॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 113ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಹನುಮಂತ-ಸೀತೆಯರ ಸಂವಾದ

ಹನುಮಂತನು ಸೀತೆಗೆ ವಿಜಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಧೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವ, ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ — ‘ನ ಪರಃ ಪಾಪಮಾದತ್ತೇ’, ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆ

ಹೀಗೆ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿ, ಅವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಹನುಮಂತನು ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಕ್ರಮಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ಬರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸ್ನಾನಾಲಂಕಾರಗಳಿಲ್ಲದ, ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಆನಂದರಹಿತಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿನೀತನಾಗಿ, ನಮ್ರನಾಗಿ, ಬಾಗಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತನು. ಬಂದಿರುವ ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಿ ಆಗ ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು; ಆಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು. ಅವಳ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಈಗ ಲಂಕೆ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಅವನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕಳ್ಳನಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ. ‘ಮೃಜಯಾ ಹೀನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಸ್ನಾನ-ಅಲಂಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಶುಚೀಕರಣವಿಲ್ಲದವಳು. ‘ಸಾತಂಕಾಂ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಭಯಗ್ರಸ್ತಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಶಿನಾ ಹೀನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೃಜಯಾ ಹೀನಾಮ್’. ಸೀತೆ ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು — ದೀರ್ಘ ಬಂಧನದ ನಂತರ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬಂದ ದೂತನನ್ನು ಅವಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (2.2ರಿಂದ), ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದನು — ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವಳನ್ನು. ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ಅವನು ಗುಪ್ತನಾಗಿ, ಭೀತನಾಗಿ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಅವನು ವಿಜಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತರುವವನು, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಪೂಜಿತನು. ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ — ಮಲಿನಳು, ಆನಂದರಹಿತಳು, ಬಂದಿಯಂತೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಗೆ ವಿಜಯದ ವಾರ್ತೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ‘ನಿಭೃತಃ ಪ್ರಣತಃ ಪ್ರಹ್ವಃ’ (ವಿನೀತ, ನಮ್ರ, ಬಾಗಿದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಪೂರ್ಣತೆ.

‘ವೈದೇಹಿ, ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧನಾದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಅಮಿತ್ರರನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ದೇವಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಾನರರೊಡನೆ ರಾಮನಿಂದಲೂ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ರಾವಣನು ಹತನಾದನು. ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾವಿಜಯ ದೊರೆತಿದೆ. ಸೀತೆ, ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ; ಶತ್ರು ರಾವಣನು ಹತನಾದನು, ಲಂಕೆಯೂ ವಶವಾಯಿತು. “ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ನಾನು ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ” — ಇದು ರಾಮನ ಮಾತು. ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಗಾಬರಿಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಈ ಲಂಕೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ವಸ್ತಳಾಗು, ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗು, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತಿರುವೆ. ಈ ವಿಭೀಷಣನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂದೇಶ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇದೆ — ಕ್ಷೇಮ, ವಿಜಯ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ತಿ, ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ತವ ಪ್ರಭಾವಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಲಬ್ಧನಿದ್ರೇಣ’ (ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಯೋಗದುಃಖ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಗೃಹೇ ಪರಿವರ್ತಸೇ’ (ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತಿರುವೆ) — ಈಗ ಲಂಕೆ ಮಿತ್ರನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಗೃಹದಂತೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಜೀವಸಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಜಯೇನ ಮಮ ಸಂಯುಗೇ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜಯದಿಂದ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ) ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ತವ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಮಹಾನ್ರಾಮೇಣ ಸಂಯುಗೇ’ ಎಂದು. ಸಂದೇಶದ ಭಾಷೆ ರಾಮನದೇ — ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ರಾಮನದು. ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತನ್ನು ಬದಲಿಸಬಾರದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಎಲ್ಲರ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಭಾಜಯೇ’ (ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ಥಾ ಭವ ಗತಜ್ವರಾ’ (ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೀರ್ಘ ಭಯದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದ, ಪತಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಂತೆ ಇಂದು ದೂರವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಾಗಿ — ಲಂಕೆಯ ಹೊಸ ರಾಜ ಅವಳ ಮಿತ್ರ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಚಂದ್ರಮುಖಿ ದೇವಿ ಸೀತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಠ ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದಳು. ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡದಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ಏನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಪರಮಪ್ರೀತಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಪತಿಯ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ವಶಳಾದ ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮಾತಿಲ್ಲದವಳಾದೆ. ಹೇ ವಾನರ, ಯೋಚಿಸಿದರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಾಚಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲು ನನಗೆ ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯ ವಾನರನೇ, ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ತಕ್ಕ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತಹುದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿರಣ್ಯವಾಗಲಿ, ಸುವರ್ಣವಾಗಲಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಾಗಲಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯವಾಗಲಿ — ಯಾವುದೂ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಸಮವಲ್ಲ.’ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವಳೇ, ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೇ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಇಂತಹ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನಾಡಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯಳು. ಸೌಮ್ಯಳೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಸಾರವತ್ತಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನರಾಶಿಗಿಂತಲೂ ದೇವರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ವಿಜಯಿಯಾದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಸುಸ್ಥಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇವರಾಜ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಲಾಭಗಳನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ಮೌನ ಹರ್ಷದ ಅತಿಶಯದಿಂದ — ಅತಿದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮಾತು ಕಟ್ಟಿಹೋಗುವಂತೆ ಅತಿಸುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆ — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯವೂ ಈ ಮಾತಿನ ಬೆಲೆಯಲ್ಲ’ — ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯ ಅಮೂಲ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಅವನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ವಿಜಯವೇ ಅವನ ಪಾರಿತೋಷಕ. 19.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ನಹಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ ತತ್ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ’. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶಾಲೀನತೆ ಇದೆ — ಅವಳು ರಾಜಕುಮಾರಿ, ಆದರೆ ಇಂದು ಅವಳ ಬಳಿ ಕೊಡಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆ ತಂದವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು; ಇಂದು ಅಂಥದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥತಃ’ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ — ನಿಜವಾಗಿ ರಾಮನ ಸುಖವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಲಾಭಗಳೂ ದೊರೆತಿವೆ. ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತವೇ ಭಕ್ತನ ಪರಮ ಲಾಭ ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣದ ಆದರ್ಶ. ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮೌನ, ಆಮೇಲೆ ಕಣ್ಣೀರು, ಆಮೇಲೆ ಗದ್ಗದ ಧ್ವನಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮಾತುಗಳು. ಕವಿಯು ಭಾವಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಆಮೇಲೆ ಇನ್ನೂ ಶುಭಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅತಿಶಯವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಾಧುರ್ಯಗುಣವನ್ನೇ ಆಭರಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯನು. ನೀನು ವಾಯುವಿನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಪುತ್ರ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ. ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸತ್ತ್ವ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ತಮ ದಕ್ಷತೆ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ವಿನಯ — ಇವು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೋಭನವಾದ ಗುಣಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಗ (25–28) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಅಷ್ಟಾಂಗಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) — ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ (ಶುಶ್ರೂಷೆ), ಕೇಳುವುದು (ಶ್ರವಣ), ಗ್ರಹಿಸುವುದು (ಗ್ರಹಣ), ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು (ಧಾರಣ), ಊಹೆ, ಅಪೋಹ (ತಪ್ಪನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು), ಅರ್ಥವಿಜ್ಞಾನ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ — ಇವು ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶಾರೀರಿಕ (ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ), ಬೌದ್ಧಿಕ (ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ದಕ್ಷತೆ), ನೈತಿಕ (ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ವಿನಯ). ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಅವನ ಪಾರಿತೋಷಕ — ಹಿಂದೆ ‘ಕೊಡಲು ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದವಳು ಈಗ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನಿಲಸ್ಯ ಶ್ಲಾಘನೀಯಃ ಸುತಃ’ (ವಾಯುವಿನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಪುತ್ರ) — ಇದು ತಂದೆ ವಾಯುವಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ; ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತತ್ವ’ (ವಿನಯ) ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಕಿರೀಟ — ಏಕೆಂದರೆ ಇಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅವನು ಸದಾ ವಿನಯಶೀಲ.

ಆಮೇಲೆ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ, ವಿನೀತನಂತೆ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವಿ, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ, ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿನಗೆ ಘೋರರೂಪದ ಮತ್ತು ನಡತೆಯ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಕಾರ ಮುಖಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪದೇಪದೇ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ವಿಕಾರರಾದ, ವಿಕಾರಾಕಾರದ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಕ್ರೂರವಾದ ಕೂದಲು-ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದಾರುಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಈ ಅತಿದಾರುಣ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಏಟುಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ವರವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಏಟುಗಳಿಂದ, ವಿಶಾಲವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕಾಲು-ಮಂಡಿಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚುವುದರಿಂದ, ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ, ಕೂದಲನ್ನು ಕೀಳುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಕೆಡವಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ ಆ ಉಗ್ರರೂಪಿಣಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಅವನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ವೀರನ ರೋಷವೂ ಸ್ವಾಮಿನಿಯ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇವೆ. ‘ಯದಿ ತ್ವಮ್ ಅನುಮನ್ಯಸೇ’ (ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ — ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಾರಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಗಳು (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 29.2 ‘ಪ್ರಗೃಹೀತಾಂಜಲಿರ್ಹರ್ಷಾತ್ಸೀತಾಯಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು) ಎಂಬುದು 21.2ರ ಪುನರುಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಆವೇಶ ವಿನಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿ — ‘ವಿಕೃತಾಃ ವಿಕೃತಾಕಾರಾಃ’ (ವಿಕಾರರು, ವಿಕಾರಾಕಾರದವರು), ‘ಕ್ರೂರಾಃ ಕ್ರೂರತರೇಕ್ಷಣಾಃ’ (ಕ್ರೂರರು, ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು) — ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದೀನರ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳ, ಕರುಣಾಮಯಿಯಾದ ಸೀತೆ ಚಿಂತಿಸಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ರಾಜಾಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನರಾಗಿ ಇತರರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ವಿಧೇಯರಾದ ದಾಸಿಯರ ಮೇಲೆ ಯಾರು ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡಾರು? ಭಾಗ್ಯವೈಷಮ್ಯದ ದೋಷದಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ; ತಾನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೇ ಉಣ್ಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಡ; ಇದು ದೈವದ ಪರಮ ಗತಿ. ದಶೆಯ ಯೋಗದಿಂದ ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಬಲಳಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಾಸಿಯರನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ವಾಯುಪುತ್ರನೇ, ಅವರು ಬೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರನೇ, ಹುಲಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕರಡಿಯು ಹಾಡಿದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು — “ಇತರರ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ಸಜ್ಜನನು ತಾನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ (ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ); ನಡತೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಆಭರಣ.” ಪಾಪಿಗಳಿಗಾಗಲಿ ಶುಭರಿಗಾಗಲಿ ವಧಾರ್ಹರಿಗಾಗಲಿ ಆರ್ಯನಾದವನು ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಬೇಕು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಲೋಕಹಿಂಸೆಯನ್ನೇ ವಿನೋದವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಾದ, ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರಿಗೂ ಅಶೋಭನವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.’ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ದೋಷವನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸ್ವಕೃತಂ ಹ್ಯುಪಭುಜ್ಯತೇ’ (ತಾನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೇ ಉಣ್ಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ). ಹುಲಿ-ಕರಡಿಯ ಕಥೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ ಟೀಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇಡನಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಹುಲಿಯು ಮರವನ್ನೇರಿದ್ದ ಕರಡಿಯನ್ನು ‘ಬೇಡನನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸು’ ಎಂದು ಬೇಡಿತು; ಕರಡಿ ಶರಣಾಗತನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆಮೇಲೆ ಹುಲಿಯು ಕರಡಿಯನ್ನು ಬೀಳಿಸಲು ಬೇಡನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದಾಗಲೂ ಕರಡಿ ‘ನ ಪರಃ ಪಾಪಮಾದತ್ತೇ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) — ಎಲ್ಲರೂ ಎಂದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಯೆ. ಈ ಭಾಗ 37.2ರಿಂದ 46ರವರೆಗೆ; ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾರಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಅವರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದವಳೇ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆ ‘ಕರುಣಾಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ‘ಸಮಯಃ ರಕ್ಷಿತವ್ಯಃ’ (ನಿಯಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು) — ಇತರರು ದುರಾಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಸಜ್ಜನನ ಆಚಾರನಿಯಮವನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಅಪಕಾರಿಗೂ ಉಪಕಾರ — ಇದು ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗತಿ. ಸೀತೆಯ ತರ್ಕ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪರವಶರು, ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಸ್ವಕರ್ಮ, ಸಜ್ಜನನ ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಯೆ.

ಸೀತೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಮೇಲೆ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿ ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಗುಣಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ನೀನು ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯಳೇ. ದೇವಿ, ನನಗೆ ಪ್ರತಿಸಂದೇಶ ಕೊಡು; ರಾಘವನು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ವೈದೇಹಿ ‘ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಶಚಿಯು ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಶಚೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖನಾದ, ಮಿತ್ರರು ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇಂದು ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಮೇಲೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಹೇಳಿದ ಪ್ರತಿವಚನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ ಅತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’. ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗದ ನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ಬಯಕೆ. ‘ಭಕ್ತವತ್ಸಲಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ರಾಮನು ಭಕ್ತರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಾನು ಅವನ ಭಕ್ತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದು ಕಾಣುವೆ’. ‘ಶಚಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ತನೆ ಸೀತೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಸೆ ಪೂರ್ಣತೆಯತ್ತ ಸಾಗುವಂತಿದೆ — ಇಂದು ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವಳು. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ — ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಕರುಣೆ, ದರ್ಶನೇಚ್ಛೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ