॥वाल्मीकिरामायणम् ಯುದ್ಧಕಾಂಡ · 109ನೇ ಸರ್ಗ

ಯುದ್ಧಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪ

ಹತನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನ ಶೋಕ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನನ್ನು ವೃಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಕಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದು, ರಾಮನ ಸಾಂತ್ವನ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ, ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ

ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದ ರಭಸದಿಂದ ಆವೃತವಾಯಿತು; ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಹೇ ವೀರಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ವಿಖ್ಯಾತನೇ, ಪ್ರವೀಣನೇ, ನೀತಿಕೋವಿದನೇ! ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನೀನು ಏಕೆ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ತೋಳ್ಬಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ಚಾಚಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಿರೀಟವು ಉರುಳಿಹೋಗಿರಲು ನೀನು ಮಲಗಿರುವೆ. ಹೇ ವೀರ, ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದುದು ಈಗ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ನಿನಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಹಸ್ತನಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲಿ, ಇತರ ಜನರಾಗಲಿ, ಅತಿರಥನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲಿ, ಅತಿಕಾಯನಾಗಲಿ, ನರಾಂತಕನಾಗಲಿ, ನೀನೇ ಆಗಲಿ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಬೆಲೆಕೊಡಲಿಲ್ಲ — ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಇದೀಗ ಬಂದಿದೆ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಇಂದು ಸುನೀತಿಯುಳ್ಳವರ ಸೇತುವೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು, ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತರೂಪ ಹೋಯಿತು, ಸತ್ತ್ವದ ಸಾರ ಹೋಯಿತು, ಉದಾರಹಸ್ತರ ಆಶ್ರಯವೂ ಹೋಯಿತು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಈ ವೀರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ಸೂರ್ಯನೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ, ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಆರಿಹೋದಂತೆ, ಉದ್ಯಮವೇ ಉತ್ಸಾಹಹೀನವಾದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನು ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಲಗಿರಲು, ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ?’ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳದು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಬೆರೆತಿದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ದೇಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತೋಳುಗಳು, ಕಿರೀಟ, ಹಾಸಿಗೆ; ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅತಿಕಾಯ, ನರಾಂತಕ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು; ಅವರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸುಹಸ್ತಾನಾಂ ಗತಿಃ’ (ಉದಾರಹಸ್ತರ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನಶೀಲರ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಂತಿಹೀನ.

ನಾಲ್ಕು ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಧೈರ್ಯವೇ ಚಿಗುರಾಗಿ, ಹಠವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೂವಾಗಿ, ತಪಸ್ಸೇ ಬಲವಾಗಿ, ಶೌರ್ಯವೇ ದೃಢವಾದ ಬೇರಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೆಂಬ ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನೆಂಬ ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಎರಡನೆಯದು — ತೇಜಸ್ಸೇ ದಂತವಾಗಿ, ಕುಲವಂಶವೇ ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯಾಗಿ, ಕೋಪವೇ ಹಿಂಭಾಗವಾಗಿ, ಪ್ರಸಾದವೇ ಸೊಂಡಿಲಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾವಣನೆಂಬ ಮದಗಜವು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಸಿಂಹನಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಪರಾಕ್ರಮ-ಉತ್ಸಾಹಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿ, ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಹೊಗೆಯಾಗಿ, ತನ್ನ ಬಲವೇ ತಾಪವಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ರಾಮನೆಂಬ ಮೋಡದಿಂದ ನಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳಂತಹ ಬಾಲ, ಡುಬ್ಬ, ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ, ಚಾಪಲ್ಯವೇ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂಬ ವೃಷಭವು ಭೂಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವವನಿಂದ ಹತವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಕದಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ಗುಣಗಳು ಅವಯವಗಳಾಗಿಯೂ, ರಾಮನು ಅವನ ನಾಶಕನಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೂಪಕಗಳು ಸಾವಯವ — ಉಪಮೇಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವೂ ಉಪಮಾನದ ಒಂದೊಂದು ಅವಯವದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಕದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲನಾದ ವಿನಾಶಕ. ವೃಕ್ಷದ ಬೇರು ಶೌರ್ಯ, ಹೂವು ಹಠ; ಆನೆಯ ದಂತ ತೇಜಸ್ಸು; ಅಗ್ನಿಯ ಹೊಗೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಅವನ ಪತನದ ಗುರುತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಇವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ಮಹೋತ್ಸಾಹವುಳ್ಳ ಇವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವರು ಹೀಗೆ ನಾಶವಾದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಯಾವ ಧೀಮಂತನಿಂದ ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ಅವನು ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಶೋಕಿಸುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ವಿಜಯ ಹಿಂದೆಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ವೀರನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗತಿಯನ್ನು ಹಿರಿಯರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕಂಡು, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆದು, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಚಂಡವಿಕ್ರಮ’ (ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿ), ‘ಅತ್ಯುನ್ನತಮಹೋತ್ಸಾಹ’ (ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಹೋತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮ — ರಣದಲ್ಲಿ ಮರಣ ವೀರನ ಗತಿ, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸು ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಆಕ್ಷೇಪವಚನಗಳನ್ನು ‘ಹೇತುಮತ್’ (ಕಾರಣಸಹಿತ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶೋಕದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೃದ್ಧಿಮ್ ಆಶಂಸಮಾನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಜಯವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸಿ ಹೋರಾಡುವವರು. ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳು ಯುದ್ಧದ ಸ್ವಭಾವ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಿದ್ದ ವೀರನಿಗಾಗಿ ಶೋಕವಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಭಗ್ನನಾಗದಿದ್ದ ಇವನು, ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಭಗ್ನನಾದನು. ಇವನು ಯಾಚಕರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು, ಸೇವಕರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು. ಇವನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯೂ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ, ವೇದಾಂತಪಾರಂಗತನೂ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶೂರನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರೇತತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಇವನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ನರೇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವೈರಗಳು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ನೆರವೇರಿದೆ. ಇವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ; ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.099.039 ಆಗಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪಠಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಉದಾರತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ವೈರ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಅಣ್ಣನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮರೆತು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾನ, ಭೋಗ, ಸೇವಕರ ಪೋಷಣೆ, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧನದಾನ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರಸಾಧನೆ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿತ್ವ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಾಂತಜ್ಞಾನ. ಈ ಗುಣಗಳು ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗೀಯಮ್ ಆಧಾನಮ್’ ಎಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ದೊರಕಿಸುವ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ‘ನನಗೂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿಗೂ ಮರಣಾನಂತರ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवाधिकशततमः सर्ग॥ १०९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ