ಸರ್ಗ
ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ
ದೇವತೆಗಳ ನಿರ್ಗಮನ, ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕ, ಕಾಣಿಕೆಗಳ ಸ್ವೀಕಾರ, ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು
ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶುಭಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ರಾವಣನ ಘೋರ ವಧೆ, ರಾಘವನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಾನರರ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಮಾರುತಿಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುರಾಗ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ — ಇವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಭಾಗರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ರಾಘವನಾದರೋ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಇಂದ್ರಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿ ಆ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದನು. ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಥದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದ ಮೇಲೆ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸೈನ್ಯವು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ರಾಮನದಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರದ, ಹನುಮಂತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅನುರಾಗದ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಕೊಡುಗೆಯೂ. ಯುದ್ಧಜಯ ಸಾಮೂಹಿಕವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (‘ಪತಿವ್ರತಾತ್ವಂ ಸೀತಾಯಾ ಹನೂಮತಿ ಪರಾಕ್ರಮಮ್’ — ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಹನೂಮತಿ ಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ವಿಚಿತ್ರ — ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಮಾತಲಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಇಂದ್ರನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಥಕ್ಕೆ ‘ಶಿಖಿಪ್ರಭಮ್’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೈತ್ರಿಯ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೈತ್ರಿ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು; ರಾವಣನು ಹತನಾಗಲು ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಥೆಗಳು ‘ಶುಭ’ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಜಯವೇ ಅವುಗಳ ವಿಷಯ.
ಆಮೇಲೆ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಇವನು ಅನುರಕ್ತನು, ಭಕ್ತನು, ಹಿಂದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬುದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಯಾವ ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ನಗರವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ವ್ರತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾಗತನಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ್ದನು; ಇಂದು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ. ‘ಪೂರ್ವೋಪಕಾರಿಣಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು) — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡಿದುದು, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದುದು. ‘ಪರಮಃ ಕಾಮಃ’ (ಪರಮ ಬಯಕೆ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮಿತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯ.
ಮನೋವೇಗದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಕಲಶವನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರರ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಮಹಾಸತ್ತ್ವರಾದ ಅವರಿಗೆ ಸಮುದ್ರಜಲವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಮನೋವೇಗದ ಆ ವಾನರರು ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಕಲಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ಕಲಶದಿಂದ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ, ಮಿತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮಂತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು, ಅತುಲ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಅವನ ಭಕ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರಜಲ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನ, ಮಂತ್ರಗಳು, ಮಿತ್ರರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅಭಿಷೇಕವು ಹಿಂದಿನ ಶತ್ರುಗಳ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮ್ ಏವ ತುಷ್ಟುವುಃ’ (ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು) — ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದವನು ವಿಭೀಷಣ, ಆದರೆ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನಿಗೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯ. 12.2–14.2 ಹಾಗೂ 16.1, 17.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ವಾನರರು ನೀರು ತಂದುದು, ಎಲ್ಲರೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದುದು, ಸ್ತುತಿ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತುಷ್ಟುವೂ’ (17.1) ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪವಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರು — ಅನಲ, ಶರಭ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಘಸ — ಅವನೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವರು; ಅವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಭಿಷೇಕವು ರಾಜನ ವೈಧತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಅಭಿಷೇಕವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ದಹನದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಆಶ್ವಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಆ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ನಗರವಾಸಿಗಳಾದ ನಿಶಾಚರರು ಅವನಿಗೆ ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಮೋದಕಗಳು, ಅರಳು, ಹೂವುಗಳನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟರು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಕರ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಘವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ಕೃತಕಾರ್ಯನಾದ, ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಾಂತ್ವನ; ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಆಚಾರ. ರಾಮನು ಅವನ್ನು ‘ತಸ್ಯ ಏವ ಪ್ರತಿಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ಅವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ. ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಮೋದಕಗಳು, ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು — ಇವು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು. ‘ರಾಮದತ್ತಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ) — ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ದಾನದಿಂದ ಪಡೆದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ಅವರು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕೈಮುಗಿದು ನಮ್ರನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಮಹಾರಾಜ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ತಿಳಿಸು; ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೂ ಹೇಳು. ಹೇ ವಾನರೇಶ್ವರ, ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳು; ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಾಗಿದ್ದವನು ಅವನೇ. ‘ಅನುಜ್ಞಾಪ್ಯ ಮಹಾರಾಜಮ್’ (ಮಹಾರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) — ಲಂಕೆ ಈಗ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ; ರಾಮನು ಹೊಸ ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವದತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ (ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಗೆ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆ — ಇದು ಸಮಾಚಾರದ ಕ್ರಮ. ಈ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಉತ್ಕಂಠೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೇ ಅತ್ಯಂತ ಯೋಗ್ಯ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ, ಹಿಂದೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳೊಡನೆ ಸಂವಾದ ಮಾಡಿದ್ದನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशाधिकशततमः सर्गः॥ ११२॥