ಸರ್ಗ
ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಜನನ
ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪಕ್ರಮ, ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ತಪಸ್ಸು, ಕನ್ಯೆಯರಿಂದ ವಿಘ್ನ, ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಶಾಪ, ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳ ಗರ್ಭ, ಕನ್ಯಾಪ್ರದಾನ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಜನನ
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಕುಂಭಯೋನಿಗಳೂ ಆದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಕುಂಭಯೋನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಕಲಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ರಾಮ, ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು — ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು, ತಾನು ಮಾತ್ರ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದವನಾದನು. ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ನಿನಗೆ ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ಜನ್ಮವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ವರಪ್ರದಾನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮೂಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಲವು ಅವನ ಕುಲದ ಮತ್ತು ವರದ ಪರಿಣಾಮ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ಸ್ವಭಾವ — ಕಥೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಅರಿತಾಗಲೇ ಫಲವು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಾವತ್’ (ಮೊದಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ದೀರ್ಘ ಕಥೆಯು ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಯು ಅನೇಕ ಸರ್ಗಗಳ ಅನಂತರವೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಿಷಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸ್ವತಃ ಋಷಿಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಋಷಿವಂಶದ ಕಥನವು ಅವರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದುದು.
ಹಿಂದೆ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಎಂಬ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿದ್ದರು; ಅವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಿತಾಮಹನಂತೆಯೇ ಇದ್ದರು. ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಶೀಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅವರ ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಮುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ‘ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಅವರ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಾಕು — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಇಷ್ಟು ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗನಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು; ತಮ್ಮ ನಿರ್ಮಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಆ ಮಹಾಮತಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಇಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಹಾಪರ್ವತ ಮೇರುವಿನ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಅಜ್ಜನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಕುಲವೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕೀರ್ತ್ಯಾಃ ನ’ (ವರ್ಣಿಸಲಾಗದವು) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಗುಣಗಳ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತೃಣಬಿಂದುವು ರಾಜರ್ಷಿ; ಅವನ ಆಶ್ರಮವು ಮೇರುಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ‘ಧರ್ಮಪ್ರಸಂಗ’ ಎಂದರೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು, ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಪುಂಗವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕನ್ಯೆಯರು ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳ ಕನ್ಯೆಯರು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಮಕ್ಕಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಕಾನನವು ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದರಿಂದಲೂ ಆ ಕನ್ಯೆಯರು ನಿತ್ಯವೂ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದ್ವಿಜರಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳದ ರಮಣೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಹಾಡುತ್ತಾ, ವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುತ್ತಾ, ನರ್ತಿಸುತ್ತಾ — ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದವರಾದರೂ — ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಆ ಮಹಾಮುನಿಗಳು ಕುಪಿತರಾಗಿ ನುಡಿದರು — ‘ಯಾವಳು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುವಳೋ, ಅವಳು ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸುವಳು.’ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜರ್ಷಿ ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಅನಿಂದಿತಾಃ’ (ನಿಂದ್ಯರಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಕನ್ಯೆಯರ ದೋಷವೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರು, ಆದರೂ ತಪಸ್ವಿಯ ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಶಾಪವೂ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಅವರು ‘ನಾಶವಾಗಿರಿ’ ಎಂದು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯು ಲಜ್ಜೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರು ತಾವಾಗಿಯೇ ದೂರ ಉಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಪವೇ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ — ವಿಧಿಯ ನಡೆ ಹೀಗೆ ವಿಚಿತ್ರ. ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳು ಅದನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದುದೂ ದೈವದ ಯೋಜನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವೇ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ಮೂರು ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಋಷಿಕನ್ಯೆಯರು, ನಾಗಕನ್ಯೆಯರು, ರಾಜರ್ಷಿಕನ್ಯೆಯರು; ಅವರೊಡನೆ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಇದ್ದರು; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಕುಮಾರಿಯರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಋತುಗಳ ಸುಖ ಮತ್ತು ಕಾನನದ ರಮ್ಯತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನದ ವಿಶೇಷ ರಮಣೀಯತೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾಜಹಾರ’ (ಘೋಷಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದವು ಶಾಪದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವಳು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಯಾವ ಗೆಳತಿಯನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರರೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಶುದ್ಧರೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಸ್ವತಃ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವೇದದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿಯಾದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ದೇಹವು ಬಿಳಿಚಿತು, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು — ಅವಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಆ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾದಳು; ‘ನನಗೆ ಇದೇನಾಯಿತು?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು. ಅವಳನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ತೃಣಬಿಂದುವು ಕೇಳಿದನು — ‘ನಿನಗೆ ಹೊಂದದ ಈ ದೇಹರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ಧರಿಸಿರುವೆ?’ ದೀನಳಾದ ಅವಳು ಕೈಮುಗಿದು ತಪೋಧನನಾದ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ನನಗೆ ಈ ರೂಪ ಯಾವುದರಿಂದ ಬಂದಿತೋ ಆ ಕಾರಣ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ನನ್ನ ಗೆಳತಿಯರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ದಿವ್ಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗೆಳತಿಯನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ರೂಪವು ಬದಲಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದಶ್ರುತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಮುಖ್ಯ — ದರ್ಶನದೊಡನೆ ವೇದಧ್ವನಿಯ ಶ್ರವಣವೂ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಗನ ಹೆಸರು ‘ವಿಶ್ರವಸ್’ ಎಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಕನ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಏನಾಯಿತೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಕೇವಲ ಗೆಳತಿಯರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋಗಿದ್ದಳು. ‘ಪಾಂಡುದೇಹಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಬಿಳಿಚಿದ ಮೈಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಳದಿ ಬಣ್ಣ ಆವರಿಸಿತು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಚಿಂತೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಕನ್ಯೆಯೂ ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಪಸೋ ನಿಧಿಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಭಂಡಾರದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಪಿತುರ್ಗತ್ವಾಽಽಶ್ರಮೇ ಸ್ಥಿತಾ’ (ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಿಂತಳು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಕನ್ಯೆಯ ಭಯವನ್ನೂ ವಿನಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ, ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯೇ ಮೊದಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ‘ಅಸದೃಶಮ್’ (ಹೊಂದದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಕುಮಾರೀತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯು ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಶರಣಾಗುತ್ತಾಳೆ.
ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜರ್ಷಿ ತೃಣಬಿಂದುವು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು; ಅದು ಋಷಿಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದುದೆಂದು ಕಂಡನು — ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತೆಂದು ಅವನು ಅರಿತನು. ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವನು ಮಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ತನ್ನದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಈ ನನ್ನ ಮಗಳನ್ನು, ತಾನಾಗಿ ಬಂದ ಭಿಕ್ಷೆಯೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಣಿದಿರುವ ನಿಮಗೆ ಇವಳು ನಿತ್ಯವೂ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಳು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜರ್ಷಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಆ ದ್ವಿಜರು ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದರು. ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಆ ಕನ್ಯೆಯೂ ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಶೀಲ ಮತ್ತು ನಡತೆಯಿಂದ ಮುನಿಪುಂಗವರು ತೃಪ್ತರಾದರು; ಪ್ರೀತರಾದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಿಕ್ಷಾಮ್’ (ಭಿಕ್ಷೆ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ತಪಸ್ವಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಭಿಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನದಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಯವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ತೃಣಬಿಂದುವು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಕನ್ಯೆಯ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ವಿವಾಹವೇ ಉಪಾಯ. ‘ಶ್ರಮ್ಯಮಾಣೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಣಿದಿರುವವನಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಸೇವೆಯ ಅಗತ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ‘ಬಾಢಮ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಅವರ ಸ್ವೀಕಾರದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನಂ ವಿವೇಶ’ (ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿಯ ತಪೋಬಲವೂ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅಂತರ್ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹೀತ್ವಾ ತನಯಾಮ್’ (ಮಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು) ಎಂದಿದೆ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಅವನ ಆದರದ ಲಕ್ಷಣ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೈರೇವ ಗುಣೈರ್ಭೂಷಿತಾಮ್’ (ತನ್ನದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಂದೆಯು ಮಗಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಗುಣಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಕನ್ಯೆಯು ಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾಳೆ — ವಿವಾಹದ ವಿಧಿ ಸರಳವಾದುದು, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾದುದು.
‘ಸುಂದರಿ, ನಿನ್ನ ಗುಣಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ನಾನು ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವಿ, ಇಂದು ನಿನಗೆ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಅವನು ಎರಡೂ ವಂಶಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವವನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ವೇದವನ್ನು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಶ್ರವಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನಾಗುವನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೇವಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಬಹುಬೇಗನೆ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಎಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತನು, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು. ಅವನು ವೇದಜ್ಞನೂ, ಸಮದರ್ಶಿಯೂ, ವ್ರತ-ಆಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದನು; ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮುನಿಯಾದನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸು. ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ‘ವಿ + ಶ್ರು’ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೇದ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ವಿಶ್ರವಾ ಅಥವಾ ವಿಶ್ರವಣ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಉಭಯೋರ್ವಂಶಕರ್ತಾರಮ್’ (ಎರಡೂ ವಂಶಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯ ಕುಲವನ್ನೂ ತಾಯಿಯ ಕುಲವನ್ನೂ ವರ್ಧಿಸುವನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ರಾವಣನಿಗೂ ಕುಬೇರನಿಗೂ ತಂದೆಯಾಗಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಂಶದ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಮಾರು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳು — ವೇದಜ್ಞಾನ, ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ, ವ್ರತಪಾಲನೆ — ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನು ತಂದೆಯಂತೆ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿ ಸಾರ್ಥಕ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವಿ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯರಿಗಿರುವ ಆದರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಸಂತೋಷ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಯಾವುದು ಲಜ್ಜೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತೋ ಅದೇ ಈಗ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥