ಸರ್ಗ
ದೇವತೆಗಳ ಶರಣಾಗತಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಗಮನ
ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವ-ಋಷಿಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು, ಶಿವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಭಯದಾನ, ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಚಿಂತೆ, ಸುಮಾಲಿ-ಮಾಲಿಯರ ಉತ್ತರ, ರಾಕ್ಷಸರು ದೇವಲೋಕದತ್ತ ಹೊರಡುವುದು, ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಗರುಡಾರೂಢನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಗಮನ
ಸುಕೇಶನ ಆ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ದೇವದೇವನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು. ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಗಳ ಕರ್ತನೂ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ, ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಆಧಾರನೂ, ಆರಾಧ್ಯನೂ, ಪರಮ ಗುರುವೂ, ಕಾಮನ ಶತ್ರುವೂ, ತ್ರಿಪುರಗಳ ಶತ್ರುವೂ, ಮುಕ್ಕಣ್ಣನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿ, ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಗವನ್, ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷನೇ, ಪಿತಾಮಹನ ವರದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಅವರು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಕೆಡವಿ ತಾವೇ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ನಾನೇ ವಿಷ್ಣು, ನಾನೇ ರುದ್ರ, ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಾನೇ ದೇವರಾಜ, ನಾನೇ ಯಮ, ವರುಣ, ಚಂದ್ರ, ನಾನೇ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಮಾಲಿ, ಸುಮಾಲಿ, ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅವರ ಮುಂದಾಳುಗಳೂ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದೇವ, ಭಯಾರ್ತರಾದ ನಮಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ಅಮಂಗಳವಾದ (ರೌದ್ರ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿರುವ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ರೂಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಗಳ ಕರ್ತ, ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ಅವ್ಯಕ್ತನೂ, ಎಲ್ಲದರ ಆಧಾರನೂ ಗುರುವೂ. ‘ಕಾಮಾರಿಂ ತ್ರಿಪುರಾರಿಂ’ (ಕಾಮನ ಶತ್ರು, ತ್ರಿಪುರಗಳ ಶತ್ರು) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಯಗದ್ಗದಭಾಷಿಣಃ’ (ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತುಗಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಭಯವು ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಶ್ರಮಗಳು ‘ಅಶರಣ್ಯ’ವಾದವು — ಯಾವ ಸ್ಥಳವು ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದು ಈಗ ಭಯದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಹಾಳುಗೆಡವಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಅಹಂಕಾರವು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ತಾವೇ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಎಂದು ಅವರು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಶಿವಂ ವಪುಃ’ (ಅಮಂಗಳ ರೂಪ) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಶಿವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಂಗಳಮಯನು, ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ರೌದ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ರೌದ್ರ ರೂಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಕಂಟಕಾನ್’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದವರು) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಳ್ಳುಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿಶೇಷಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ — ‘ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟ್ಯಂತಕರ್ತಾರಮ್, ಅಜಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪಿಣಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ; ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿರೂಪವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜಾಧ್ಯಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಪಾಲಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇ ಚ ತೇಷಾಂ ಪುರಃಸರಾಃ’ (ಅವರ ಮುಂದಾಳುಗಳೂ) ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಅನುಚರರೂ ಪೀಡಕರೇ.
ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಸುಕೇಶನ ಬಗ್ಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ನೀಲಲೋಹಿತನೂ ಜಟಾಧಾರಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಭುವು ದೇವಗಣಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಅಸುರರು ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಮಂತ್ರಣೆ (ಸಲಹೆ) ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ, ಇದೇ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿರಿ; ಆ ಪ್ರಭುವು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು.’ ಆಗ ಅವರು ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ನಿಶಾಚರರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಶಂಖ-ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾದ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡವರಂತೆ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಶಿವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಪೇಕ್ಷಃ’ (ಪಕ್ಷಪಾತವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಮುಖ್ಯ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸುಕೇಶನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದನು, ಅವನನ್ನು ಅಮರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಶಿವನಿಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ನಾನು ಸುಕೇಶನ ಜೀವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಿವನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಂತ್ರಂ ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ’, ಅಂದರೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನು ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಷ್ಣುವು ದುಷ್ಟರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಕಾರ್ಯವೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ. ‘ಜಯಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತಿನಂದ್ಯ’ (ಜಯಘೋಷದಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿ) — ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಖೇದಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಖಚಕ್ರಧರಮ್’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣ — ಆಯುಧಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಸದಾ ಸಜ್ಜಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಭ್ರಾಂತವತ್’ (ಗಾಬರಿಗೊಂಡವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಅವಸರವೂ ಭಯವೂ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.
‘ದೇವ, ತ್ರೇತಾಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಸುಕೇಶನ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳು ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತ್ರಿಕೂಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಲಂಕಾ ಎಂಬ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪುರಿ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ನಿಶಾಚರರು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಧುಸೂದನನೇ, ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಸುರೇಶ್ವರನೇ, ನಾವು ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ, ನಮಗೆ ಗತಿಯಾಗು. ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರನ್ನು ಯಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು; ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ಅಭಯ ಕೊಡುವವರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ದೇವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿಸುವ, ಬಂಧುಬಳಗದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ, ಮದದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದೇವದೇವನಾದ ಜನಾರ್ದನನು ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈಶಾನನ ವರದಿಂದ ದರ್ಪಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಸುಕೇಶನನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಅವನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನು ಮಾಲ್ಯವಂತ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮರನ್ನು ನಾನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ದೇವತೆಗಳೇ, ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿರಿ.’ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ‘ಚಕ್ರಕೃತ್ತಾಸ್ಯಕಮಲಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಮಲಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವುಗಳನ್ನು ಯಮನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ರೂಪಕವು ಭಯಂಕರವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿದೆ. ‘ನೀಹಾರಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಃ’ (ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ, ಸೂರ್ಯನ ಅಂಧಕಾರನಾಶಕತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತೆ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಮತಿಕ್ರಾಂತಮರ್ಯಾದಾನ್’ (ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದವರು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಖ್ಯ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ; ಇದೇ ಅವರ ವಧೆಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣ. ‘ವಿಜ್ವರಾಃ’ (ಜ್ವರವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ಜ್ವರವು ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಭವಿಷ್ಣುನಾ ವಿಷ್ಣುನಾ’ ಎಂಬುದು ಯಮಕವನ್ನು ಹೋಲುವ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರ. ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋದರು — ಅಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೊರೆಯಿತು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ವರವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವರದಾನೇನ ಆಕ್ರಮ್ಯ’ (ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿ); ವರವೇ ಅವರ ಬಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ‘ದುರ್ಗಾ’ (ದುರ್ಗಮ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಅಭೇದ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಾರರು. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗತಿರ್ಭವ’ (ಗತಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಬೇಡಿಕೆ ಶರಣಾಗತಿಯ ಮೂಲವಾಕ್ಯ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭಯದೋಽರೀಣಾಮ್’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವವನು) ಎಂದಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನೂ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಒಬ್ಬನೇ ಎರಡು ಬಗೆಯವನು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೇಷಾಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ಸ ಮಾಲ್ಯವಾನ್’ (ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯವನು ಮಾಲ್ಯವಂತ) ಎಂದು ವಿಷ್ಣುವು ಹಿರಿಯವನ ಹೆಸರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ದೇವತೆಗಳ ಆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶಾಚರ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ವೀರರಾದ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಮ್ಮ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರಂತೆ — ‘ದೇವ, ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧಟರಾದ, ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರಾದ, ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾವು ಆ ದುರಾತ್ಮರ ಭಯದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರದಂತಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತ್ರಿಲೋಚನನೇ, ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲು; ಸುಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹುಂಕಾರದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡು.’ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅಂಧಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಯನ್ನೂ ಕೈಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳೇ, ಸುಕೇಶನ ಮಕ್ಕಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು; ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಚಕ್ರ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯಾದ ಜನಾರ್ದನ, ಹರಿ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ನಾರಾಯಣ — ಅವನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗಿರಿ.’ ಹರನಿಂದ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಕಾಮಾರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರು ನಾರಾಯಣನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಆಗ ನಾರಾಯಣನು ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ದೇವತೆಗಳೇ, ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರಿ.’ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಹೀಗೆ ಭಯಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಹರಿಯು ನಮ್ಮ ವಧೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ.’ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಇವರ ಸಂವಾದವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಕಥೆಯ ಶೈಲಿ; ಶ್ರೋತೃವಾದ ರಾಮನೂ ಅದರಿಂದ ಘಟನೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ‘ಶಿರಃ ಕರಂ ಚ ಧುನ್ವಾನಃ’ (ತಲೆಯನ್ನೂ ಕೈಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಚೇಷ್ಟೆಯು ನಿಷೇಧದ ಸೂಚಕ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಹಿರಿಯನೂ ವಿವೇಕಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ — ಅವನು ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ‘ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣವು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ದೃಪ್ತಾಃ’ (ಅತಿ ದರ್ಪಿಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮುದ್ಯುಕ್ತಾಃ’ (ಸಜ್ಜಾದವರು). ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಯವಂತನು ‘ವೀರೌ’ (ವೀರರಾದ ಇಬ್ಬರು) ಎಂದು ತಮ್ಮಂದಿರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಅವನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇಷು ಸದ್ಮಸು ಸಂಸ್ಥಾತುಂ ನ ಶಕ್ತಾಃ’ (ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರೆವು) ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ದುರ್ದಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರದಹತಾಂ ವರ’ (ಸುಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಶಿವನ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅವನ ಮೂರನೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ದಹನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಮತ್ತೆ ‘ಮಮ ಅವಧ್ಯಾಃ’ (ನನಗೆ ಅವಧ್ಯರು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಕೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಆಶ್ವಾಸನೆಯೂ ಹೌದು. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾತು ‘ಸುರಾ ಭವತ ನಿರ್ಭಯಾಃ’ (ದೇವತೆಗಳೇ, ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರಿ); ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ವರಾಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ.
ಮಾಲ್ಯವಂತನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿಗೂ ಇತರ ದೇವದ್ವೇಷಿಗಳಿಗೂ ಮೃತ್ಯು ಅವನೇ. ನಮುಚಿ, ಕಾಲನೇಮಿ, ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಹ್ರಾದ, ಅನೇಕ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಧೇಯ, ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಲೋಕಪಾಲ, ಯಮಲಾರ್ಜುನರು, ಹಾರ್ದಿಕ್ಯ, ಶುಂಭ ಮತ್ತು ನಿಶುಂಭ — ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಈ ಅಸುರರೂ ದಾನವರೂ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಸೋಲದೆ ಉಳಿದರೆಂದು ಕೇಳಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವರು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಯಾವಿದರು, ಎಲ್ಲರೂ ಸಕಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲರು, ಎಲ್ಲರೂ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರರು; ಆದರೂ ಅವರು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು; ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ ಆ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ.’ ಅನಂತರ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ; ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸಿದ್ದೇವೆ; ರೋಗರಹಿತ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ; ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ದೇವಸಾಗರವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಕ್ಕು ಅಪ್ರತಿಮರಾದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಿಲ್ಲ. ನಾರಾಯಣ, ರುದ್ರ, ಶಕ್ರ, ಯಮ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲಲು ಸದಾ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳ ದೋಷದಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮನಸ್ಸು ಕದಡಿದೆ.’ ಮಾಲ್ಯವಂತನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಅಸುರರ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ — ಈ ಕಥೆಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅವರನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ತರ್ಕ ಸರಳವಾದುದು — ಬಲ, ಯಜ್ಞ, ಮಾಯೆ, ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ ಇದ್ದವರೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಹತರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಬಲದ ಆಶ್ರಯ ವ್ಯರ್ಥ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು. ತಮ್ಮಂದಿರ ಉತ್ತರ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು — ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದಾನ, ಯಜ್ಞ — ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ‘ನಾರಾಯಣಶ್ಚ ರುದ್ರಶ್ಚ … ಬಿಭ್ಯತಿ’ (ನಾರಾಯಣನೂ ರುದ್ರನೂ … ಹೆದರುತ್ತಾರೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದರ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಚಾಡಿಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ದೇವತೆಗಳು ಚಾಡಿ ಹೇಳಿದುದರಿಂದ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ತಮ್ಮ ದೋಷವನ್ನು ಅವರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಶ್ವಿನಾವಿವ ವಾಸವಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವಂತೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಪರಿಪಾಲಿತಮ್’ (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸಿದ್ದೇವೆ) ಎಂದಿದೆ — ತಾವು ಕೇವಲ ಭೋಗಿಸಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವಸಾಗರಮ್’ ಎಂಬ ರೂಪಕ — ದೇವಸೇನೆಯು ಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ್ದು, ಆದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಕಲಕಿದ್ದರು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಕುರಿತದ್ದು — ಹಿರಿಯವನೇ ರಾಜ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ‘ರಾಧೇಯ’, ‘ಲೋಕಪಾಲ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು ವಿಶೇಷ ದೈತ್ಯರದ್ದು, ಕರ್ಣನದ್ದಾಗಲೀ ದಿಕ್ಪಾಲನದ್ದಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ) ಎಂಬ ಪದವು ಅಸುರರು ಸಕಲಗುಣಸಂಪನ್ನರು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಮ್’ (ಅಣ್ಣನನ್ನು) ಎಂದಿದೆ — ತಮ್ಮಂದಿರು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದೇ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಯಾರಿಂದ ದೋಷವು ಹುಟ್ಟಿತೋ ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ನೈರ್ಋತಪುಂಗವರೂ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಜಂಭ-ವೃತ್ರಾದಿಗಳಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು. ರಾಮ, ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ, ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು — ರಥಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಆನೆಗಳಂತಹ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಕತ್ತೆಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಶಿಶುಮಾರಗಳು (ಮೊಸಳೆಯಂತಹ ಜಲಜಂತುಗಳು), ಸರ್ಪಗಳು, ಮಕರಗಳು, ಆಮೆಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಗರುಡನಂತಹ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಸೃಮರಗಳು ಮತ್ತು ಚಮರಮೃಗಗಳ ಮೇಲೆ. ಬಲಗರ್ವಿತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟರು; ದೇವಶತ್ರುಗಳಾದ ಅವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು. ಲಂಕೆಯ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೂತಗಳು ಭಯವನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರಾದರು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬೇಗನೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟರು; ನಗರದ ದೇವತೆಗಳಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ‘ದೇವಾನೇವ ಜಿಘಾಂಸಾಮಃ’ (ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲೋಣ) ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯವು ದರ್ಪದ ಫಲ — ಯಾರಿಂದ ದೋಷವು ಹುಟ್ಟಿತೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ‘ಜಂಭವೃತ್ರಾದಯೋ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಜಂಭ ಮತ್ತು ವೃತ್ರರು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಹತರಾದ ಅಸುರರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಹನಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯು ಸೇನೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಆನೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ, ಆದರೆ ಶಿಶುಮಾರ, ಮಕರ, ಆಮೆಗಳೂ ಇವೆ; ಇವು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಶಿಶುಮಾರ, ಸರ್ಪ, ಮೊಸಳೆ, ಆಮೆ’ ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲಂಕಾಲಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ (ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭೂತಗಳು) ಎಂದರೆ ಲಂಕೆಯ ಗ್ರಾಮದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ; ಅವರು ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ರಕ್ಷಸಾಮೇವ ಮಾರ್ಗೇಣ ದೈವತಾನ್ಯಪಚಕ್ರಮುಃ’ — ನಗರದ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ದಾರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಓಡಿಹೋದರು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಆ ನಗರದ ದೇವತೆಗಳು … ಪುರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದರು’ ಎಂದಿದೆ. ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉದ್ಯೋಗಂ ಘೋಷಯಿತ್ವಾ’ (ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ) ಎಂದಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಕಾಯಾ ಮಹಾಬಲಾಃ’ ಎಂದು ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೈವತಶತ್ರವಃ’ (ದೇವಶತ್ರುಗಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ, ಸ್ಥಲ, ಆಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕತ್ತೆ, ಎತ್ತು, ಒಂಟೆಗಳು ಸ್ಥಲಚರಗಳು; ಶಿಶುಮಾರ, ಮಕರ, ಆಮೆ, ಮೀನುಗಳು ಜಲಚರಗಳು; ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಕಾಶಚರಗಳು; ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮನಸ್ಕಾನಿ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕರು) ಎಂದಿದೆ — ಲಂಕಾವಾಸಿಗಳಾದ ಭೂತಗಳ ಮನಸ್ಸು ಖಿನ್ನವಾಯಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಖಿನ್ನರಾದರು’ ಎಂದಿದೆ.
ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಭಯಂಕರ ಉತ್ಪಾತಗಳು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ಮೇಘಗಳು ಎಲುಬುಗಳನ್ನೂ ಬಿಸಿ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದವು; ಸಮುದ್ರಗಳು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿದವು, ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಂಪಿಸಿದವು. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ ಭೂತಗಳು ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನರಿಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಊಳಿಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಭೂತಗಳು ಒಂದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದರಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುವ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಹದ್ದುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಂಡಲವು ರಾಕ್ಷಸಗಣದ ಮೇಲೆ ಕಾಲನಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಂಪು ಕಾಲುಗಳ ಪಾರಿವಾಳಗಳೂ ಶಾರಿಕೆಗಳೂ ಓಡಿಹೋದವು; ಕಾಗೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಆನೆಗಳು ಮೊದಲಾದವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಆ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ, ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು, ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಮಾಲ್ಯವಂತ, ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಮಾಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಾಳುಗಳಾಗಿದ್ದರು. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವಂತೆ ಆ ನಿಶಾಚರರೆಲ್ಲರೂ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ಮಾಲ್ಯವಂತನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ಪ್ರಭುವಾದ ನಾರಾಯಣನು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ದೇವದೂತನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶದ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯ ಪಾರಂಪರಿಕ ಶೈಲಿ — ಆಕಾಶದಿಂದ ರಕ್ತ-ಎಲುಬುಗಳ ಮಳೆ, ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆ ಮೀರುವುದು, ಪರ್ವತಗಳ ಕಂಪನ, ನರಿಗಳ ಊಳು, ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲ. ‘ಕಾಲಾಜ್ಞಪ್ತಾಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದವು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾಃ’ — ಅವರು ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಂಡರೂ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ದರ್ಪವೇ ಅವರ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಮಾಲ್ಯವಂತಮಿವಾಚಲಮ್’ ಎಂಬುದು ಯಮಕ — ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಮಾಲ್ಯವಂತ ಎಂಬ ಪರ್ವತವೂ. ಸೇನೆಯು ಮಾಲಿಯ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು — ಅಂದರೆ ಮಾಲಿಯೇ ಸೇನಾಪತಿ. ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೇಲಾಂ ಸಮುದ್ರಾಶ್ಚೋತ್ಕ್ರಾಂತಾಃ’ (ಸಮುದ್ರಗಳು ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿದವು) ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಸಮುದ್ರವು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತದೆ; ಉತ್ಪಾತವೂ ಅವರ ಕರ್ಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾಃ’ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣು ನರಿಗಳು; ಅವುಗಳ ಊಳು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸೂಚಕವೆಂದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಜ್ವಾಲೋದ್ಗಾರಿಭಿರ್ಮುಖೈಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಹದ್ದುಗಳ ಮುಖಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಡುತ್ತವೆ — ಇದು ಅಲೌಕಿಕ ಉತ್ಪಾತ. ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾರಿವಾಳಗಳೂ ಶಾರಿಕೆಗಳೂ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದವು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ವಿಡಾಲಾ ವೈ ದ್ವಿಪಾದಯಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಬೆಕ್ಕುಗಳೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗುರುಗುಟ್ಟತೊಡಗಿದವು, ಆನೆ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡತೊಡಗಿದವು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ‘ಮಹಾಭ್ರಘನನಾದಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅದರ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಮೇಘಗರ್ಜನೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಸಹೋದರರು ಸೇನೆಯ ಮುಂದೆ ಇದ್ದಾರೆ — ‘ಪುರಸ್ಸರಾಃ’ (ಮುಂದಾಳುಗಳು) — ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶವೂ ಮೊದಲು ಅವರದೇ.
ಅವನು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ವೈನತೇಯನ (ಗರುಡನ) ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾದನು; ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ನಿರ್ಮಲವಾದ ನಡುಪಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಮಲನಯನನಾದ ಪ್ರಭುವು ಪರ್ವತದಂತಿರುವ ವೈನತೇಯ ಸುಪರ್ಣನನ್ನೇರಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಸುಪರ್ಣನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ, ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯೂ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನೂ ಆದ ಹರಿಯು ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಸಿದ್ಧರು, ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು ಹಾಡಿ ಹೊಗಳುತ್ತಿರಲು, ಚಕ್ರ, ಖಡ್ಗ, ಶಾರ್ಙ್ಗಾಯುಧ, ಶಂಖಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಅಸುರಸೈನ್ಯದ ಶತ್ರುವಾದ ಅವನು ಬಂದು ಸೇರಿದನು. ಸುಪರ್ಣನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳುಳ್ಳ, ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಸೈನ್ಯವು ಕಲ್ಲುಗಳು ಉರುಳುತ್ತಿರುವ ನೀಲಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಆಗ ನಿಶಾಚರರು ರಕ್ತ-ಮಾಂಸಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆಕಾರವುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮಾಧವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದರು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಯುಧಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕವಚ, ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಖಡ್ಗ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸು, ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ; ಹೀಗೆ ಅವನ ಐದು ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು. ‘ಸತಡಿತ್ತೋಯದೋ ಯಥಾ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೇಘ, ಪೀತಾಂಬರ ಮಿಂಚು, ಸುವರ್ಣಮಯನಾದ ಗರುಡ ಮೇರುಶಿಖರ. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಬಲ. ‘ಚಲೋಪಲಂ ನೀಲಮಿವಾಚಲಾಗ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ — ಸೇನೆಯು ಕಲ್ಲುಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವ ನೀಲಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ತನ್ನ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಮಾಧವ’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರು — ‘ಮಾ’ ಎಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಅವಳ ಧವ (ಪತಿ). ಅರವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವದೂತಾದುಪಶ್ರುತ್ಯ’ (ದೇವದೂತನಿಂದ ಕೇಳಿ) ಎಂದಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ದೂತನಿಂದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರಾರ್ಕಸಮದ್ಯುತಿ’ (ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬುದು ಕವಚದ ದೀಪ್ತಿ; ಅರವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಮಲೇಕ್ಷಣಃ’ (ಕಮಲನಯನ) ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸೌಮ್ಯರೂಪ. ಅರವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೂರ್ಣತರಮ್’ (ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ) ಎಂಬ ತರತಮಭಾವದ ಪದವು ಅವನ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅರವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ — ಯುದ್ಧವೂ ಉತ್ಸವದಂತೆ. ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಗಾಂತವೈಶ್ವಾನರತುಲ್ಯವಿಗ್ರಹೈಃ’ ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಆಯುಧಗಳು ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಿವೆ. ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭ್ರಮತ್ಪತಾಕಮ್’ (ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಪತಾಕೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂದಿದೆ — ಧ್ವಜಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ; ಇದು ಸೇನೆಯ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥