ಸರ್ಗ
ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಲಂಕಾನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಸಂತತಿ
ದೇವವತಿಯೊಡನೆ ಸುಕೇಶನ ವಿವಾಹ, ಮಾಲ್ಯವಂತ-ಸುಮಾಲಿ-ಮಾಲಿಯರ ಜನನ, ಅವರ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ತೋರಿಸಿದ ಲಂಕೆ, ನರ್ಮದೆಯ ಕನ್ಯೆಯರೊಡನೆ ವಿವಾಹ, ಅವರ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪೀಡೆ
ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ವರವನ್ನು ಪಡೆದವನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸ ಸುಕೇಶನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಗ್ರಾಮಣಿ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ದೇವವತಿ ಎಂಬ ಮಗಳಿದ್ದಳು — ಎರಡನೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಖ್ಯಾತಳು, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವಳು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಸುಕೇಶನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ವರದಾನದಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ದೇವವತಿಯು ಸಂತುಷ್ಟಳಾದಳು — ಬಡವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ. ಅವಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಆ ನಿಶಾಚರನು, ಅಂಜನ ಎಂಬ ದಿಗ್ಗಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಗಜವು ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾಘವ, ಅನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನನ್ನು ‘ಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಧರ್ಮಿಷ್ಠನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಗಂಧರ್ವನು ಅವನಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷಃಶ್ರಿಯಂ ಯಥಾ’ (ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವವತಿಯು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೇವ ನಿರ್ಧನಃ’ (ಬಡವನು ಧನವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಲೌಕಿಕವೂ ಸರಳವೂ ಆದುದು — ದರಿದ್ರನಿಗೆ ಧನ ದೊರೆತಾಗ ಎಂತಹ ಹರ್ಷವೋ ಅಂತಹ ಹರ್ಷ ಅವಳದು. ಅಂಜನವು ದಿಗ್ಗಜ; ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆನೆಯು ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಸುಕೇಶನು ದೇವವತಿಯೊಡನೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಕೇಶನು ವರಗರ್ವಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಧಾರ್ಮಿಕನೆಂದು — ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮಣಿಯು ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ಅಂದರೆ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಎರಡೂ ಕುಲಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು.
ಸುಕೇಶನು ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದನು — ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಾಲಿ. ಮುಕ್ಕಣ್ಣನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಪ್ರೀತನಾದನು. ಅವರು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಂತೆ ಅಚಲರಾಗಿದ್ದರು, ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದರು, ಮೂರು ಮಂತ್ರಗಳಂತೆ ಅತ್ಯುಗ್ರರಾಗಿದ್ದರು, ಮೂರು ಘೋರ ರೋಗಗಳಂತೆ ಇದ್ದರು. ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಸುಕೇಶನ ಆ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಧಿಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ತಂದೆಯ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಬಂದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಅರಿತು, ಆ ಸಹೋದರರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಮೇರುವಿಗೆ ಹೋದರು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು, ಮೂರು ಮಂತ್ರಗಳು, ಮೂರು ರೋಗಗಳು. ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಈ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಗಳು ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ, ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ; ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಭುಶಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹಶಕ್ತಿ, ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದಗಳು; ರೋಗಗಳು ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವವು. ಉಪಮೆಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗದಂತಹ ಭಯಂಕರತೆ. ‘ವ್ಯಾಧಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾ ಇವ’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಧಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡದ ರೋಗವು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅವರು ಬೆಳೆದರು, ಅಂದರೆ ಲೋಕದ ಅನಿಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ. ತಂದೆಯ ವರವನ್ನು ಕಂಡು ಅವರಿಗೂ ವರದ ಲೋಭ ಹುಟ್ಟಿತು — ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ರಾಕ್ಷಸವಂಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಸಮತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆಯು ಬಲವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
ಅವರು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಸತ್ಯ, ಆರ್ಜವ (ಋಜುತ್ವ), ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯರೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಾ. ಆಗ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ವಿಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಬಂದು ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ನಾನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವವನು’ ಎಂದನು. ಇಂದ್ರನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವರದನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅರಿತು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ದೇವ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿತನಾದ ನೀನು ನಮಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾದರೆ, ನಾವು ಅಜೇಯರೂ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರೂ, ಚಿರಂಜೀವಿಗಳೂ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಗಳೂ, ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಕ್ತರೂ ಆಗೋಣ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಸಲನಾದ ವಿಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ರಾಮ, ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ವರದಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ದೇವಾಸುರರನ್ನು ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರಣರು, ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ, ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ — ರಾಕ್ಷಸರ ತಪಸ್ಸೂ ‘ಸತ್ಯಾರ್ಜವಶಮೋಪೇತಮ್’ (ಸತ್ಯ, ಋಜುತ್ವ, ಶಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು); ತಪಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ತಾಮಸ. ‘ವೇಪಮಾನಾ ಇವ ದ್ರುಮಾಃ’ (ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ) — ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಾಗ ಅವರೂ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮರಗಳಂತೆ ನಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಅವರ ಬೇಡಿಕೆ ಐದು ಬಗೆಯದು — ಅಜೇಯತ್ವ, ಶತ್ರುನಾಶ, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಪ್ರಭುತ್ವ, ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹ. ಕೊನೆಯ ಅಂಶವಾದ ‘ಪರಸ್ಪರಮನುವ್ರತಾಃ’ (ಪರಸ್ಪರ ಅನುರಕ್ತರು) ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಅವರು ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣವತ್ಸಲಃ’ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಶೇಷಣವು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಯಸ್ಥಾ ಯಥಾ ನರಾಃ’ (ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಪಡೆಯರೋ ಹಾಗೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ‘ಸರ್ವಭೂತಭಯಾವಹಮ್’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಪಸ್ಸು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಗುರಿ ಪರಪೀಡೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ವಿಮಾನವರಮಾಶ್ರಿತಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ) ಬರುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಲ್ಲ; ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುವವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭವಾಮೇತಿ’ (ಆಗೋಣ) ಎಂಬ ಲೋಟ್ ರೂಪವು ಬೇಡಿಕೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದಾನಸುನಿರ್ಭಯಾಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಭಯರು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಗೆ ವರವೇ ಕಾರಣ, ಅವರದೇ ಆದ ಧೈರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಊಚುಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು) ಎಂದಿದೆ — ಮೂವರೂ ಒಂದೇ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ಓಜಸ್ಸು, ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾನ್ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನೀನೇ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಮಹಾಮತಿಯೇ, ನಮಗೂ ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು ಅಥವಾ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಹೇಶ್ವರನ ಮನೆಯಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು.’ ಆಗ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಶಕ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಹ ನಿವಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರರೇ, ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೂಟ ಎಂಬ ಪರ್ವತವಿದೆ, ಸುವೇಲ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತವೂ ಇದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ನಡುವಿನ, ಮೇಘದಂತಿರುವ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ತಲುಪಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳೂ ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ, ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲವಾದ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದವಾದ, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಚಿನ್ನದ ತೋರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ನಗರಿಯನ್ನು ಶಕ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೇನೆ. ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರೇ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ನೀವು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿರಿ. ಲಂಕಾದುರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ನೀವು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ದುರಾಧರ್ಷರೂ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರೂ ಆಗುವಿರಿ.’ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮರು ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಆ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ದೃಢವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವೂ ಕಂದಕವೂ ಉಳ್ಳ, ನೂರಾರು ಚಿನ್ನದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಆ ನಿಶಾಚರರು ಹರ್ಷದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮೂಲಕಥೆ ಇದೆ — ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸ್ಸು ‘ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶಕ್ರಾಜ್ಞಪ್ತೇನ’ (ಶಕ್ರನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪುರಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಟಂಕಚ್ಛಿನ್ನಚತುರ್ದಿಶಿ’ ಎಂದರೆ — ಶಿಖರದ ನಾಲ್ಕು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳೂ ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತುವುದು ಕಷ್ಟ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಹೇಶ್ವರಗೃಹಪ್ರಖ್ಯಮ್’ (ಮಹೇಶ್ವರನ ಮನೆಯಂತಹ) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಶಿವನ ಕೈಲಾಸದಂತಹ ಮನೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಿಲ್ಪಿನಾಂ ವರಮವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬುದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅವನು ಶಿಲ್ಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿಯೇ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ — ‘ದೇವತೆಗಳ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವವನು ನೀನೇ’ ಎಂದು; ಇದು ಮುಖಸ್ತುತಿಯೂ ಹೌದು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು, ಮಂದರ — ಎಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದವು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತ್ರಿಕೂಟ ಮತ್ತು ಸುವೇಲ; ಲಂಕೆಯು ತ್ರಿಕೂಟದ ನಡುವಿನ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಪರಿಮಾಣ — ಮೂವತ್ತು ಯೋಜನ ಅಗಲ, ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದ — ಅದರ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೇಂದ್ರಾ ಇವ ದಿವೌಕಸಃ’ (ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ತೂಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವರ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗೆ ಪೋಷಣೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಲಂಕಾದುರ್ಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯು ದುರ್ಗರೂಪದ್ದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಶತ್ರುಸೂದನಾಃ’ (ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕರು) ಎಂಬುದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಆಶೀರ್ವಾದದಂತಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾನುಚರಾಃ’ — ಅವರು ಸಾವಿರಾರು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಹೋದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಲಂಕೆಯು ಒಮ್ಮೆಲೇ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹೈಮೈರ್ಗೃಹಶತೈರ್ವೃತಾಮ್’ (ನೂರಾರು ಚಿನ್ನದ ಮನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂದು ನಗರಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಧ್ಯಮೇಽಂಬುದಸಂನಿಭೇ’ ಎಂದಿದೆ — ಶಿಖರವು ಮೇಘದಂತೆ ನೀಲವೂ ಎತ್ತರವೂ ಆಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹಸಿರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಮೇಘದಂತೆ ನೀಲವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಡುವಿನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಾಕಾರಸಂವೀತಾ ಹೇಮತೋರಣಸಂವೃತಾ’ ಎಂದು ಚಿನ್ನದ ಉಲ್ಲೇಖ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ.
ರಾಘವ, ರಘುನಂದನನೇ, ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದ ನರ್ಮದಾ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವಿ ಇದ್ದಳು. ಅವಳಿಗೆ ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿಯರಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮೂವರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸಿಯಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು — ಮೂವರು ಗಂಧರ್ವಕನ್ಯೆಯರನ್ನು — ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಭಗನು ದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟರು ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿಯರು; ಹೀಗೆ ವಿವಾಹವಾದ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು, ಅಪ್ಸರೆಯರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಪತ್ನಿ ಸುಂದರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸುಂದರಿ; ಅವನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ತಿಳಿ — ವಜ್ರಮುಷ್ಟಿ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ದುರ್ಮುಖ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಉನ್ಮತ್ತ; ಸುಂದರಿಯಲ್ಲಿ ಅನಲಾ ಎಂಬ ಸುಂದರ ಮಗಳೂ ಹುಟ್ಟಿದಳು. ಸುಮಾಲಿಗೂ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಪತ್ನಿ ಇದ್ದಳು — ಹೆಸರು ಕೇತುಮತಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳು. ಮಹಾರಾಜ, ನಿಶಾಚರ ಸುಮಾಲಿಯು ಕೇತುಮತಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿ — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ವಿಕಟ, ಕಾಲಿಕಾಮುಖ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ, ದಂಡ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವ, ಸಂಹ್ರಾದಿ, ಪ್ರಘಸ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಭಾಸಕರ್ಣ; ರಾಕಾ, ಪುಷ್ಪೋತ್ಕಟಾ, ಶುಭ್ರವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಕೈಕಸಿ ಮತ್ತು ಕುಂಭೀನಸಿ — ಇವರು ಸುಮಾಲಿಯ ಸಂತಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಲಿಗಾದರೋ ರೂಪಶಾಲಿನಿಯಾದ, ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ನಯನಗಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಕ್ಷಿಯಂತಿರುವ ವಸುದಾ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವಿ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ರಾಘವ, ಸುಮಾಲಿಯ ತಮ್ಮನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಸಂತಾನವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು — ಅನಲ, ಅನಿಲ, ಹರ ಮತ್ತು ಸಂಪಾತಿ; ಮಾಲಿಯ ಮಕ್ಕಳಾದ ಈ ನಿಶಾಚರರು ಈಗ ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಭಗದೈವತೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಾ ಫಲ್ಗುಣೀ ನಕ್ಷತ್ರ, ಅದರ ದೇವತೆ ಭಗ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹ್ರೀ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂವರು ದೇವಿಯರು ಲಜ್ಜೆ, ಶೋಭೆ, ಕೀರ್ತಿಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿಯರು ಎಂದು ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಾಯಿಯ ಕುಲವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಸುಮಾಲಿಯ ಮಗಳು ಕೈಕಸಿ ರಾವಣನ ತಾಯಿಯಾಗಲಿದ್ದಾಳೆ; ಪ್ರಹಸ್ತನು ಅವನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಸೋದರಮಾವನೂ ಆಗುವನು. ಮಾಲಿಯ ಮಕ್ಕಳು ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರು ಎಂಬ ಮಾತು ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಮಾತ್ರ — ‘ಕುಂಭೀನಸೀ ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಸುಮಾಲೇಃ ಪ್ರಸವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ’ (ಕುಂಭೀನಸಿ — ಇವರು ಸುಮಾಲಿಯ ಸಂತಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ). ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾಕಾಮಮ್’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನರ್ಮದೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಾಕ್ಷಸೀ’ ಎಂದಿದೆ — ನರ್ಮದೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ತನ್ನ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ತನ್ನ ರುಚಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಕ್ರಮೇಣ’ (ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ) ಎಂದರೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗಳು ಹಿರಿಯವನಾದ ಮಾಲ್ಯವಂತನಿಗೆ, ನಡುವಿನವಳು ಸುಮಾಲಿಗೆ, ಕಿರಿಯವಳು ಮಾಲಿಗೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹ — ರಾಕ್ಷಸರ ವಿವಾಹವೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ನೆರವೇರಿತು. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಂದರೀ ನಾಮ ಸುಂದರೀ’ ಎಂಬುದು ಯಮಕ — ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಂದರಿ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಏಳು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು — ಮತ್ತ, ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ, ಯಜ್ಞಕೋಪ — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರೀಯಸೀ’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳು) ಎಂಬುದು ಸುಮಾಲಿಗೆ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾಲಿಯ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳು — ಪ್ರಹಸ್ತ, ಅಕಂಪನ, ವಿಕಟ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮೊದಲಾದವರು ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಯಾ ತ್ವಂ ಶೃಣು ರಾಘವ’ (ರಾಘವ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳು) ಎಂಬುದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕಥನಶೈಲಿ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಪಾತಿಯು ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ವಂಶಾವಳಿಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆಯೋ ಅವರ ಮೂಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಕೊಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕೈಕಸಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಶುಚಿಸ್ಮಿತಾ’ (ಶುಭ್ರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮುಖ್ಯಳಾಗಲಿದ್ದಾಳೆ. ಕುಂಭೀನಸಿಯೂ ಅನಂತರ ಮಧು ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂಬ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿದೆ. ಮೂವರು ಸಹೋದರರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿರಿಯವನದು, ನಡುವಿನವನದು, ಕಿರಿಯವನದು — ವಿವಾಹವೂ ಹಿರಿತನದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆದಂತೆ. ‘ಪದ್ಮಪತ್ರಾಕ್ಷೀ ಸ್ವಕ್ಷೀ’ (ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವಳು) ಎಂದು ವಸುದೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಆ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸಪುಂಗವರು ನಿಶಾಚರರಿಂದಲೂ ನೂರಾರು ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅಪಾರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ದರ್ಪಿತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ನಾಗಗಳನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಎದುರಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಹ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು, ವರಪ್ರದಾನದಿಂದ ಬಹಳ ಗರ್ವಿತರಾಗಿದ್ದರು, ಸದಾ ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನಿಗೆ, ಅನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು. ‘ಕ್ರತುಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಶಮಂಕರಾಃ’ (ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞನಾಶವೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ಅಪರಾಧ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ರಾಮನ ‘ಯಾವ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ. ‘ಸಹೇಂದ್ರಾನ್’ (ಇಂದ್ರನೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರನೂ ಪೀಡಿತನಾದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥