ಸರ್ಗ
ವೈಶ್ರವಣನ ಜನನ, ತಪಸ್ಸು, ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಂಕಾನಿವಾಸ
ಭರದ್ವಾಜರ ಮಗಳೊಡನೆ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ವಿವಾಹ, ವೈಶ್ರವಣನ ಜನನ ಮತ್ತು ನಾಮಕರಣ, ಅವನ ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಕದ ದಾನ, ತಂದೆಯ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ
ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಗನಾದ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಬಹುಬೇಗನೆ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತನು. ಅವನು ಸತ್ಯವಂತನು, ಶೀಲವಂತನು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿಯು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿರತನು, ಶುಚಿಯು, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ನಿತ್ಯವೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣನು ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಆ ನಡತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ತಮ್ಮ ಮಗಳನ್ನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಧರ್ಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಪರಮ ಆನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿದನು. ಆ ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಅವಳಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನನಾದ, ಪರಮಾದ್ಭುತನಾದ, ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅಜ್ಜ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ — ಸತ್ಯ, ಶೀಲ, ದಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಶೌಚ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತಿ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆ; ಈ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಭರದ್ವಾಜರು ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ‘ಪ್ರಜಾನ್ವೇಷಿಕಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವ — ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಸಂತಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ತಾವಾಗಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಬಯಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಕನ್ಯೆ ದೊರೆತಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ವಿವಾಹವು ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕನ್ಯಾದಾನದಿಂದ ನೆರವೇರಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನ ಜನನವು ಶುದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುಣಗಳೊಡನೆ ಆಯಿತು — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಜನನದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು, ಅಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿರುವಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಿತಾಮಹಃ’ ಎಂದರೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲ — ಬಾಲಕನ ತಂದೆಯ ತಂದೆ. ಭರದ್ವಾಜರು ಸ್ವತಃ ಮಹಾಮುನಿಗಳು; ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಕಂಡೇ ಅವರು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಕನ್ಯಾದಾನದ ಆದರ್ಶ ಪದ್ಧತಿ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೀರ್ಯಸಂಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಗನ ಬಲವನ್ನೂ, ‘ಪರಮಾದ್ಭುತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಆ ಬಾಲಕನ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ‘ಇವನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನು’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರೀತರಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಅವನಿಗೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು. ‘ಇವನು ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನಂತೆಯೇ ಇರುವುದರಿಂದಲೂ, ಇವನು ವೈಶ್ರವಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು.’ ಆ ವೈಶ್ರವಣನು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ‘ನಾನು ಪರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ ಗತಿ.’ ಅವನು ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿ, ಉಗ್ರವಾದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಒಂದೊಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದೊಂದು ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು — ಮೊದಲು ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವವನಾದನು, ಅನಂತರ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು, ಅನಂತರ ನಿರಾಹಾರಿಯಾದನು. ‘ವೈಶ್ರವಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ತದ್ಧಿತ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು — ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಸಂತಾನ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ; ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಹುತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಬಾಲಕನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಬೆಳೆದನು. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠಿಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಹಾರವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನೆಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯು ಜನನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಅನಂತರ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿದೆ. ವೈಶ್ರವಣನೆಂದರೆ ಕುಬೇರನೇ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ)’ ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾರ್ಧಂ ದೇವರ್ಷಿಭಿಃ’ (ದೇವರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಾಮಕರಣಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಬಾಲಕನ ಮುಂದಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ರವಣನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ; ಅವನ ‘ಧರ್ಮೋ ಹಿ ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ ಗತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಒಂದು ಮೂಲಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆಹಾರತ್ಯಾಗವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ — ನೀರು, ಗಾಳಿ, ಅನಂತರ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ ಕಳೆದವು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವತ್ಸ, ಸುವ್ರತನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಕರ್ಮದಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ವರವನ್ನು ಬೇಡು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನೀನು ವರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.’ ಆಗ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ವೈಶ್ರವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ನಾನು ಲೋಕಪಾಲತ್ವವನ್ನೂ ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆಗ ಸಂತುಷ್ಟವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡವನಂತೆ ವೈಶ್ರವಣನಿಗೆ ‘ಬಾಢಮ್’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಲೋಕಪಾಲನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೆ. ಯಮ, ಇಂದ್ರ, ವರುಣರಿಗಿರುವ ಪದವಿಯೇ ನಿನಗೂ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಆಗಲಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೋಗು, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿಧಿಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆ. ಶಕ್ರ, ಅಂಬುಪ (ವರುಣ), ಯಮರಿಗೆ ನೀನು ನಾಲ್ಕನೆಯವನಾಗುವೆ. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪುಷ್ಪಕ ಎಂಬ ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ವಾಹನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗು. ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತೇವೆ. ಮಗೂ, ನಿನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ‘ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಯ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ದೀರ್ಘ ಕಾಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ವೈಶ್ರವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥವಾದುದು — ಅವನು ಲೋಕದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕಪಾಲತ್ವ ಮತ್ತು ನಿಧಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿತ್ವ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ವರದ್ವಯಮ್’ (ಎರಡು ವರಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನವು ಮೂರನೆಯ ದಾನದಂತಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಾಹನವಾಗಲಿದೆ. ‘ಶಕ್ರಾಂಬುಪಯಮಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ (ಅಂಬುಪ — ಜಲಾಧಿಪತಿ), ಯಮ ಎಂಬ ಮೂವರು ಲೋಕಪಾಲರು; ಅವರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯವನು ಕುಬೇರ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಸೇಂದ್ರೈಃ ಸುರಗಣೈಃ ಸಹ’ (ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳೊಡನೆ) ಬರುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೂ, ‘ಸುವ್ರತ’ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಲೋಕಪಾಲನ ವಿಚಾರ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ವೈಶ್ರವಣನ ಬೇಡಿಕೆಯು ಅವನ ಸಂಕಲ್ಪದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿದಶೈಃ ಸಮತಾಂ ವ್ರಜ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದವನಾದರೂ ದೇವಸಮಾನನಾಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬತ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಧನೇಶನು ಕೈಮುಗಿದು ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಇಷ್ಟವಾದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೇವನು ನನಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೂಜ್ಯ ಪ್ರಭುವೇ, ಯಾವ ಜೀವಿಗೂ ಪೀಡೆಯಾಗದಂತಹ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ನಿವಾಸವನ್ನು ನನಗಾಗಿ ನೋಡಿರಿ.’ ಮಗನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮುನಿಪುಂಗವ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ಧರ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕೇಳು’ ಎಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಹೇಂದ್ರನ ಪುರಿಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ರಮ್ಯ ಪುರಿ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಿವಾಸಕ್ಕಾಗಿ, ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಕಂದಕವೂ ಇವೆ, ಅದು ಯಂತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ, ಅದರ ತೋರಣಗಳು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದವು; ಅದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪುರಿ. ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಹೋದುದರಿಂದ ಅದು ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆ; ಈಗ ಲಂಕೆಯು ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಿಲ್ಲ. ಮಗೂ, ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲು ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸವು ನಿರ್ದೋಷವಾದುದು, ಅಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಬಾಧೆಯಿಲ್ಲ.’ ಧನೇಶನ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಹಿಂಸೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗದಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಉತ್ತರವು ಲಂಕೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಮೂಲತಃ ರಾಕ್ಷಸರಿಗಾಗಿಯೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಅವರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು; ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನ ಲಂಕಾವಾಸವೂ ‘ನಿರ್ದೋಷ’ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬರಿದಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ರಾವಣನು ಇದೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಅಣ್ಣನ ಕೈಯಿಂದ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಕಥೆಯ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರುಕ್ಮವೈಡೂರ್ಯತೋರಣಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಅದರ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲುಗಳು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ನೀಲಮಣಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ ಪ್ರಯತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಕೈಮುಗಿದು, ಸಂಯಮಿಯಾಗಿ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯು ಕುಬೇರನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ತಂದೆಯ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿವಾಸನಂ ನ ಮೇ ದೇವೋ ವಿದಧೇ’ (ದೇವನು ನನಗೆ ನಿವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ತಂದೆ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಂದ್ರಸ್ಯ ಪುರೀ ಯಥಾ’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಪುರಿಯಂತೆ) ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥೇಂದ್ರಸ್ಯಾಮರಾವತೀ’ (ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಲಂಕೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ದೋಷಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮತ್ತೆ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ತಂದೆಯ ಈ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆಗ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿರುವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಬಹುಬೇಗನೆ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಪುರಿಯು ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ಆನಂದಿತರಾದ ಸಾವಿರಾರು ನೈರ್ಋತರಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ನೈರ್ಋತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ವಿಶ್ರವಸ್ಸಿನ ಮಗನು ಸಮುದ್ರವೇ ಕಂದಕವಾಗಿರುವ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವಿನಯಶೀಲನೂ ಆದ ಧನೇಶ್ವರನು ಆಗಾಗ ಪುಷ್ಪಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇವ-ಗಂಧರ್ವಗಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಭವನವುಳ್ಳ ಆ ವಿತ್ತಪನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ‘ಸಮುದ್ರಪರಿಖಾಯಾಮ್’ (ಸಮುದ್ರವೇ ಕಂದಕವಾಗಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರವೇ ಅದರ ಕಂದಕ. ನೈರ್ಋತರೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಬೇರನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾದನು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನಾಗಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕುಬೇರನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಸೇವೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಲಿದೆ. ‘ವಿತ್ತಪ’ ಎಂಬುದು ಕುಬೇರನ ಹೆಸರು — ವಿತ್ತವನ್ನು (ಸಂಪತ್ತನ್ನು) ಕಾಪಾಡುವವನು. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಯ ಶಾಸನಾತ್’ (ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಬೇರನ ಸುಶಾಸನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಮುದಿತಾಃ’ (ಹರ್ಷಿತರು, ಆನಂದಿತರು) ಎಂಬುದು ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತಾತ್ಮಾ’ (ವಿನಯಶೀಲ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಸಾರ; ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥