ಸರ್ಗ
ರಾವಣನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ
ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಿರ್ಗಮನ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ದರ್ಶನ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಶೋಕಚೇಷ್ಟೆಗಳು, ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಅನಾದರದ ಮತ್ತು ದೈವದ ನಿಂದೆ
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಪದೇಪದೇ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವರು ನೆಲದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡು, ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ, ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟು, ಘೋರವಾದ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಹತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’, ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೂಗುತ್ತಾ, ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಕ್ತದ ಕೆಸರಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಲೆದಾಡಿದರು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಸೋತುಹೋದ ಅವರು ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವರು ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ, ಮಹಾವೀರ್ಯದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯ, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕಂಡು ಅವರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಾಡುಬಳ್ಳಿಗಳಂತೆ ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರುಗಳಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳು, ಹಿಂಡಿನೊಡೆಯನಿಲ್ಲದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಾಡುಬಳ್ಳಿಗಳು. ಮೊದಲು ಅವರು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದ್ದರು, ಆಮೇಲೆ ತಾವೇ ಕಂಡರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ‘ವಾರ್ಯಮಾಣಾಃ’ (ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರು, ಆದರೆ ಶೋಕದ ರಭಸವು ತಡೆಯನ್ನು ಮೀರಿತು. ‘ಕಬಂಧಾಂಕಾಮ್’ (ಮುಂಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯ ಭೀಕರತೆಯೂ, ‘ಶೋಣಿತಕರ್ದಮಾಮ್’ (ರಕ್ತದ ಕೆಸರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ತದ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಂದು ಶೋಕದಿಂದ ಆ ನಿಯಮವೂ ಮರೆತುಹೋಗಿದೆ. ಅವರು ಕೂದಲನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂಡಗಳು, ರಕ್ತ, ಮುರಿದ ಆಯುಧಗಳು ಇದ್ದವು; ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀಲಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ರಣಭೂಮಿಗೆ ಅವರು ಹೋದುದೇ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಕರುಣಾಜನಕ ಮುಖವನ್ನು ವೀರರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಒಬ್ಬಳು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು, ಒಬ್ಬಳು ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಒಬ್ಬಳು ಕೊರಳನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು. ಒಬ್ಬಳು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಒಬ್ಬಳು ಹತನಾದವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಮೂರ್ಛೆಹೋದಳು. ಒಬ್ಬಳು ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಂಜಿನ ಹನಿಗಳು ಕಮಲವನ್ನು ತೋಯಿಸುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು. ಹೀಗೆ ಆರ್ತರಾದ ಅವರು ಹತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು: ‘ಯಾರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಯಾರಿಂದ ಯಮನು ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಯಾರಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರರಾಜನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನೋ; ಯಾರು ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನೋ, ಅವನೇ ಇವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಸುರರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ನಾಗರಿಂದಾಗಲಿ ಭಯವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದ ಇವನಿಗೆ ಈ ಭಯವು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಇವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಯಕ್ಷರಿಂದಲೂ ಅಸುರರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದಿದ್ದ ಇವನು, ಯಾವನೋ ಸತ್ತ್ವಹೀನನಂತೆ ಒಬ್ಬ ಮರ್ತ್ಯನಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ದುಃಖಿತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ತರು, ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೇ ಶೋಕದ ಮೂಲ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನಾದವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದನು, ರಥಿಕನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆಯುವಾಗ ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಂಡನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯ — ಆಲಿಂಗನ, ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುವುದು, ಮೂರ್ಛೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸುವುದು — ಶೋಕದ ನಾನಾರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಈಗಿನ ಪತನವನ್ನು ಅವುಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ವಿಷಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದವನು ಇಂದು ತಾನೇ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವಿಪರ್ಯಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷ.
‘ಸದಾ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಂದೆ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದೆ; ಈಗ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಪತನಗೊಳಿಸಿದೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮಧ್ಯದ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಿಯ ಸೋದರನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ವಧೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಉದ್ಧಟತನದಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ ಈ ಮಹಾಘೋರ ವಿಪತ್ತು ನಮಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುತ್ತಿತ್ತು, ರಾಮನು ಮಿತ್ರಪಕ್ಷದವನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಿಧವೆಯರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಬಯಕೆಗಳು ಈಡೇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕ್ರೂರನಾದ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾವು, ನೀನು — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪತನಗೊಳಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಭೀಷಣನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಆತ್ಮವಧಕಾಂಕ್ಷಿಣಾ’ (ತನ್ನ ವಧೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರವಾದ ವಿಶೇಷಣ — ರಾವಣನು ತಾನೇ ತನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸಿದಂತೆ. ‘ಮೂಲಹರಮ್’ (ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಲದ ಸಮೂಲನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದರೆ ಮೂರು ಲಾಭಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು — ತಮ್ಮನ ಬಯಕೆಯ ಪೂರ್ತಿ, ರಾಮನ ಮೈತ್ರಿ, ನಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಿತ್ರರ ಹಿತವಚನದ ಅನಾದರವೇ ರಾಜನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನಿಂದ ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರುಷಿತಃ’ (ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.
‘ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರದ ವರ್ತನೆಯಾಗಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಲಿ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ದೈವವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ವಿನಾಶವೂ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶವೂ ದೈವಯೋಗದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ದೈವಗತಿಯನ್ನು ಧನದಿಂದಾಗಲಿ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಲಿ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಪತ್ನಿಯರು ದೀನರಾಗಿ, ಕುರರಿಯರಂತೆ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೊದಲು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ದೈವವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಂತಿದೆ — ಇದು ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ಆಕ್ಷೇಪ ಕ್ಷಣಿಕ, ಪ್ರೇಮ ಸ್ಥಾಯಿ. ಕುರರಿ ಎಂಬುದು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿ; ಆ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಆರ್ತಸ್ವರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ವಿಲಾಪಿಸುವಳು. ‘ಹತಂ ದೈವೇನ ಹನ್ಯತೇ’ (ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸುಭಾಷಿತ — ಮೊದಲೇ ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಇತರರಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ದೈವವಿಚಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಅವನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲದ ಮತ್ತು ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೈವವೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥