॥वाल्मीकिरामायणम् ಉತ್ತರಕಾಂಡ · 4ನೇ ಸರ್ಗ

ಉತ್ತರಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಕ್ಷಸವಂಶದ ವರ್ಣನೆ — ಹೇತಿ, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶ, ಸುಕೇಶರ ಉತ್ಪತ್ತಿ

ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಜಲಸೃಷ್ಟಿ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನ, ಹೇತಿಯ ವಿವಾಹ, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನ ಜನನ ಮತ್ತು ವಿವಾಹ, ಸುಕೇಶನ ತ್ಯಾಗ, ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ಅನುಗ್ರಹ

ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡನು — ‘ಹಿಂದೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಗಾಯಿತು?’ ಅನಂತರ ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು, ತಲೆಯಾಡಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಲಂಕೆಯು ಹಿಂದೆಯೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನಗೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಈಗಲಾದರೋ ನೀವು ಬೇರೆ ಮೂಲದಿಂದಲೂ ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಆ ಹಿಂದಿನವರು ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ವಿಕಟ, ರಾವಣನ ಮಕ್ಕಳು ಇವರಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರೇ? ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೇ, ಇವರ ಮೂಲಪುರುಷನು ಯಾರು, ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯ ಹೆಸರೇನು, ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು? ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ, ಪಾಪರಹಿತರೇ; ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನನ್ನ ಈ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿರಿ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆ ವಾಕ್ಯವೇ ರಾಮನ ಈ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮೂಲ. ‘ಶಿರಃ ಕಂಪಯಿತ್ವಾ’ (ತಲೆಯಾಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಚೇಷ್ಟೆಯು ವಿಸ್ಮಯದ ಸೂಚಕ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ತಲೆಯಾಡಿಸಿ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಮಯಮಾನಃ’ (ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಕೌತುಕವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಸಮವಿಗ್ರಹಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಅವರು ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿವೆ — ಮೂಲಪುರುಷನು ಯಾರು, ಅವನ ಹೆಸರೇನು, ಅವರ ಅಪರಾಧವೇನು, ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನುದ ಭಾನುರ್ಯಥಾ ತಮಃ’ (ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಿವಾರಿಸು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಂಭಕರ್ಣಾಶ್ಚ’ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ (‘ಕುಂಭಕರ್ಣನಿಗಿಂತ’) ಅಪೇಕ್ಷಿತ; ಅದನ್ನು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಾಘವನ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾದವರಂತೆ ಆ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಹಿಂದೆ ಜಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಭಯಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ಜೀವಿಗಳು ವಿನಯದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ‘ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದರೋ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಮಾನವನ್ನು ಕೊಡುವವರೇ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ (ಜಲವನ್ನು) ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.’ ಆಗ ಹಸಿದವರಲ್ಲಿಯೂ ಹಸಿಯದವರಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವರು ‘ರಕ್ಷಾಮಃ’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಯಕ್ಷಾಮಃ’ (ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ) ಎಂದರು. ಆಗ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರು ‘ರಕ್ಷಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೋ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ; ಯಾರು ‘ಯಕ್ಷಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೋ ಅವರು ಯಕ್ಷರೇ ಆಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳ ನಿರ್ವಚನವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ರಕ್ಷ್’ (ರಕ್ಷಿಸು) ಧಾತುವಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು, ಪೂಜೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ‘ಯಕ್ಷ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಯಕ್ಷರು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಯಕ್ಷಣ (ಪೂಜನ)’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಸ್ಕಾರಾಲಂಕೃತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ವಾಣಿಯ ಗುಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ — ಪದಸಂಸ್ಕಾರ, ವಾಕ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ, ಅರ್ಥಸಂಸ್ಕಾರ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ರಾಮನೂ ಏನೂ ಅರಿಯದವನಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನಲ್ಲ ಎಂದು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೂಲತಃ ಜಲದ ರಕ್ಷಕರು, ಹಿಂಸಕರಲ್ಲ; ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯವು ಅನಂತರ ಬಂದುದು. ‘ಭುಕ್ಷಿತಾಭುಕ್ಷಿತೈಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಸಿದವರು ಮತ್ತು ಹಸಿಯದವರು. ಈ ಕಥನವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಜೀವಿಗಳ ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಹೇತಿ ಎಂಬ ಸಹೋದರರು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗಳಾದರು; ಅವರು ಮಧು-ಕೈಟಭರಂತೆ ಇದ್ದರು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಪ್ರಹೇತಿಯು ಆಗ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು; ಹೇತಿಯಾದರೋ ವಿವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಅಪರಿಮಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆ ಮಹಾಮತಿಯು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಕಾಲನ ತಂಗಿಯಾದ, ಮಹಾಭಯಂಕರಿಯಾದ ಭಯಾ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವ ಹೇತಿಯು ಅವಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹೇತಿಯ ಮಗನಾದ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ, ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಮಲದಂತೆ ಬೆಳೆದನು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬನು ತಪಸ್ವಿ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಗೃಹಸ್ಥ; ವಂಶವು ಗೃಹಸ್ಥನಾದ ಹೇತಿಯಿಂದಲೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಧುಕೈಟಭಸಂಕಾಶೌ’ (ಮಧು-ಕೈಟಭರಂತಿರುವ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಧು-ಕೈಟಭರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಮಹಾಸುರರು. ಕಾಲನ ತಂಗಿ ಭಯಾ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಭಯಂಕರಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಭಯಾ ಬಹಳ ಭಯಾನಕಳಾಗಿದ್ದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮೇವ’ (ತಾನೇ ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇತಿಯು ತಾನೇ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಿ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡನೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನ ಹೆಸರು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ಮಿಂಚಿನಂತಹ ಕೂದಲುಳ್ಳವನು. ‘ತೋಯಮಧ್ಯ ಇವಾಂಬುಜಮ್’ (ನೀರಿನ ನಡುವೆ ಕಮಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರವತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ (ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬುದು ಹೇತಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮಗನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಂದಮೌ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ನಿಶಾಚರನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಅವನ ತಂದೆ ಹೇತಿಯು ಅವನ ವಿವಾಹ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವನು ಮಗನಿಗಾಗಿ, ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಗಳನ್ನು ವರಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ‘ಅವಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ಸಂಧ್ಯೆಯು ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ನಿಶಾಚರ ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನು, ಪೌಲೋಮಿಯೊಡನೆ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ರಮಿಸುವಂತೆ, ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸಿದನು. ರಾಮ, ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಆ ಸಾಲಕಟಂಕಟೆಯು, ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಜಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನಿಂದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಮಂದರಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮೇಘದ ಗರ್ಭದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಗಂಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೆತ್ತಂತೆ. ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ವಿದ್ಯುತ್ಕೇಶನೊಡನೆ ರತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮರೆತು ಪತಿಯೊಡನೆ ರಮಿಸಿದಳು. ಆಗ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಿಶುವು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅಳತೊಡಗಿತು. ಸಂಧ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಸತ್ಯವಿದೆ — ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೊಡಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪೌಲೋಮ್ಯಾ ಮಘವಾನಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಚಿಯೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ. ‘ಘನರಾಜಿರಿವಾರ್ಣವಾತ್’ ಎಂಬುದು — ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಜಲವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ. ‘ಗಂಗಾ ಗರ್ಭಮಿವಾಗ್ನಿಜಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ತ್ಯಜಿಸಿದಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಕುಮಾರ ಕಾರ್ತಿಕೇಯ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ನಿರ್ಮಮತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರತಿಯ ಲೋಭದಿಂದ ಅವಳು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ಈ ನಿಷ್ಕರುಣತೆಯು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭದ್ರಂ ಯೌವನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾದ ಯೌವನವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ತಂದೆಯು ಮಗನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ವಿವಾಹವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಧ್ಯಾತುಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಭಾವತಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಕನ್ಯೆಯು ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಸಂಧ್ಯೆಯಂತೆಯೇ ಇದ್ದಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯದ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಸಂತಾನದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಸುಖದ ಲೋಭವೇ ಕರುಣೆಯ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಘನಶಬ್ದಸಮಸ್ವನಃ’ (ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ) ಎಂಬುದು — ಶಿಶುವಿನ ಅಳು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ, ಅದು ಅವನ ಮುಂದಿನ ಬಲದ ಸೂಚಕ.

ಅವಳಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಶರತ್ಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಶಿಶುವು ತಾನೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಪಾರ್ವತಿಯೊಡನೆ ವೃಷಭವನ್ನೇರಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಶಿವನು ಆ ಅಳುವಿನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಉಮೆಯೊಡನೆ ಇದ್ದ ತ್ರಿಪುರಸಂಹಾರಿಯಾದ ಭವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶಿಶುವನ್ನು ಕಂಡನು; ಪಾರ್ವತಿಯ ಕರುಣೆಯ ಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ತಾಯಿಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನ ವಯಸ್ಸಿನವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅಕ್ಷರನೂ ಅವ್ಯಯನೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನು ಅವನನ್ನು ಅಮರನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿ, ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಒಂದು ಪುರವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಉಮೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು — ‘ತಕ್ಷಣವೇ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ, ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಸವ, ತಕ್ಷಣವೇ ತಾಯಿಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ.’ ಅನಂತರ ವರದಾನದಿಂದ ಗರ್ವಿತನಾದ ಸುಕೇಶನು ಪ್ರಭುವಾದ ಹರನ ಬಳಿಯಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ಪುರವನ್ನೂ ಪಡೆದು, ಪುರಂದರನಂತೆ ಮಹಾನನೂ ಮಹಾಮತಿಯೂ ಆಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ‘ನಿಧಾಯಾಸ್ಯೇ ಸ್ವಯಂ ಮುಷ್ಟಿಮ್’ (ತಾನೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಶಿಶುವಿನ ಚಿತ್ರವು ಕರುಣಾಜನಕ. ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ ಪಾರ್ವತಿ; ಶಿವನು ಅವಳ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರ ದಾಂಪತ್ಯವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ವರವು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗಾಗಿ — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ತಕ್ಷಣ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ತಕ್ಷಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಲೋಕವಿಶ್ವಾಸದ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಖಗಂ ಪುರಮ್’ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಗರ, ವಿಮಾನದಂತಹುದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ‘ವರದಾನಗರ್ವಿತಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಗರ್ವಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಿಶುವಿನ ಹೆಸರು ‘ಸುಕೇಶ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಾಯುಮಾರ್ಗೇಣ’ ಎಂದಿದೆ — ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಶಿಶುವಿನ ಧ್ವನಿ ಅವರ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು — ಅವನು ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾಥ ಶಿಶುವಿಗೂ ರಕ್ಷಕ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರೋಽವ್ಯಯಃ’ (ನಾಶವಿಲ್ಲದವನು, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶಿವನ ಅವಿನಾಶಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನೂ ಅಮರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೃಪಾತ್ಮಜ’ (ರಾಜಕುಮಾರ) ಎಂಬುದು ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸಂಬೋಧನೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ವರಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ತಕ್ಷಣ ಗರ್ಭ, ತಕ್ಷಣ ಪ್ರಸವ, ತಕ್ಷಣ ವಯಃಪ್ರಾಪ್ತಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ