ಸರ್ಗ
ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಮಾಲಿಯ ವಧೆ
ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಜನ್ಯದ ನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ ಮತ್ತು ಪಲಾಯನ, ಸುಮಾಲಿಯ ಆಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಸೋಲು, ಮಾಲಿಯ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಗರುಡನಿಗೆ ಪೆಟ್ಟು, ಚಕ್ರದಿಂದ ಮಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿಹೋಗುವುದು
ಮೇಘಗಳು ಮಳೆಯಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುವಂತೆ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಮೇಘಗಳು ಅಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾರಾಯಣನೆಂಬ ಪರ್ವತವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನೂ ಉಜ್ಜ್ವಲನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣುವು ನೀಲವರ್ಣರಾದ ಆ ನಿಶಾಚರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅಂಜನಪರ್ವತದಂತಾದನು. ಮಿಡತೆಗಳು ಹೊಲವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ, ನೊಣಗಳು ಅಮೃತದ (ಮಧುವಿನ) ಕೊಡವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ, ಮಕರಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ವಜ್ರ, ವಾಯು, ಮನಸ್ಸುಗಳ ವೇಗವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಹರಿಯನ್ನು ಹೊಗುತ್ತಿದ್ದವು — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು ಅವನನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದವರು ರಥಗಳೊಡನೆ, ಆನೆಯ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದವರು ಆನೆಗಳೊಡನೆ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ, ಕಾಲಾಳುಗಳೂ — ಎಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಹರಿಯ ಉಸಿರು ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು — ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗಳು ದ್ವಿಜನ ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಧಾರೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಪರ್ವತ, ರಾಕ್ಷಸರು ಮೇಘಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮಳೆ — ಪರ್ವತವು ಮಳೆಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತೋಯುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಚಲತೆಯು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಗಳ ವೈರುಧ್ಯ — ವಿಷ್ಣು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನೂ ಉಜ್ಜ್ವಲನೂ, ರಾಕ್ಷಸರು ನೀಲವರ್ಣರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಘಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಅಂಜನಪರ್ವತದಂತೆ. ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳಿವೆ — ಮಿಡತೆಗಳು ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಸೊಳ್ಳೆಗಳೂ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ, ನೊಣಗಳು ಜೇನಿನ ಕೊಡದಲ್ಲಿ, ಮಕರಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಣಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವನನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಕಾ ಇವ ವಿಪರ್ಯಯೇ’ ಎಂದರೆ — ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಬಾಣಗಳೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ಚತುರಂಗತ್ವ — ರಥ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಕಾಲಾಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾ ಇವ ದ್ವಿಜಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ದ್ವಿಜನ ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದರು. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅಂಬರೇ ಸ್ಥಿತಾಃ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಮೀನುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಅವನು ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ರಾಕ್ಷಸರತ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ, ಮನೋವೇಗದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಗಾಳಿಯು ಎದ್ದುಬರುವ ಮಳೆಯನ್ನು ಚೆದುರಿಸುವಂತೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಎಂಬ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಹರಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಊದಿದ ಆ ಜಲಜನಾದ ಶಂಖರಾಜನು ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ ಮೊಳಗಿದನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮೃಗರಾಜನು (ಸಿಂಹವು) ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುವಂತೆ ಆ ಶಂಖರಾಜನ ಧ್ವನಿಯು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿತು. ಕುದುರೆಗಳು ನಿಲ್ಲಲಾರದಾದವು, ಆನೆಗಳು ಮದವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು, ಶಂಖನಾದದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾದ ವೀರರು ರಥಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರು. ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ವಜ್ರದಂತಹ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ‘ಮೀನೈರಿವ ಮಹೋದಧಿಃ’ (ಮೀನುಗಳಿಂದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭಾವವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಮೀನುಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಮುದ್ರವು ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ‘ಪೂರ್ಣಾಯತೋತ್ಸೃಷ್ಟೈಃ’ ಎಂದರೆ — ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವುಳ್ಳವು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಡಲಾಗಿತ್ತು’ ಎಂದಿದೆ. ಶಂಖದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿದೆ — ‘ಅಂಬುಜಃ’ ಜಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ‘ಶಂಖರಾಟ್’ ಶಂಖಗಳ ರಾಜ, ‘ಭೀಮನಿರ್ಹ್ರಾದಃ’ ಭಯಂಕರ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ಎಂದರೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದಿಂದ ಅದನ್ನು ಊದುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಾದವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಶಂಖನಾದದ ಫಲ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಕುದುರೆಗಳು ನಿಲ್ಲಲಾರವು, ಆನೆಗಳ ಮದ ನಶಿಸುತ್ತದೆ, ವೀರರು ರಥದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸೇನೆಯು ಭಗ್ನವಾಯಿತು. ‘ಸುಪುಂಖಾಃ’ ಎಂದರೆ ಬಾಣಗಳ ಗರಿಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಷಂ ವಾಯುರಿವೋತ್ಥಿತಮ್’ ಎಂದಿದೆ — ಗಾಳಿಯು ಏಳುವ ಮಳೆಯನ್ನು ಚೆದುರಿಸುವಂತೆ ವಿಷ್ಣುವು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಚೆದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೇಘೋಪಮೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃಗರಾಜ ಇವಾರಣ್ಯೇ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳೂ ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ — ಅವುಗಳ ವೇಗ ಅಷ್ಟು.
ನಾರಾಯಣನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ವಜ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಗಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ತವು ಧಾರೆಧಾರೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು — ಚಿನ್ನದ (ಕೆಂಪು) ಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ. ಶಂಖರಾಜನ ಧ್ವನಿ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುಸ್ಸಿನ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವಂತ ಧ್ವನಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕಿದವು. ಹರಿಯು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕತ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಬಾಣಗಳನ್ನೂ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನೂ, ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನೂ, ರಥಗಳನ್ನೂ, ಪತಾಕೆಗಳನ್ನೂ, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳಂತೆ, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಂತೆ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ, ಮೇಘದಿಂದ ಮಳೆಯ ಧಾರೆಗಳಂತೆ, ಶಾರ್ಙ್ಗದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳು ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿದುಬಂದವು. ಶರಭದಿಂದ ಸಿಂಹಗಳು, ಸಿಂಹದಿಂದ ಆನೆಗಳು, ಆನೆಯಿಂದ ಹುಲಿಗಳು, ಹುಲಿಯಿಂದ ಚಿರತೆಗಳು, ಚಿರತೆಯಿಂದ ನಾಯಿಗಳು, ನಾಯಿಯಿಂದ ಬೆಕ್ಕು, ಬೆಕ್ಕಿನಿಂದ ಹಾವುಗಳು, ಹಾವಿನಿಂದ ಇಲಿಗಳು ಓಡುವಂತೆ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮಧುಸೂದನನು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದು, ದೇವರಾಜನು ಮೇಘವನ್ನು ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಜಲಜವಾದ ಶಂಖವನ್ನು (ಉಸಿರಿನಿಂದ) ತುಂಬಿಸಿದನು. ನಾರಾಯಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ, ಶಂಖನಾದದಿಂದ ಬಹಳ ವಿಹ್ವಲವಾದ, ಭಗ್ನವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಲಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟಿತು. ‘ಸ್ವರ್ಣಧಾರಾ ಇವಾಚಲಾಃ’ ಎಂದರೆ — ರಕ್ತಧಾರೆಗಳು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕಾವಿಮಿಶ್ರಿತ ಜಲಧಾರೆಗಳಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಕಾವಿಮಿಶ್ರಿತ ನೀರಿನ ಝರಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಗಳ ಸರಪಳಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಶರಭವು ಸಿಂಹಕ್ಕಿಂತ ಬಲಶಾಲಿ, ಸಿಂಹವು ಆನೆಗಿಂತ, ಆನೆಯು ಹುಲಿಗಿಂತ, ಇತ್ಯಾದಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಲಶಾಲಿಯೂ ದುರ್ಬಲವಾದುದನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾವು ಇಲಿಯನ್ನು. ಈ ಸರಪಳಿಯ ಆಶಯ — ವಿಷ್ಣುವು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಅವನ ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲರು. ‘ವಾರಿಜಂ ಪೂರಯಾಮಾಸ’ ಎಂದರೆ — ಇಂದ್ರನು ಮೇಘವನ್ನು ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿಸುವಂತೆ ವಿಷ್ಣುವು ಮತ್ತೆ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನಾದಯಾಮಾಸ’ (ಮೊಳಗಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಪೇತೂ’ ಎಂದು ದೀರ್ಘ ಊಕಾರವಿದೆ, ರೇಫದ ಹಿಂದೆ ವಿಸರ್ಗವು ಲೋಪವಾದುದರಿಂದ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳ — ಶಂಖದ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವಂತ — ಸಂಯುಕ್ತ ನಾದವು ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅಡಗಿಸಿತು’ ಎಂದಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳ ಪಟ್ಟಿ — ತಲೆಗಳು, ಬಾಣಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು, ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ರಥಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು — ಯುದ್ಧದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳು — ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕಿರಣಗಳು, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಅಲೆಗಳು, ಪರ್ವತದಿಂದ ಸರ್ಪಗಳು, ಮೇಘದಿಂದ ಧಾರೆಗಳು — ಬಾಣಗಳ ಅವಿರತ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಅನಂತ ಪ್ರವಾಹ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದ್ರವಂತಿ ದ್ರಾವಿತಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಶಾಯಿತಾಶ್ಚ ಮಹೀತಲೇ’ ಎಂದಿದೆ — ಕೆಲವರು ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದರು’ ಎಂದಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭಗ್ನಂ ರಾಕ್ಷಸಂ ಬಲಮ್’ (ಭಗ್ನವಾದ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ) ಲಂಕೆಯತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಪರಾಜಯದ ಮೊದಲ ಹಂತ.
ನಾರಾಯಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಭಗ್ನವಾದಾಗ ಸುಮಾಲಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ತಡೆದನು. ಮಂಜು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದನು; ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಬಲದರ್ಪಿತನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ರೋಷದಿಂದ ಎರಗಿದನು, ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ತುಂಬುವವನಂತೆ. ಆನೆಯು ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ಆಭರಣಗಳು ತೂಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸುಮಾಲಿಯ ಸಾರಥಿಯ, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ವಿಷ್ಣುವು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕುದುರೆಗಳು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಅಲೆದವು. ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಆ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ಸುಮಾಲಿಯು ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟನು — ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನು ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂಬ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವಂತೆ. ಸುಮಾಲಿಯ ಆಕ್ರಮಣ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದು — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಿಷ್ಣುವು ಅವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲದೆ ಅವನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ರಣದಿಂದ ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನೀಹಾರ ಇವ ಭಾಸ್ಕರಮ್’ (ಮಂಜು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಮಂಜು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ, ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾಂಜೀವಯನ್ನಿವ’ (ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುವವನಂತೆ) ಎಂದರೆ — ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯೇ ಭಗ್ನರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೊಸ ಜೀವನ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹೊಸ ಜೀವವನ್ನು ಸಂಚಾರಗೊಳಿಸುವವನಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಲಂಬಾಭರಣಂ ಧುನ್ವನ್ಕರಮಿವ ದ್ವಿಪಃ’ — ಆಭರಣಯುಕ್ತವಾದ ಕೈಯನ್ನು, ಆನೆಯು ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ; ಚಿತ್ರವು ಸಜೀವವಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉಪಮೆ ದಾರ್ಶನಿಕವಾದುದು — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುದುರೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯನು ರಥಿಕ; ಧೈರ್ಯಹೀನನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಸುಮಾಲಿಯು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ. ಈ ಉಪಮೆಯು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ರಥರೂಪಕವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯ ವಧೆಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ನಿಪುಣತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ರಾಕ್ಷಸರ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸುಮಾಲಿಯ ರಥವು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಿಷ್ಣುವು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಆಗ ಸಜ್ಜಾದ ಮಾಲಿಯು ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ರಥದತ್ತ (ವಾಹನದತ್ತ) ನುಗ್ಗಿದನು. ಮಾಲಿಯ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಹರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ ಹೊಕ್ಕವು. ಮಾಲಿಯು ಬಿಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದರೂ ವಿಷ್ಣುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಥೆಗಳಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದಂತೆ. ಅನಂತರ ಭೂತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ, ಖಡ್ಗ-ಗದೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಭಗವಂತನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಗ್ಗದ ಟಂಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಾಲಿಯತ್ತ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ವಜ್ರ ಮತ್ತು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಬಾಣಗಳು ಮಾಲಿಯ ದೇಹವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸರ್ಪಗಳು ಅಮೃತರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದವು. ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿಯು ಮಾಲಿಯನ್ನು ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನ ಕಿರೀಟವನ್ನೂ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿದನು. ರಥವಿಹೀನನಾದ ನಿಶಾಚರಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲಿಯು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಗದಾಪಾಣಿಯಾಗಿ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಿಂದ ಸಿಂಹವು ನೆಗೆಯುವಂತೆ ನೆಗೆದನು. ಅವನು ಗದೆಯಿಂದ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನನ್ನು — ಯಮನು ಈಶಾನನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ, ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ — ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು. ಆ ಮಾಲಿಯ ಗದೆಯಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಗರುಡನು ವೇದನೆಯಿಂದ ಆತುರನಾಗಿ ದೇವನನ್ನು ರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ‘ಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಗರುಡನಿಂದ ದೇವನು ವಿಮುಖನಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ’ — ಈ ವಾಕ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಪತ್ರರಥಾ ಇವ ಕ್ರೌಂಚಮ್’ (ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ) ಎಂದರೆ — ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ ಬಾಣಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ; ಕ್ರೌಂಚವು ಸ್ಕಂದನಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತ. ‘ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಇವಾಧಿಭಿಃ’ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ಉಪಮೆ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾಗಾ ಇವ ಸುಧಾರಸಮ್’ — ಸರ್ಪಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ಬಾಣಗಳು ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದವು. ಮಾಲಿಯ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಗರುಡನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ — ‘ಅಂತಕ ಈಶಾನಮಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು, ಯಮನು ಶಿವನನ್ನು ಹೊಡೆದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಯಮರಾಜನು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದಂತೆ’ ಎಂದಿದೆ. ಗರುಡನು ವೇದನೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ವಿಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧದ ನಾಟಕೀಯ ವಿಪತ್ತು. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಾಙ್ಮುಖೋ ಕೃತೇ ದೇವೇ’ ಎಂದಿದೆ; ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ ಸಪ್ತಮೀ ‘ಪರಾಙ್ಮುಖೇ’ ಅಪೇಕ್ಷಿತ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪರಾಙ್ಮುಖೇ’ ಎಂದಿದೆ; ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಪ್ತಮಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ತಸ್ವರವಿಭೂಷಿತಾಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಮಾಲಿಯ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿವೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಐಶ್ವರ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಭಾವನಃ’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಭೂತಗಳ ಪಾಲಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವರ ನಾಶಕ. ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಲಿಯ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವುದು ಅವನ ರಾಜತ್ವದ ಅವಮಾನದಂತೆ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ) ಎಂದಿದೆ — ವಿಷ್ಣುವು ಮೊದಲು ಮಾಲಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಕ್ರಮವಾದ ಪರಾಭವ. ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗಿರ್ಯಗ್ರಾದಿವ ಕೇಸರೀ’ ಎಂದಿದೆ — ಮಾಲಿಯ ನೆಗೆತವು ಸಿಂಹದ ಆಕ್ರಮಣದಂತೆ; ಅವನೂ ವೀರನೆಂದು ಕವಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಜ್ರೇಣೇಂದ್ರೋ ಯಥಾಚಲಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆಯು ಪ್ರಹಾರದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಶಬ್ದವು ಎದ್ದಿತು. ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹರಿಹಯನ (ಇಂದ್ರನ) ತಮ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಮೇಲೆ ಓರೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿ ಕುಳಿತು, ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಚಕ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಾಲಚಕ್ರದಂತಿರುವ ಆ ಚಕ್ರವು ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಮಾಲಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಭಯಂಕರ ತಲೆಯು ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ, ಹಿಂದೆ ರಾಹುವಿನ ತಲೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ‘ಸಾಧು ದೇವ’ (ಭಲೇ, ದೇವ) ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು. ‘ಹರಿಹಯಾನುಜಃ’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರು — ಇಂದ್ರನ (ಹರಿಹಯನ) ತಮ್ಮ, ಉಪೇಂದ್ರ, ವಾಮನಾವತಾರ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರನ ತಮ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು’ ಎಂದಿದೆ. ‘ತಿರ್ಯಗಾಸ್ಥಾಯ’ ಎಂದರೆ — ಗರುಡನು ವಿಮುಖನಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಷ್ಣುವು ಓರೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ’ ಎಂದಿದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೌಶಲ — ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಗುರಿಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪುರಾ ರಾಹುಶಿರೋ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಚಕ್ರದಿಂದ ರಾಹುವಿನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉಪಮೆ ಕೇವಲ ರೂಪದ ಸಮಾನತೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಕರ್ತನ ಸಮಾನತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಭೀಷಣಮ್’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣ — ಭಯಂಕರ ಎಂದರ್ಥ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರಲ್ಲ. ‘ಸಾಧು ದೇವೇತಿ’ ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ಜಯಘೋಷ; ‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣಸಮೀರಿತಃ’ ಎಂದರೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದುದು. ನಲವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾಸಾ ಭಾಸಯನ್ನಭಃ’ ಎಂದಿದೆ — ಚಕ್ರದ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.
ಮಾಲಿಯು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲ್ಯವಂತರೂ ಶೋಕಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಲಂಕೆಯತ್ತಲೇ ಓಡಿದರು. ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡ ಗರುಡನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಕೋಪಗೊಂಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಕೆಲವರ ಕಮಲದಂತಹ ಮುಖಗಳು ಚಕ್ರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಕೆಲವರ ಎದೆಗಳು ಗದೆಯಿಂದ ಪುಡಿಯಾದವು, ಕೆಲವರ ಕತ್ತುಗಳು ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟವು, ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳು ಮುಸಲಗಳಿಂದ ಒಡೆದವು, ಕೆಲವರು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು — ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಬಿದ್ದರು. ನಾರಾಯಣನೂ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮೇಘವು ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದ ಸೀಳುವಂತೆ, ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸಿಡಿಲುಗಳಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕೆದರಿ ಹಾರಾಡುವ ಕೂದಲುಳ್ಳ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಛತ್ರಗಳು ಮುರಿದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿರುವ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ವೇಷವು ಹಾಳಾದ, ಕರುಳುಗಳು ಹೊರಬಂದ, ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಚಂಚಲವಾದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉನ್ಮತ್ತವಾಯಿತು. ಸಿಂಹದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆನೆಗಳಂತೆ, ಪುರಾಣಸಿಂಹನಿಂದ (ನೃಸಿಂಹನಿಂದ) ಮರ್ದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಶಾಚರರ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಕೂಗುಗಳೂ ವೇಗಗಳೂ ಒಂದೇ ಸಮನಾದವು. ಹರಿಯ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ನಿಶಾಚರರೆಂಬ ಕಾಲಮೇಘಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಲಮೇಘಗಳಂತೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಕ್ರದ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗದೆಯ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಅಂಗಗಳು ಪುಡಿಯಾದ, ಖಡ್ಗದ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಎರಡು ಹೋಳಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರರು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು. ತೂಗಾಡುವ ಮಣಿಹಾರ-ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ನೀಲಮೇಘಗಳಂತಿರುವ, ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಆ ಭೂಮಿಯು, ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನೀಲಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ಎಡೆಬಿಡದೆ ತುಂಬಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಆರು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು (50–55) ಸರ್ಗದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ವೀರರಸದಿಂದ ತುಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ನೇಗಿಲು, ಮುಸಲ, ಖಡ್ಗ, ಬಾಣಗಳು; ನೇಗಿಲು ಮತ್ತು ಮುಸಲಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಬಲರಾಮನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುರಾಣಸಿಂಹೇನ’ ಎಂಬುದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ನೃಸಿಂಹರೂಪದ ಸೂಚನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ನೃಸಿಂಹರೂಪಧಾರಿ ಶ್ರೀಹರಿ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದ್ವಿವಿಧಾವಿಭಿನ್ನಾಃ’ — ಖಡ್ಗದಿಂದ ಎರಡು ಹೋಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಪಾತ್ಯಮಾನೈಃ’ (ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ಸತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಿದ್ದ ನೀಲಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 7.007.048–049 (‘ಚಕ್ರಕೃತ್ತಾಸ್ಯ…’, ‘ಕೇಚಿಚ್ಚೈವಾಸಿನಾ…’) ಎಂಬ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು (48–49) ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳ ನಡುವೆ, ನಂತರ ಬರುತ್ತವೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ ಪುರಾ’ (ಹಿಂದಿನಂತೆ) ಎಂದಿದೆ — ಗರುಡನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ವೇದನೆ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದು. ಐವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧೂತವಿಮುಕ್ತಕೇಶಾನ್’ ಎಂದಿದೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಕೂದಲು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆದರಿದೆ; ಇದು ಓಡುತ್ತಿರುವವರ ದುರ್ದಶೆ. ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯ ದುರ್ದಶೆಯ ಐದು ಬಗೆಯ ವರ್ಣನೆ — ಛತ್ರಗಳು ಮುರಿದಿವೆ, ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿವೆ, ವೇಷ ಹಾಳಾಗಿದೆ, ಕರುಳುಗಳು ಹೊರಬಂದಿವೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಭಯದಿಂದ ಚಂಚಲವಾಗಿವೆ. ಐವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ತಂಚರಕಾಲಮೇಘಾಃ’ (ನಿಶಾಚರರೆಂಬ ಕಾಲಮೇಘಗಳು) ಎಂಬ ರೂಪಕವು ಹಿಂದಿನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೇಘಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಚೆದುರಿದ ಮೇಘಗಳು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಒಂದೇ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿರಂತರಮ್’ (ಎಡೆಬಿಡದೆ) ಎಂದಿದೆ — ಸತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿಯು ಎಡೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ‘ಎಳ್ಳಿಡುವಷ್ಟೂ ಜಾಗ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥