಋಷಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನಾದರೋ ಇಡೀ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವತಾನಾಮ್ ಅವಧ್ಯೇನ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನಾದ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ವರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದವನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಹತನಾಗಬೇಕಿತ್ತು; ಈ ವಿಷಯವು ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನ ಪರಾಭವ ‘ನ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಏನೂ ಅಲ್ಲ), ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಾದರೋ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಭಾಗ್ಯದ ವಿಷಯ). ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕಾಲಸ್ಯೇವಾಭಿಧಾವತಃ’ (ಕಾಲನಂತೆ ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮುಕ್ತಃ’ (ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಹಾಮಾಯಾಧರಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನೂ ಮೋಹಗೊಳಿಸಿದ್ದನು.
ಆತ್ಮಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಆ ಮುನಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರ ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನೂ ರಾವಣನನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ನೀವು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಮಹೋದರ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ಮತ್ತ-ಉನ್ಮತ್ತರು, ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು — ಈ ಮಹಾವೀರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಅತಿಕಾಯ, ತ್ರಿಶಿರಸ್, ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಎಂತಹದು, ಬಲ ಎಂತಹದು, ಪರಾಕ್ರಮ ಯಾವುದು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾನೆ? ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದು ರಹಸ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಹೇಳಿರಿ — ನಾನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅವನಿಂದ ಶಕ್ರನೂ ಹೇಗೆ ಪರಾಜಿತನಾದನು, ಅವನು ವರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು? ಮಗನು ಹೇಗೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದನು, ಅವನ ತಂದೆ ರಾವಣನು ಏಕೆ ಅಷ್ಟು ಆಗಲಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ, ಶಕ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೇಗೆ ಆದನು, ವರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ, ಮುನೀಂದ್ರರೇ.’ ‘ಅತಿಕ್ರಮ್ಯ … ಕಿಂ ಪ್ರಶಂಸಥ ರಾವಣಿಮ್’ (ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತೀರಿ) ಎಂಬ ಪಾದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಶ್ಚರ್ಯವು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನ ಖಲ್ವಾಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ವಃ’ (ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿನಯ; ರಾಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದಲೇ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ದೀರ್ಘ ಕಥೆಯು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ರಾಮನು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ — ಇದೇ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಲವನ್ನು ಬಲ್ಲನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಧಿಕ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ಪ್ರಭಾವ, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ — ಅನಂತರ ಕಾರಣದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ಮಗನ ಹೋಲಿಕೆಯೂ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಗನು ತಂದೆಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗುವುದು ಅಪರೂಪ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಥೆಯಾದರೋ ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರ ಬರಲಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥