॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 111ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ

ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪ — ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವ, ಸೀತಾಪಹರಣದ ದೋಷ, ಹಿಂದಿನ ಸುಖದ ಸ್ಮರಣೆ, ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಶಾಪ; ಸವತಿಯರ ಸಾಂತ್ವನ; ರಾಮ-ವಿಭೀಷಣರ ಸಂವಾದ; ರಾವಣನ ವಿಧಿವತ್ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ

ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಹಿರಿಯಳೂ ಪ್ರಿಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿ ದೀನಳಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ಪತಿ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಡೋದರಿ ಅಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದಳು: ‘ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಹೇ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನೇ, ನೀನು ಕುಪಿತನಾದಾಗ ನಿನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಇಂದ್ರನೂ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾ ಋಷಿಗಳೂ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಗಂಧರ್ವರೂ ಚಾರಣರೂ ನಿನ್ನ ಭೀತಿಯಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಂತಹ ನೀನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತೆ; ಹೇ ರಾಜ, ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಇದೇನು? ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೂ ವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕೊಂದನು? ಮನುಷ್ಯರ ಎಟುಕಿಗೆ ಮೀರಿದ ಕಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ನಿನಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಿಂದಲೂ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ರಾಮನದು ಎಂದು ನಾನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕೃತಾಂತನೇ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ಅಥವಾ ಇಂದ್ರನಿಂದ ನೀನು ಸೋತೆಯೋ? ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆಲ್ಲಿದೆ?’ ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪವು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ನಡುಗಿಸಿದವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದನು? ಅವಳು ಒಂದೊಂದೇ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೋ ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಿರ್ಣಯ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸುವವನು ಮನುಷ್ಯರ ಕಣ್ಣಿಗೇ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದಾನು? ‘ವನಗೋಚರಃ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸಿಯ ಸಾಧಾರಣ ವೇಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಅವನ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾರ್ಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ವಾಸವಃ ಸ್ವಯಮ್ ಆಗತಃ’ (ಇಂದ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದನು) ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕೃತಾಂತಃ ಸ್ವಯಮಾಗತಃ’ (ಕೃತಾಂತನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದನು). ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಂಡೋದರಿ ಮಯದಾನವನ ಮಗಳು, ರಾವಣನ ಪಟ್ಟದರಸಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತಾಯಿ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದ್ದರು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಏಕಾಂಗಿ ವಿಲಾಪ, ಅದು ದೀರ್ಘವೂ ಗಂಭೀರವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಅವಳ ಮೊದಲ ಭಾವ ನಾಚಿಕೆ — ‘ನ ವ್ಯಪತ್ರಪಸೇ’ (ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ) ಎಂದು ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಬದುಕಿರುವವನನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೀತಿ — ಸತ್ತ ಪ್ರಿಯನನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವವನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ — ಇಂದ್ರನ ಭಯ, ಋಷಿ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರ ಪಲಾಯನ — ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಪತನದೊಡನೆ ಇರುವ ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿನ ‘ಮಾತ್ರ’ ಶಬ್ದವು ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವಳೇ ಬೇಗನೆ ಆ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವತಃ ಸಮುಪೇತಸ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಬಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಎರಡು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೃತಾಂತನೋ ಇಂದ್ರನೋ; ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿ ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವಳೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹೀಗೆ ಇದು ಕೃತಾಂತನದೋ ಪರಮಾತ್ಮನದೋ ಕಾರ್ಯವೇ ಎಂಬ ಅವಳ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಭಾಗ. ಯುದ್ಧದ ವಿಜಯಾನಂದದ ನಂತರ ಕವಿಯು ಸೋತ ಪಕ್ಷದ ದುಃಖವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವೂ ಯಾರಿಗೋ ವಿನಾಶವೇ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವಿಸ್ಮಯದವು, ನಂತರದವು ಜ್ಞಾನದವು, ಕೊನೆಯವು ಶೋಕದವು.

‘ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಮಹೌಜಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ದೇವಶತ್ರುವೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದವನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮಹಾಯೋಗಿಯಾದ ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ. ಆದಿ-ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲದ, ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದ, ತಮಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತನಾದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವ, ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿಯಾದ, ಶ್ರೀವತ್ಸವನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ, ನಿತ್ಯಶ್ರೀಯುಳ್ಳ, ಅಜೇಯನಾದ, ಶಾಶ್ವತನಾದ, ಧ್ರುವನಾದ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ, ವಾನರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನಾದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಾಕ್ಷಸಪರಿವಾರದೊಡನಿದ್ದ, ಭಯಂಕರನಾದ, ದೇವಶತ್ರುವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ ರಾಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ದಶರಥಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಷ್ಣು. ‘ಸ ರಾಕ್ಷಸಪರೀವಾರಂ ದೇವಶತ್ರುಂ ಭಯಾವಹಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸಪರಿವಾರದೊಡನಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ದೇವಶತ್ರುವನ್ನು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆ 14ರ ನಂತರ, 15ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ, ಅದರ ಅರ್ಥವು ಹಿಂದಿನದರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು 11–14ನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧವೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೇ ನಾಥ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದೆ; ಆ ವೈರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ನೀನು ಈಗ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರನು ಹತನಾದಾಗಲೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗಲೇ ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು.’ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೈರದ ಕಲ್ಪನೆ ಸುಂದರ — ಹಿಂದೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದ ರಾವಣನು ಆಮೇಲೆ ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಸೋತನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೂ ಇದೆ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಿಯವಶನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಖರವಧೆ, ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ — ಇವು ಮುನ್ಸೂಚನೆಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ್ನು ರಾವಣನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ (11–15.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಅಂಶ. ‘ಶ್ರೀವತ್ಸವಕ್ಷಾಃ’ (ಶ್ರೀವತ್ಸವನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು), ‘ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಧರಃ’ — ಇವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ವಾನರತ್ವಮುಪಾಗತೈಃ ದೇವೈಃ’ (ವಾನರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದೇವತೆಗಳು) — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಎಂಬ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಹತಃ ಪರಮಃ ಮಹಾನ್’ (ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದವನು), ‘ತಮಸಃ ಪರಮಃ’ (ತಮಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತನು) — ಇವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಭಾಷೆ; ‘ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್’ (ಸೂರ್ಯವರ್ಣನಾದ, ಕತ್ತಲೆಯಾಚೆಗಿರುವವನು) ಎಂಬ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಧಾತಾ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವವನು. ‘ಅಜಯ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಸೋಲು ನಾಚಿಕೆಗೇಡಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಜ್ಞಾನವು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಫಲ. ಮತ್ತು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪುರಾ ಜಿತ್ವಾ’ (ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಅವನು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದುದು ಕಾಮದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಖರವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೊಂದನು; ಆಗಲೇ ಅವನ ಅತಿಮಾನುಷತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಅಶೋಕವನದ ಧ್ವಂಸ, ಲಂಕಾದಹನ — ಇವೂ ಸೂಚಕಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಯಂ ವ್ಯಥಿತಾಃ’ (ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನವು ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತೆ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಉದ್ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಸ್ವಪಕ್ಷದ ಸ್ತುತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಯುತ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ರಾಮನನ್ನು ‘ನಾರಾಯಣ’ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುವನು; ಅದರ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಬಾಯಿಂದ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಭಕ್ತರು ಸ್ತೋತ್ರದಂತೆ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ರಾಘವನೊಡನೆ ವಿರೋಧ ಬೇಡ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲ ಇದೀಗ ಬಂದಿದೆ. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ, ಐಶ್ವರ್ಯದ, ದೇಹದ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದೆ. ಹೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಅರುಂಧತಿಗಿಂತಲೂ ರೋಹಿಣಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟಳಾದ, ಮಾನ್ಯಳಾದ, ಭೂಮಿಗೂ ಭೂಮಿಯಾದ, ಶ್ರೀಗೂ ಶ್ರೀಯಾದ, ಪತಿವತ್ಸಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನೀನು ಅನುಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ, ಶುಭಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಮೋಸದಿಂದ ತಂದು ನೀನು ನಿನಗೇ ಕಳಂಕ ತಂದುಕೊಂಡೆ. ಮೈಥಿಲಿಯ ಸಂಗಮದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆ ಪತಿವ್ರತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದೆ. ಆ ತೆಳುನಡುವಿನವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ನೀನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದುದು. ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ, ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಕರ್ತೃವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶುಭವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಶುಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದನು, ನೀನು ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದೆ. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಇತರ ಸುಂದರಿಯರು ನಿನಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅನಂಗನ (ಮನ್ಮಥನ) ವಶನಾದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕುಲದಲ್ಲಾಗಲಿ, ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ನನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ, ಸಮಾನಳೂ ಅಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಎಂದೂ ಮೃತ್ಯು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಈ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯೇ ಕಾರಣ. ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೀನು ದೂರದಿಂದ ತಂದುಕೊಂಡೆ; ಮೈಥಿಲಿಯಾದರೋ ಶೋಕರಹಿತಳಾಗಿ ರಾಮನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸೀತೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವೂ ಪತಿಯ ಮೋಹದ ನಿಂದೆಯೂ ಇವೆ. ‘ಕರ್ತೃವು ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಭೂಮಿಗೂ ಭೂಮಿ, ಶ್ರೀಗೂ ಶ್ರೀ’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಅತಿಶಯ ವರ್ಣನೆ — ಅವಳು ಭೂಮಿಗೂ ಆಧಾರಭೂತಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರೀಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಃ ಶ್ರೀಂ’). ‘ವ್ಯುಷ್ಟಿಃ’ ಎಂದರೆ ಫಲ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸಂತ್ಯನ್ಯಾಃ ಪ್ರಮದಾಃ…’ — ಇತರ ಸುಂದರಿಯರು ಇದ್ದಾರೆ…) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪಾದ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಮೋಹಾನ್ನ ಬುದ್ಧ್ಯಸೇ’ (ಮೋಹದಿಂದ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ). ರಾವಣನ ಮೃತ್ಯು ‘ಸಲಕ್ಷಣ’ — ಅದರ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಸೀತೆಯೇ. ಪತಿವ್ರತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ ಈ ಕಾಂಡದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ; ಮುಂದೆ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಹೋಲಿಕೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಉದಾಹರಣೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಆಕ್ಷೇಪ ಕೇವಲ ನೈತಿಕವಲ್ಲ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವೂ ಹೌದು — ಐಶ್ವರ್ಯ, ದೇಹ, ಸ್ವಜನರ ವಿನಾಶ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಫಲ. ಅರುಂಧತಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಪತ್ನಿ, ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆದರ್ಶಗಳು. ಸೀತೆ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಮಂಡೋದರಿ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಸೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಯದ್ದಲ್ಲ. ‘ಛದ್ಮನಾ’ (ಮೋಸದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರೀಚನ ಮೃಗರೂಪವೂ ರಾವಣನ ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ತದೈವ ಯನ್ನ ದಗ್ಧಃ’ (ಆಗಲೇ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ) ಎಂಬ ತರ್ಕ — ಪತಿವ್ರತೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಧರ್ಷಕನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲ ತಕ್ಷಣ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾಲ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ‘ಪರ್ಯಾಗತೇ ಕಾಲೇ’ (ಕಾಲ ಬಂದಾಗ). ‘ಅನಂಗವಶಮ್ ಆಪನ್ನಃ’ (ಮನ್ಮಥನ ವಶನಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಾಮದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯ, ಕುಲ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯದಕ್ಕೆ ಸಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಸೂಯೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಂಶ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೈಥಿಲಿ ಶೋಕರಹಿತಳಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವಳು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸುಖದ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಂಡೋದರಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಪತಿವ್ರತೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಪಾಪ), ನೀತಿದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಹಿತವಚನದ ಅನಾದರ), ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಇತರ ಸುಂದರಿಯರಿದ್ದಾರೆ, ಸೀತೆ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ). ಅವಳ ತರ್ಕ ಪೂರ್ಣ, ಆದರೆ ಇಂದು ವ್ಯರ್ಥ — ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳಾದ ನಾನಾದರೋ ಘೋರ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ, ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಮೇರುವಿನಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸಿ, ತಕ್ಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅತುಲ ವೈಭವದಿಂದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು, ಹೇ ವೀರ, ನಿನ್ನ ವಧೆಯಿಂದ ಕಾಮಭೋಗಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾದೆ. ಅದೇ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜರ ಚಂಚಲವಾದ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಹಾ ರಾಜ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳುಳ್ಳ, ನಯವಾದ ಚರ್ಮದ, ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ಕಾಂತಿ-ಶೋಭೆ-ದ್ಯುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ-ಕಮಲ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಕಿರೀಟದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ಪಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಮದದಿಂದ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸುಂದರ ಮಂದಹಾಸದ ಮಾತುಗಳುಳ್ಳ, ಶುಭವಾದ ನಿನ್ನ ಆ ಮುಖ — ಅದೇ ಇಂದು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಮೇದಸ್ಸು-ಮಿದುಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ರಥಗಳ ಧೂಳಿನಿಂದ ಒರಟಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾ, ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕೊನೆಯ ದಶೆ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಮಂದಮತಿಯಾದ ನಾನು ಅದನ್ನು ಎಂದೂ ಊಹಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. “ದಾನವರಾಜ ಮಯನು ನನ್ನ ತಂದೆ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ನನ್ನ ಪತಿ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ನನ್ನ ಮಗ” ಎಂದು ನಾನು ಬಹಳ ಗರ್ವಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. “ದರ್ಪಿಷ್ಠ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಥಿಸುವ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನನ್ನ ರಕ್ಷಕರು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವರು” ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ನಿಮಗೆ ಊಹಿಸಿಯೂ ಇರದ ಈ ಭಯವು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು? ನುಣುಪಾದ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ನೀಲವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕೇಯೂರ-ಅಂಗದ-ವೈಡೂರ್ಯ-ಮುತ್ತಿನಹಾರ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಉಜ್ವಲವಾದ, ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂತವಾದ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಆ ದೇಹ — ಅದೇ ಇಂದು ಅನೇಕ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ದುರ್ಲಭವಾಗಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯು ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡ, ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನರಬಂಧನಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತವರ್ಣದ, ಕಪ್ಪಾದ ನಿನ್ನ ದೇಹವು ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಹಾ, ಇದು ಕನಸೋ ನಿಜವೋ? ನೀನು ರಾಮನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದೆ? ನೀನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದ್ದೆ, ಹೇಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶನಾದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ಮೃತಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಚಂದ್ರ-ಕಮಲ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಮುಖ ಇಂದು ರಕ್ತದಿಂದಲೂ ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ; ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಶ್ವಾವಿಧಃ ಶಲಲೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ (ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿ) ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನ ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ, ಪತಿ, ಮಗ — ಇವರ ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳು ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಈಗ ಎಲ್ಲವೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಧಿಗ್ರಾಜ್ಞಾಂ ಚಂಚಲಾಂ ಶ್ರಿಯಮ್’ (ರಾಜರ ಚಂಚಲ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬುದು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸ್ವರ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; 31–33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.099.018–020 ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ವಂತ ಶೋಕ ಪ್ರಧಾನ. ಕೈಲಾಸ, ಮಂದರ, ಮೇರು, ಚೈತ್ರರಥ — ಇವು ದೇವತೆಗಳ ವಿಹಾರಸ್ಥಾನಗಳು; ರಾವಣನು ಅವನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದ್ದನು. ‘ಸೈವಾನ್ಯೇವಾಸ್ಮಿ ಸಂವೃತ್ತಾ’ (ಅದೇ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಇದೆ — ಅದೇ ನಾನು, ಆದರೆ ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತೆ. ಮುಖದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಚರ್ಮ, ಮೂಗು, ತುಟಿಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳು, ಕಿರೀಟ; ಆಮೇಲೆ ಅದರದೇ ವಿನಾಶ — ರಕ್ತ, ಮೇದಸ್ಸು, ಮಿದುಳು, ಧೂಳು. ಈ ‘ಅದೇ … ಇಂದು’ ಎಂಬ ರಚನಾವಿಶೇಷವು ಎರಡು ಬಾರಿ (37, 44) ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಮಯ, ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಪತಿ ರಾವಣ — ಈ ಮೂವರ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ‘ಅಕುತಶ್ಚಿದ್ಭಯಾ’ (ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವಳು) ಆಗಿದ್ದಳು; ಆ ಗರ್ವ ಇಂದು ನಾಶವಾಗಿದೆ. ‘ಹಾ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸತ್ಯಮೇವೇದಮ್’ (ಇದು ಕನಸೋ ನಿಜವೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯ — ದುಃಖದ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಅವಳು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರಳು. ‘ಮೃತ್ಯೋರಪಿ ಮೃತ್ಯುಃ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗದ ಭಾಷೆ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಚುರ — ಉಪಮೆಗಳು (ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡ, ವಜ್ರಹತ ಪರ್ವತ, ಮುಳ್ಳುಗಳೊಡನೆ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ), ವಿರೋಧಗಳು (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಾದವನು ಮೃತ್ಯುವಶನಾದನು), ಸ್ಮರಣೆ. ಎಲ್ಲ ಅಲಂಕಾರಗಳೂ ಕರುಣರಸದ ಪೋಷಕಗಳು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದುಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಶ್ಚಿಮಾ ದಶಾ’ ಎಂದರೆ ಕೊನೆಯ ಅವಸ್ಥೆ — ವೈಧವ್ಯ. ಹಿಂದೆ ಅವಳು ಈ ದಶೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಕಲ್ಪಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ರಕ್ಷಕರು ಅಜೇಯರು ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಂಗವೇ ಅವಳ ಶೋಕದ ಮೂಲ; ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯ ಎಂಬ ಅಸಂಭಾವ್ಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು.

‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವನು, ಮಹಾನುಭಾವನು, ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಶಂಕರನನ್ನೇ (ಕೈಲಾಸದೊಡನೆ) ಅಲುಗಾಡಿಸಿದವನು, ದರ್ಪಿಷ್ಠರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದವನು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದವನು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದವನು, ಸಾಧುಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದವನು, ಶತ್ರುಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದರ್ಪದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದವನು, ತನ್ನ ಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿದವನು, ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಸಾವಿರಾರು ದಾನವೇಂದ್ರರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಕೊಂದವನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿವಾತಕವಚರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದವನು, ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದವನು, ಸ್ವಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದವನು, ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವನು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವನು, ಶತ್ರುಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು, ಸ್ವಜನರ ನಾಯಕನು, ಲಂಕಾದ್ವೀಪದ ರಕ್ಷಕನು, ಭೀಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು, ನಮಗೆ ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು — ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಪತಿಯು ರಾಮನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣಹೃದಯಳು! ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಇಂದು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದಾಗ ನಾನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದೆ; ಇಂದು ನೀನು ಬೀಳಲು ನಾನೂ ಉರುಳಿಬಿದ್ದೆ. ಬಂಧುಜನರಿಲ್ಲದ, ರಕ್ಷಕನಾದ ನೀನಿಲ್ಲದ, ಕಾಮಭೋಗಗಳಿಲ್ಲದ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ರಾಜ, ನೀನು ಇಂದು ಅತಿದುರ್ಗಮವಾದ ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವೆ; ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ದೀನಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಏಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆ? ದೀನಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಹೇ ಪ್ರಭು, ಮುಸುಕಿಲ್ಲದೆ ನಗರದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನಿನಗೆ ಕೋಪ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೂ ದೋಷಗಳೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಕ್ಷಕ, ದಾತ, ವೀರ; ಆದರೆ ಸಾಧುಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದವನು, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದವನು, ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು. ಮಂಡೋದರಿ ಪತಿಯನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷೇಪ್ತಾರಂ ಶಂಕರಸ್ಯ’ (ಶಂಕರನನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿದುದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಥಿರಾಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ಕಠಿಣಳು) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ಇಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಠಿಣಹೃದಯಳು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿಲ್ಲದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದುದರ ಉಲ್ಲೇಖ — ರಾಣಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೀಗೆ ಜನರ ಮುಂದೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಕಂಡೂ ಪತಿ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ವೇದನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದೆ — ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಗಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ರಚನೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ವಿಶೇಷಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಸರಣಿ, ಅದು ‘ಏವಂಪ್ರಭಾವಂ ಭರ್ತಾರಂ … ಪಾತಿತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಪತಿಯು … ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನಿವಾತಕವಚಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೀತಾರಮ್’ — ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೇವಾಸುರನೃಕನ್ಯಾನಾಮ್ ಆಹರ್ತಾರಮ್’ — ಅವನು ಅನೇಕ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು, ಅವರೇ ಇಂದು ಅವನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ಸ್ಥಿರಾ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿವ್ರತೆ ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಬದುಕಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಾವ. ‘ನಯ ಮಾಮಪಿ’ (ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಹಗಮನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗಣನೆ ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವೀರ, ರಕ್ಷಕ, ದಾತ, ಆದರೆ ಕ್ರೂರ, ಧರ್ಮಭೇದಕ, ಪರಸ್ತ್ರೀಹರ. ಪತ್ನಿಗೆ ಅವನ ಎರಡೂ ಮುಖಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಸ್ಮಾಕಂ ಕಾಮಭೋಗಾನಾಂ ದಾತಾರಮ್’ (ನಮಗೆ ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪತ್ನಿಯರ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮರಣದ ಶೋಕ ಇಂದು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಧರಣ್ಯಾಂ ರೇಣುಗುಂಠಿತಃ’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಹಿಂದಿನ ‘ಶಯನೇಷು ಮಹಾರ್ಹೇಷು’ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮಧ್ವಾನಮ್’ (ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗ) ಎಂದರೆ ಪರಲೋಕಯಾತ್ರೆ. ‘ಅನವಗುಂಠಿತಾಮ್’ (ಮುಸುಕಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಭಂಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಅದು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಹೇ ಪತ್ನೀಪ್ರಿಯನೇ, ನಾಚಿಕೆ-ಮುಸುಕುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ನೋಡು; ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ನಿನಗೇಕೆ ಕೋಪ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಕ್ರೀಡಾಸಂಗಾತಿಯಾದ ಈ ಜನ ಅನಾಥವಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದೆ; ನೀನು ಇವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗೌರವಿಸುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಹೇ ರಾಜ, ನೀನು ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ, ಧರ್ಮನಿರತರಾದ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ಶೋಕತಪ್ತರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪರವಶನಾದೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತರಾದ ಅವರು ಆಗ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪ ಈಗ ಫಲಿಸಿದೆ. ಹೇ ನೃಪ, “ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ನಾಣ್ಣುಡಿ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸತ್ಯವೇ ಆಯಿತು. ಹೇ ರಾಜ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಶೌರ್ಯದ ಅಭಿಮಾನವುಳ್ಳ ನೀನು ಈ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಸ್ತ್ರೀಚೌರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದೆ — ಮೃಗದ ಮೋಸದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ದೂರ ಸೆಳೆದು, ಆ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ತಂದೆ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ಕಂಡ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಾಗ್ಯವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶ ಪಕ್ವವಾದುದರ ಲಕ್ಷಣ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ನನ್ನ ಮೈದುನ ವಿಭೀಷಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಟ್ಟು “ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರ ಈ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ನೀನು ಈ ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಕುಲವನ್ನು ಅನಾಥವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾರುಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ಪಾಪವನ್ನೂ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದೆ; ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಶೋಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ದಶಾನನ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಸೋದರರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ-ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಧಿವತ್ತಾದ, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ, ಕಠೋರವಲ್ಲದ, ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮಾರೀಚ-ಕುಂಭಕರ್ಣರೂ ನನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ವೀರ್ಯಮದದಿಂದ ನೀನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲವೇ ಇದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಕೋಪವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ನಾರೀಚೌರ್ಯಮ್’ (ಸ್ತ್ರೀಚೌರ್ಯ), ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ (ಕ್ಷುದ್ರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವೀರನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು ಯುದ್ಧ, ಮೋಸದಿಂದ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಶಾಪ, ಹಿತವಾದಿಗಳ ಅನಾದರ — ಇವೆರಡು ಕಾರಣಗಳು. ‘ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವಾತ್ತು ಮೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಕಾರುಣ್ಯೇ ಪರಿವರ್ತತೇ’ (ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾರುಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ — ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ದೋಷಿಯೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಹೃದಯದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗ 6.099.021–024ರಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು’ ಎಂಬ ನಾಣ್ಣುಡಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸಾಧ್ವಿಯರ ದುಃಖ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಾಪ ಇಂದು ಫಲಿಸಿದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ‘ಕ್ಷುದ್ರಂ ನಾರೀಚೌರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದವನಿಗೆ ಕಳ್ಳತನ ನಾಚಿಕೆಗೇಡು. ‘ಕಾತರ್ಯಂ ನ ಸಂಸ್ಮರಾಮಿ’ (ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಕಂಡ ನೆನಪಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವಳು ಪತಿಯ ವೀರತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಭಾಗ್ಯವಿಪರ್ಯಾಸದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಅತೀತಾನಾಗತಾರ್ಥಜ್ಞ’ (ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ದೂರದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ವ್ಯಸನಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನರ್ಥ ಕುಲವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿತು. ‘ಸ್ವಾಂ ಗತಿಂ ಗತಃ’ (ತನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಗತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ, ರಾವಣನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ವಕ್ತಾರರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿಭೀಷಣ, ಮಾರೀಚ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂದೆ ಮಯ. ಎಲ್ಲರೂ ಹಿತವಾದಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ತಿರಸ್ಕೃತರು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಅವಳ ಮಾತು ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾನಮನುಶೋಚಾಮಿ’ (ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಶೋಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕಾರ — ಸತ್ತವನು ತನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದನು, ಬದುಕಿರುವ ನಾನೇ ಶೋಚನೀಯಳು.

‘ಹೇ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿರುವವನೇ, ಹೇ ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯೇ, ಹೇ ಶುಭವಾದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ನನಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ದಕ್ಷನೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಓಡಿಹೋಗದವನೂ ಆದ ಯಾತುಧಾನನ ಮೊಮ್ಮಗಳಾದ ನನಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಏಳು, ಏಳು, ಹೊಸ ಅಪಮಾನವಾಗಿರುವಾಗ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಇಂದು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ. ಯಾವ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಪರಿಘದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ, ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಂತೆ ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರನ್ನು ಹೊಡೆದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಆ ಪರಿಘವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ಚೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಅಪ್ರಿಯಳೋ ಎಂಬಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ನೀನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಾಗ ಶೋಕಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾವಿರ ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯದ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಅವಳು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ಮೂರ್ಛೆಹೋದಳು. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಸಿದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಉಜ್ವಲ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಹಾಗಾದ ಅವಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತರಾದ ಸವತಿಯರು ಎತ್ತಿ, ತಾವೂ ಅಳುತ್ತಾ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರು: ‘ದೇವಿ, ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ಥಿರ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೇ? ದಶೆಗಳ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಚಂಚಲವೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲ ಮುಖವನ್ನೂ ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಯಃ ನಿರ್ಭಯಾಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ’ (ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ) ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಂದವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಂದು ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ಮೂರ್ಛಿತಳಾದ ಮಂಡೋದರಿಗೆ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲಿನ ಉಪಮೆ — ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು — ಕಪ್ಪು ರಾವಣ, ಕೆಂಪು ರಕ್ತ, ಗೌರವರ್ಣದ ಮಂಡೋದರಿ. ಸವತಿಯರ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಜಗತ್ತಿನ ಅನಿತ್ಯತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ. ‘ಯಾತುಧಾನಸ್ಯ ದೌಹಿತ್ರೀಮ್’ (ಯಾತುಧಾನನ ಮಗಳ ಮಗಳು) — ಮಂಡೋದರಿಯ ತಾಯಿಯ ತಂದೆ ಸುಮಾಲಿ ಎಂದು ಕೆಲವರು; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಕಥೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸೂ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪ. ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ’ (ಏಳು, ಏಳು) ಎಂಬ ಕರೆ ಶೋಕದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಸತ್ತವನನ್ನು ಬದುಕಿರುವವನಂತೆ ಕರೆಯುವುದು. ‘ನವೇ ಪರಿಭವೇ ಕೃತೇ’ (ಹೊಸ ಅಪಮಾನವಾಗಿರುವಾಗ) — ಶತ್ರುಗಳು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ನೀನೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ರಾವಣನು ಎಂದೂ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಘದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಆಯುಧಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಾಮಿವೋಪಸಂಗೃಹ್ಯ … ರಣಮೇದಿನೀಮ್’ (ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಭೂಮಿ ಅವನ ಹೊಸ ಪ್ರಿಯೆ, ಮಂಡೋದರಿ ಅಪ್ರಿಯಳಂತೆ ತ್ಯಕ್ತಳು. ಹೃದಯ ಒಡೆಯದುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ಸವತಿಯರ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿ ‘ದಶಾವಿಭಾಗಪರ್ಯಾಯೇ’ (ದಶೆಗಳ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ) — ಜೀವನದ ದಶೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ರಾಜರ ಸಂಪತ್ತು ಚಂಚಲ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮೂರ್ಛೆ, ಸವತಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಮತ್ತೆ ರೋದನ — ಇದು ಕರುಣದ ಕ್ರಮ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರವೇಶವು ರಾವಣನ ಪ್ರತಾಪದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಸೂರ್ಯನೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಂದವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರಿಘದ ಚೂರಾಗುವಿಕೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ಮಿಂಚಿನ ಉಪಮೆ ಶೋಕಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸವತಿಯರು ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹಿರಿಯಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ನೇಹೋಪಸ್ಕನ್ನಹೃದಯಾ’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಪ್ರೇಮದ ಆಳ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಈ ನಡುವೆ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು.’ ಆಗ ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಧರ್ಮವನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ತೊರೆದ, ಕ್ರೂರನಾದ, ನಿರ್ದಯನಾದ, ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ನಾನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಇವನು ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಶತ್ರು, ಎಲ್ಲರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನು. ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾದರೂ ರಾವಣನು ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಹೇ ರಾಮ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದಯನೆಂದು ಹೇಳುವರು; ಆದರೆ ಅವನ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ “ಸರಿಯಾದುದನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು” ಎಂದು ಹೇಳುವರು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕು, ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಆದರೂ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಈ ನಿಶಾಚರನು ಅಧರ್ಮ-ಅಸತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಇರಲಿ; ಆದರೂ ಇವನು ತೇಜಸ್ವಿ, ಬಲವಂತ, ಶೂರ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಮಹಾತ್ಮನೂ ಬಲಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು. ವೈರಗಳು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ನೆರವೇರಿದೆ. ಇವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ; ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಇವನು ನಿನ್ನಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನು; ನೀನು ಕೀರ್ತಿಭಾಜನನಾಗುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಅವನು ಅಧರ್ಮಿ; ಅವನ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಾದೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಆಶಯ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು — ರಾಮನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ರಾಮನ ಉತ್ತರವು ಧರ್ಮದ ಉದಾತ್ತ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಮಾಪ್ಯೇಷ ಯಥಾ ತವ’ (ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ತನ್ನ ಬಂಧುವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ (100–101) ನೂರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪಠಿತವಾಗಿದೆ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.099.030–040 ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ರಾವಣನು ಧರ್ಮತ್ಯಾಗಿ, ಪರಸ್ತ್ರೀಧರ್ಷಕ, ಎಲ್ಲರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ. ‘ಭ್ರಾತೃರೂಪಃ ಶತ್ರುಃ’ (ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶತ್ರು) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಮಾತು. ಆದರೂ ‘ಪೂಜ್ಯೋಽಪಿ ಗುರುಗೌರವಾತ್’ (ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾದರೂ) ಎಂದು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಭಾವಾನ್ಮಯಾ ಜಿತಮ್’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ) — ಆಮೇಲೆಯೇ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಮನ ಶಿಷ್ಟತೆ. ರಾವಣನ ಗುಣಗಣನೆ — ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಅಪರಾಜಿತತ್ವ — ರಾಮನ ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂದರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು (ರೋದಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು). ‘ಯಶೋಭಾಗ್ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ (ಕೀರ್ತಿಭಾಜನನಾಗುವೆ) ಎಂಬುದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ — ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ನಿಂದೆಯಲ್ಲ. ಈ ಸಂವಾದವು ರಾಮಾಯಣದ ನೈತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ — ವೈರವು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಸತ್ತವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಧರ್ಮ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಚಿತ, ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಇನ್ನೂ ಉದಾತ್ತ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಮೊದಲು ಹೇಳಿ, ಆಮೇಲೆ ‘ಅವಶ್ಯಂ ತು ಕ್ಷಮಂ ವಾಚ್ಯಃ’ (ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಿತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯ: ಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ತವನ ದೋಷಗಳು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋದವು, ಉಳಿದಿರುವುದು ಕೇವಲ ಗೌರವ.

ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹತನಾದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ತರಿಸಿದನು — ಬಂಡಿಗಳು, ಮರದ ವಸ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ಯಾಜಕರು, ಶ್ರೀಗಂಧದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಅಗರು, ಪರಿಮಳದ್ರವ್ಯಗಳು, ಮಣಿ-ಮುತ್ತು-ಹವಳಗಳು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಬಂದನು, ಮಾಲ್ಯವಂತನೊಡನೆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಧೀಶ ರಾವಣನನ್ನು ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳ ದ್ವಿಜರು ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸುವವರಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತವಾದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎತ್ತಿ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲರೂ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಅಧ್ವರ್ಯುವಿನಿಂದ ಉದ್ದೀಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದವು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಓಡೋಡುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದ ಅವರು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ, ಪದ್ಮಕ ಕಾಷ್ಠಗಳಿಂದ, ಲಾಮಂಚದಿಂದ, ಚಂದನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ವಿಧಿಯಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ರಂಕುಮೃಗದ ಚರ್ಮದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಪಿತೃಮೇಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು — ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು, ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು; ಮೊಸರು ಬೆರೆತ ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ರುವವನ್ನು ಭುಜದ ಮೇಲೆ, ಬಂಡಿಯನ್ನು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಒರಳನ್ನು ತೊಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಮರದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ, ಅರಣಿ, ಉತ್ತರಾರಣಿ, ಒನಕೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಮಹರ್ಷಿವಿಹಿತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಪಶುವನ್ನು ಬಲಿಕೊಟ್ಟು, ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿದ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಹೊದಿಸಿದರು. ದೀನಮನಸ್ಕರಾದ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯಕರಾದ ಅವರು ಗಂಧಗಳಿಂದ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಅರಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿದರು. ವಿಭೀಷಣನು ವಿಧಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಿದನು; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಒದ್ದೆ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ದರ್ಭೆ ಬೆರೆತ, ನೀರಿನೊಡನೆ ಮಿಶ್ರವಾದ ಎಳ್ಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ‘ಹೋಗಿರಿ’ ಎಂದು ಅನುನಯಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಿನೀತನಾಗಿ ನಿಂತನು. 122ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಅಸಮತೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನೂ ಸೈನ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ಹರ್ಷಿಸಿದಂತೆ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಕವಚವನ್ನೂ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟು, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರೋಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ವೈದಿಕ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ — ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ದಹನದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ದೇಹದ ಅವಯವಗಳ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವುದು ಶ್ರೌತವಿಧಿ. ರಾವಣನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿ ಎಂದು ನೂರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಶ್ರೌತವಿಧಿಯಿಂದ ನಡೆಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ (6.099.041–044); ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ರಾಮನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಶಾಂತಿಯತ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಹನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ತರುವುದು, ಯಾಜಕರನ್ನು ಕರೆತರುವುದು, ಚಂದನ-ಅಗರು-ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಮಣಿ-ಮುತ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ರಾವಣನ ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯ ಅಜ್ಜ, ವೃದ್ಧ ಮಂತ್ರಿ; ಅವನ ಸಹಯೋಗವು ಕುಲದ ಹಿರಿಯನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಶೋಭೆ, ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳು, ಸ್ತುತಿಗಳು — ರಾಜನ ಅಂತಿಮಯಾತ್ರೆಯ ಗೌರವ. ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾದ ಪಯಣ ಯಮನ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ. ‘ಪಿತೃಮೇಧ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೇತಯಜ್ಞ. ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವುದು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ದಹನವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನ, ಒದ್ದೆ ವಸ್ತ್ರ, ತಿಲೋದಕದಾನ — ಇವು ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ಕೊನೆಯ ವಿಧಿಗಳು. ವಿಭೀಷಣನ ವಿನಯ — ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಿನೀತನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕವಚವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುವುದು ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣವಿರಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ರಾವಣನು ಶತ್ರುವಾದರೂ ಆಹಿತಾಗ್ನಿ, ವೇದವಿದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಂಶಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ಪೂರ್ಣವಿಧಿಯಿಂದ ನಡೆಯಿತು; ಇತರ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಜಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯ. ವಿಭೀಷಣನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಂತ್ವನ, ನಗರಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನ ಸೌಮ್ಯತೆ — ಇವುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಬಂಡಿ, ಒರಳು, ಒನಕೆ, ಅರಣಿ, ಸ್ರುವ — ಇವು ಗೃಹಸ್ಥನ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳು; ಅವನ ಯಜ್ಞಜೀವನ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೃತನೊಡನೆ ದಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಳ್ಳು, ದರ್ಭೆ, ನೀರು ಪಿತೃತರ್ಪಣದ ಸಾಧನಗಳು. ಅರಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುವುದು ಶೋಕದ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆಚರಣೆಯೂ ಅದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ