॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 114ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವುದು

ಹನುಮಂತನ ನಿವೇದನೆ, ರಾಮನ ಧ್ಯಾನ, ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸ್ನಾನ-ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕರೆತರುವುದು, ಜನರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದರ ನಿಷೇಧ, ಸೀತೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದು, ಪ್ರಿಯನ ಮುಖದರ್ಶನ

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಆ ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಸರ್ವಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಮಲದಳಾಕ್ಷ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಉದಯಿಸಿದೆಯೋ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಬೇಕು. ಶೋಕಾವಿಷ್ಟಳಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹಿಂದಿನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟ, ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ನನಗೆ “ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ತೇವಗೊಂಡವು. ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಟ್ಟು ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಃ ಅಯಮ್ ಆರಂಭಃ’ (ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ) ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ — ಸೇತುಬಂಧ, ಯುದ್ಧ, ರಾವಣವಧೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲ. ‘ಪೂರ್ವಕಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್’ (ಹಿಂದಿನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ) — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ಉಂಗುರದಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದೇ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅವಳು ಇಂದು ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಶ ಕೊಟ್ಟಳು. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿಚಿತ್ರ — ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಣಿದಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ — ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಭರ್ತಾರಂ ದ್ರಷ್ಟುಮ್ ಇಚ್ಛಾಮಿ ಕೃತಾರ್ಥಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್’ (ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭರ್ತಾರಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಕುಲೇಕ್ಷಣಾ’. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾಮನ ಹೃದಯ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣಲು ಪ್ರೇರಿತನಾಗಲೆಂದು ಅವನು ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷದ ಸಮರ್ಥನೆಯ ಧ್ವನಿ ಇದೆ. ರಾಮನ ಧ್ಯಾನವಾದರೋ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಅವನು ಕೇವಲ ಪತಿಯಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಹೌದು; ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಲೋಕ ನೋಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದಾನೆ.

‘ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಭೀಷಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೂಲಕ ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವಿನೀತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹಾಭಾಗೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು: ‘ವೈದೇಹಿ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ವಾಹನವನ್ನು ಏರು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಪತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡದೆಯೇ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಪತಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಪತಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ಸಾಧ್ವಿ ಮೈಥಿಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ವಿಭೀಷಣನು ಕರೆತಂದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ‘ಸೀತೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ‘ಸ್ನಾನ ಮಾಡದೆ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಇಷ್ಟ. ಆದರೆ ‘ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳ ಸ್ವಭಾವ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ತತಃ ಸೀತಾಂ ಮಹಾಭಾಗಾಂ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ತ್ವರೆ ಇದೆ — ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಾರ್ಧ್ಯಾಂಬರಸಂವೃತಾಮ್’ (15.1) ಎಂದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ತನೆ ವಿನೀತ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕರಣ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ — ರಾಜನ ಪತ್ನಿ ರಾಜೋಚಿತ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಭೆಗೆ ಬರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯವಿರಬಹುದು. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ವಸ್ತ್ರದ ಆವರಣ, ರಕ್ಷಕರು — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವ. ಸೀತೆಯ ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರ ಅವಳ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ‘ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ’ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮಾಚಾರದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚು.

ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಅವಳು ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಘವನು ರೋಷವನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ರಾಘವನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಸದಾ ನನ್ನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನೇ, ವೈದೇಹಿ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿ.’ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಅಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಜನರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಅಂಗಿ-ಮುಂಡಾಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತ ಮತ್ತು ಝರ್ಝರ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪುರುಷರು ಆ ಯೋಧರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕರಡಿಗಳ, ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತವು. ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಸುತ್ತಲೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆದನು. ಆವೇಶದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಾಮನು ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ರೋಷಂ ಹರ್ಷಂ ಚ ದೈನ್ಯಂ ಚ’ (ರೋಷವನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ) — ಮೂರು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳ ಏಕಕಾಲದ ಉದಯ — ಪ್ರಿಯೆಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಹರ್ಷ, ಅವಳು ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರೋಷ, ತನ್ನ ಅಸಹಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ದೈನ್ಯ. ‘ಸವಿಮರ್ಶಂ ವಿಚಾರಯನ್’ (ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ) — ಅವನು ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೃಷ್ಟಃ’ (ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ) — ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಪದ; ರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದು ರಾಜಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಚಾರ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ವಾನರರು ಅವನ ಸ್ವಜನರು, ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರ ಅವನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ — ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ವಿಶಾಲ ಸಮೂಹ, ಅದರ ಕೋಲಾಹಲ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ. ರಾಮನ ‘ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ’ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹ; ‘ಅಮರ್ಷ’ — ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದಿರುವುದು. ತನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದವರು ಇಂದು ಬೆತ್ತಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದು ಅವನಿಗೆ ಹಿಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಹೃಷ್ಟಃ’, ‘ರೋಷಂ ಹರ್ಷಂ ದೈನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ಏನೋ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದು ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನನ್ನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ನೀನು ಈ ಜನರನ್ನು ಏಕೆ ಕಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು; ಈ ಜನ ನನ್ನ ಸ್ವಜನರು. ಮನೆಗಳಾಗಲಿ, ವಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಕಾರವಾಗಲಿ, ತೆರೆಯಾಗಲಿ, ಇಂತಹ ರಾಜಸತ್ಕಾರಗಳಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಆವರಣವಲ್ಲ; ನಡತೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಆವರಣ. ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಇವಳು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬರಲಿ; ಈ ವನವಾಸಿಗಳು ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೆಡೆ ಅದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗೌರವದ ಉದಾತ್ತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನ ಆದೇಶ — ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬರಲಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಣಲಿ’ — ಮುಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯವಿರುವಂತಿದೆ. ‘ಮತ್ಸಮೀಪೇ ವಿಶೇಷತಃ’ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ) — ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾ ಪಶ್ಯತು ಮಾಮ್ ಏಷಾ ಸುಹೃದ್ಗಣವೃತಂ ಸ್ಥಿತಮ್’ — ಮಿತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿ). ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಗೂಢ ಸಂಘರ್ಷವಿದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ. ‘ವ್ಯಸನೇಷು’ (ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು, ಸೀತೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವರ, ಯಜ್ಞ, ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾಚಾರ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಸ್ವರದ ಕಠೋರತೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಮರ್ಶಾಪೂರ್ಣನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನು. ಆಗ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಾನರ ಹನುಮಂತ — ಇವರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಂತಹ ಅವನ ದಾರುಣ ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ರಾಘವನು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ರೀತನಾಗಿರುವನೋ ಎಂದು ಅವರು ಊಹಿಸಿದರು. ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಮೈಥಿಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ, ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಅವಳು ಪತಿಯ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಕಾಣದಿದ್ದ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುತವಾದ ಪ್ರಿಯನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನ ದಣಿವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು, ಆಗ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ವಿರೋಧವಿದೆ — ಸೀತೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನ ಇಂಗಿತಗಳಾದರೋ ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವು, ದಾರುಣವಾದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅರಿತು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಅದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಕಂಡ ಪ್ರಿಯನ ಮುಖವನ್ನಷ್ಟೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಲಜ್ಜಯಾ ಅವಲೀಯಂತೀ’ (ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) — ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೇ ಮುದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಭಂಗವಾಗಲಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.102.034 (‘ಸಾ ವಸ್ತ್ರಸಂರುದ್ಧಮುಖೀ … ರುರೋದಾಸಾದ್ಯ ಭರ್ತಾರಮ್ ಆರ್ಯಪುತ್ರೇತಿ ಭಾಷಿಣೀ’ — ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿಸ್ಮಯಾತ್’ (ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ) — ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರದ ಪತಿದರ್ಶನ ಅವಳಿಗೆ ಕನಸಿನಂತೆ; ‘ಪ್ರಹರ್ಷಾತ್’ (ಹರ್ಷದಿಂದ) — ವಿಜಯಿಯಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು; ‘ಸ್ನೇಹಾತ್’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ) — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮದಿಂದ. ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಸೀತೆಯವು, ಮೂರು (ರೋಷ, ಹರ್ಷ, ದೈನ್ಯ) ರಾಮನವು — ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಮಿತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವ-ಹನುಮಂತರ ವ್ಯಥೆ — ಅವರು ರಾಮನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಜನರು, ಅವನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು; ಅವರ ಚಿಂತೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅಪ್ರಿಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ